પ્રસ્તાવના
આજના સમયમાં શ્વસનતંત્રને લગતી બીમારીઓમાં સીઓપીડી (COPD – Chronic Obstructive Pulmonary Disease) એક ગંભીર અને સામાન્ય સમસ્યા બની રહી છે. ખાસ કરીને લાંબા સમયથી ધૂમ્રપાન કરતા લોકો, હવાના પ્રદૂષણના સંપર્કમાં રહેતા લોકો અને ધૂળ-ધુમાડાવાળા વાતાવરણમાં કામ કરતા વ્યક્તિઓમાં આ રોગ થવાનું જોખમ વધારે હોય છે. COPDમાં ફેફસાંની શ્વાસનળીઓમાં સોજો આવે છે અને શ્વાસ બહાર કાઢવામાં મુશ્કેલી પડે છે. તેના કારણે દર્દીને વારંવાર ખાંસી આવવી, કફ નીકળવો, ચાલતી વખતે શ્વાસ ચઢવો અને થાક લાગવો જેવી તકલીફો થાય છે.
ઘણા લોકો લાંબા સમયની ખાંસી અને શ્વાસની તકલીફને સામાન્ય ઉંમર વધવાની સમસ્યા માનીને અવગણે છે. પરંતુ સમયસર તપાસ અને યોગ્ય સારવાર ન કરવામાં આવે તો આ સમસ્યા દૈનિક જીવનને ગંભીર રીતે અસર કરી શકે છે.
COPDની સારવારમાં દવાઓ, ઇન્હેલર, જીવનશૈલીમાં ફેરફાર અને ફિઝિયોથેરાપીનું ખૂબ જ મહત્વ છે. ખાસ કરીને પલ્મોનરી રિહેબિલિટેશન (Pulmonary Rehabilitation) દ્વારા દર્દીની શ્વાસ લેવાની ક્ષમતા, ચાલવાની શક્તિ, સ્નાયુઓની કાર્યક્ષમતા અને જીવનની ગુણવત્તામાં સુધારો લાવી શકાય છે.
1. COPD શું છે?
COPD એટલે Chronic Obstructive Pulmonary Disease. આ ફેફસાંનો લાંબા સમય સુધી રહેતો રોગ છે, જેમાં હવાના પ્રવાહમાં અવરોધ સર્જાય છે. સામાન્ય રીતે શ્વાસ લેતી વખતે હવા ફેફસાંમાં સરળતાથી પ્રવેશે છે અને શ્વાસ બહાર કાઢતી વખતે બહાર નીકળી જાય છે. પરંતુ COPDમાં શ્વાસનળીઓ સાંકડી થવાથી અને ફેફસાંની હવાની કોથળીઓ (Alveoli) ને નુકસાન થવાથી હવા બહાર કાઢવામાં મુશ્કેલી થાય છે.
COPDમાં મુખ્યત્વે બે પ્રકારની સમસ્યાઓ જોવા મળે છે:
1. ક્રોનિક બ્રોન્કાઇટિસ (Chronic Bronchitis): શ્વાસનળીઓમાં લાંબા સમય સુધી સોજો રહે છે અને વધારે પ્રમાણમાં કફ બને છે. તેના કારણે વારંવાર ખાંસી અને કફની સમસ્યા થાય છે.
2. એમ્ફિસીમા (Emphysema): ફેફસાંની નાની હવાની કોથળીઓની દિવાલોને નુકસાન થાય છે. તેના કારણે ફેફસાંની હવાની આપ-લે કરવાની ક્ષમતા ઘટે છે અને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ પડે છે.
કેટલાક દર્દીઓમાં આ બંને સ્થિતિ એકસાથે પણ જોવા મળે છે.
2. COPD થવાનાં મુખ્ય કારણો
COPD થવા પાછળ અનેક કારણો જવાબદાર હોઈ શકે છે.
- ધૂમ્રપાન: સિગારેટ, બીડી અને અન્ય તમાકુના ધુમાડાના લાંબા સમયના સંપર્કથી ફેફસાંને નુકસાન થાય છે.
- હવાનું પ્રદૂષણ: વાહનોનો ધુમાડો, ઔદ્યોગિક પ્રદૂષણ અને ધૂળ ફેફસાંને અસર કરી શકે છે.
- રસોઈના ધુમાડા: લાકડાં, કોલસા અને અન્ય ઘન ઇંધણથી નીકળતા ધુમાડાનો લાંબા સમયનો સંપર્ક જોખમ વધારે છે.
- વ્યવસાય સંબંધિત જોખમ: કાપડ મિલ, બાંધકામ, ખાણકામ અને કેમિકલ ઉદ્યોગમાં કામ કરતા લોકોને જોખમ હોઈ શકે છે.
- વારંવાર શ્વસનતંત્રના ચેપ: બાળપણમાં અથવા જીવન દરમિયાન વારંવાર થતા કેટલાક ચેપ ફેફસાંના સ્વાસ્થ્યને અસર કરી શકે છે.
- આનુવંશિક કારણ: Alpha-1 Antitrypsin Deficiency નામની દુર્લભ આનુવંશિક સ્થિતિ પણ COPDનું કારણ બની શકે છે.
3. COPDનાં મુખ્ય લક્ષણો
COPDનાં લક્ષણો શરૂઆતમાં ધીમે ધીમે દેખાય છે. સમય જતાં તેની તીવ્રતા વધી શકે છે.
- લાંબા સમય સુધી રહેતી ખાંસી.
- વારંવાર કફ નીકળવો.
- ચાલતી વખતે અથવા સીડી ચઢતી વખતે શ્વાસ ચઢવો.
- છાતીમાં ભારેપણું અનુભવવું.
- શ્વાસ લેતી વખતે સીટી જેવો અવાજ આવવો (Wheezing).
- થોડું કામ કર્યા પછી પણ થાક લાગવો.
- વારંવાર શ્વસનતંત્રના ચેપ થવા.
- શારીરિક પ્રવૃત્તિ કરવાની ક્ષમતા ઘટવી.
- ગંભીર સ્થિતિમાં વજન ઘટવું અને સ્નાયુઓ નબળા પડવા.
જો દર્દીને શ્વાસની તકલીફ અચાનક વધી જાય, હોઠ અથવા ચહેરો વાદળી દેખાય, છાતીમાં દુખાવો થાય અથવા ગૂંચવણ અનુભવાય તો તાત્કાલિક તબીબી મદદ લેવી જરૂરી છે.
4. COPDનું નિદાન કેવી રીતે કરવામાં આવે છે?
COPDનું નિદાન કરવા માટે ડૉક્ટર દર્દીનાં લક્ષણો, ધૂમ્રપાનનો ઇતિહાસ અને શ્વસનતંત્રની સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરે છે.
મુખ્ય તપાસોમાં નીચેની તપાસોનો સમાવેશ થાય છે:
- સ્પાયરોમેટ્રી (Spirometry): ફેફસાંમાં હવાની ક્ષમતા અને શ્વાસ બહાર કાઢવાના પ્રવાહને માપવાની તપાસ છે. COPDની પુષ્ટિ માટે આ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.
- છાતીનો એક્સ-રે: ફેફસાંની અન્ય સમસ્યાઓ અને કેટલીક અસામાન્યતાઓ તપાસવામાં મદદ કરે છે.
- CT Scan: જરૂરિયાત મુજબ ફેફસાંની અંદરની સ્થિતિ વધુ વિગતવાર જાણવા માટે કરવામાં આવે છે.
- પલ્સ ઓક્સિમીટર (Pulse Oximeter): લોહીમાં ઓક્સિજનનું પ્રમાણ તપાસવામાં મદદ કરે છે.
- બ્લડ ગેસ ટેસ્ટ: ગંભીર સ્થિતિમાં લોહીમાં ઓક્સિજન અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડનું પ્રમાણ જાણવા માટે કરવામાં આવે છે.
5. COPDની સારવારમાં ફિઝિયોથેરાપીનું મહત્વ
COPD સંપૂર્ણપણે મટી જાય તેવી બીમારી નથી, પરંતુ યોગ્ય સારવાર અને નિયમિત ફિઝિયોથેરાપી દ્વારા તેનાં લક્ષણો નિયંત્રિત કરી શકાય છે.
COPDના દર્દીઓ માટે પલ્મોનરી રિહેબિલિટેશન (Pulmonary Rehabilitation) ખૂબ જ ઉપયોગી છે. આ એક વિશેષ ફિઝિયોથેરાપી આધારિત કાર્યક્રમ છે, જેમાં શ્વાસની કસરતો, એરોબિક કસરતો, સ્નાયુઓની મજબૂતી, કફ બહાર કાઢવાની પદ્ધતિઓ અને દર્દીને બીમારી વિશે શિક્ષણ આપવામાં આવે છે.
અમેરિકન થોરેસિક સોસાયટી (ATS)ની માર્ગદર્શિકા અનુસાર સ્થિર COPD ધરાવતા પુખ્ત દર્દીઓ માટે પલ્મોનરી રિહેબિલિટેશનની ભલામણ કરવામાં આવે છે. Oxford Academic+1
ફિઝિયોથેરાપીના મુખ્ય ફાયદા નીચે મુજબ છે.
1. પર્સ્ડ લિપ બ્રિધિંગ (Pursed Lip Breathing)
આ COPDના દર્દીઓ માટે ખૂબ જ ઉપયોગી શ્વાસ લેવાની ટેકનિક છે.
કરવાની રીત:
- ખુરશી પર આરામથી બેસો અને ખભા ઢીલા રાખો.
- નાક દ્વારા ધીમેથી શ્વાસ અંદર લો.
- હોઠને મીણબત્તી ફૂંકવા જઈ રહ્યા હોય તેમ ગોળ કરો.
- હોઠ દ્વારા ધીમે ધીમે શ્વાસ બહાર કાઢો.
- શ્વાસ બહાર કાઢવાનો સમય અંદર લેવાના સમય કરતાં લાંબો રાખો.
ફાયદા:
- શ્વાસ બહાર કાઢવામાં મદદ મળે છે.
- શ્વાસની ગતિ નિયંત્રિત કરવામાં મદદ મળે છે.
- શ્વાસની તકલીફ ઓછી કરવામાં મદદરૂપ થાય છે.
- દૈનિક પ્રવૃત્તિ દરમિયાન શ્વાસ પર નિયંત્રણ રાખી શકાય છે.
2. ડાયાફ્રેગ્મેટિક બ્રિધિંગ (Diaphragmatic Breathing)
આ ટેકનિકમાં શ્વાસ લેતી વખતે પેટના સ્નાયુઓ અને ડાયાફ્રામની હિલચાલ પર ધ્યાન આપવામાં આવે છે.
કરવાની રીત:
- પીઠના આધારે આરામથી સૂઈ જાઓ અથવા ખુરશી પર બેસો.
- એક હાથ છાતી પર અને બીજો હાથ પેટ પર રાખો.
- નાક દ્વારા ધીમેથી શ્વાસ લો.
- શ્વાસ લેતી વખતે પેટને હળવું ઉપર આવવા દો.
- ધીમે ધીમે હોઠ દ્વારા શ્વાસ બહાર કાઢો.
ફાયદા:
- શ્વાસ લેવાની પ્રક્રિયા વિશે જાગૃતિ વધે છે.
- શ્વાસની ગતિ નિયંત્રિત કરવામાં મદદ મળે છે.
- શ્વાસ લેતી વખતે અનાવશ્યક સ્નાયુઓના ઉપયોગને ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે.
નોંધ: COPDના દરેક દર્દીને આ ટેકનિક અનુકૂળ આવે તે જરૂરી નથી. ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ દર્દીની સ્થિતિ પ્રમાણે યોગ્ય શ્વાસની પદ્ધતિ પસંદ કરે છે.
3. એરોબિક એક્સરસાઇઝ (Aerobic Exercise)
COPDના દર્દીઓમાં શારીરિક પ્રવૃત્તિ ઓછી થવાથી પગ અને હાથના સ્નાયુઓ નબળા પડવા લાગે છે. તેના કારણે થોડું ચાલવાથી પણ શ્વાસ ચઢે છે.
આ સમસ્યા ઘટાડવા માટે વ્યક્તિની ક્ષમતા પ્રમાણે એરોબિક કસરતો કરાવવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ તરીકે:
- ધીમે ધીમે ચાલવું.
- ટ્રેડમિલ પર ચાલવું.
- સ્ટેશનરી સાયકલિંગ.
- હળવી વૉકિંગ એક્સરસાઇઝ.
- જરૂરિયાત મુજબ ઇન્ટરવલ ટ્રેનિંગ.
શરૂઆતમાં ઓછા સમય માટે કસરત કરાવીને ધીમે ધીમે સમય અને તીવ્રતા વધારવામાં આવે છે.
ફાયદા:
- ચાલવાની ક્ષમતામાં વધારો થાય છે.
- પગના સ્નાયુઓ મજબૂત બને છે.
- શારીરિક સહનશક્તિ વધે છે.
- રોજિંદાં કામ કરવામાં સરળતા રહે છે.
4. સ્ટ્રેન્થનિંગ એક્સરસાઇઝ (Strengthening Exercises)
COPDના દર્દીઓમાં લાંબા સમય સુધી શારીરિક પ્રવૃત્તિ ઓછી રહેવાથી સ્નાયુઓની શક્તિ ઘટી શકે છે.
આ માટે ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ હળવી સ્ટ્રેન્થનિંગ કસરતો કરાવે છે.
- સિટ ટુ સ્ટેન્ડ એક્સરસાઇઝ.
- હળવા ડમ્બેલ્સથી હાથની કસરત.
- ની એક્સટેન્શન.
- હીલ રેઇઝ.
- શોલ્ડર મૂવમેન્ટ એક્સરસાઇઝ.
- હળવી રેઝિસ્ટન્સ બેન્ડ એક્સરસાઇઝ.
ફાયદા:
- હાથ અને પગના સ્નાયુઓ મજબૂત બને છે.
- સ્નાયુઓની સહનશક્તિ વધે છે.
- ચાલવા અને ઊભા રહેવામાં મદદ મળે છે.
- દૈનિક કામમાં થાક ઓછો અનુભવાય છે.
5. એરવે ક્લિયરન્સ ટેકનિક (Airway Clearance Techniques)
COPDના કેટલાક દર્દીઓમાં શ્વાસનળીઓમાં વધારે પ્રમાણમાં કફ જમા થાય છે. તેના કારણે ખાંસી અને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થઈ શકે છે.
આવા દર્દીઓમાં ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ કફ બહાર કાઢવા માટે યોગ્ય પદ્ધતિઓ શીખવે છે.
હફિંગ ટેકનિક (Huffing Technique):
- આરામથી બેસો.
- મધ્યમ ઊંડો શ્વાસ લો.
- મોં ખુલ્લું રાખીને જાણે અરીસા પર ધુમ્મસ પાથરતા હોવ તેમ ‘હા’ અવાજ સાથે શ્વાસ બહાર કાઢો.
- જરૂર પડે તો આરામ કરીને ફરીથી કરો.
આ ઉપરાંત Active Cycle of Breathing Technique (ACBT), નિયંત્રિત કફિંગ અને જરૂરિયાત મુજબ PEP ઉપકરણનો ઉપયોગ પણ કરાવી શકાય છે.
ફાયદા:
- કફ બહાર કાઢવામાં મદદ મળે છે.
- છાતીમાં કફ ભરાવાની તકલીફ ઓછી થઈ શકે છે.
- ખાંસીના નિયંત્રણમાં મદદ મળે છે.
દરેક COPD દર્દીને એરવે ક્લિયરન્સની જરૂર હોતી નથી. ખાસ કરીને કફનું પ્રમાણ વધારે હોય તેવા દર્દીઓમાં આ ટેકનિક ઉપયોગી થઈ શકે છે.
6. ચેસ્ટ મોબિલિટી એક્સરસાઇઝ (Chest Mobility Exercises)
COPDના દર્દીઓમાં છાતીની હિલચાલ ઓછી થઈ શકે છે. તેના કારણે શ્વાસ લેવાની પ્રક્રિયા વધુ મુશ્કેલ બની શકે છે.
ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ નીચેની હળવી કસરતો કરાવી શકે છે:
- હાથ ઉપર ઉઠાવી શ્વાસ અંદર લેવો.
- સાઇડ બેન્ડિંગ.
- શોલ્ડર રોલિંગ.
- છાતી ખોલવાની કસરત.
- ટ્રંક રોટેશન.
આ કસરતો છાતી અને શરીરના ઉપરના ભાગની ગતિશીલતા જાળવવામાં મદદ કરે છે.
7. રિલેક્સેશન અને પોઝિશનિંગ ટેકનિક
COPDના દર્દીઓને શ્વાસ ચઢે ત્યારે યોગ્ય પોઝિશન અપનાવવાથી રાહત મળી શકે છે.
ફોરવર્ડ લીનિંગ પોઝિશન:
- ખુરશી પર બેસો.
- પગ જમીન પર રાખો.
- શરીરને થોડું આગળ ઝુકાવો.
- બંને હાથ જાંઘ અથવા ટેબલ પર રાખીને આરામ કરો.
- ધીમે ધીમે પર્સ્ડ લિપ બ્રિધિંગ કરો.
આ સ્થિતિ શ્વાસ લેવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે અને શ્વાસની તકલીફ ઘટાડવામાં ઉપયોગી છે.
6. COPDના દર્દીઓ માટે દૈનિક જીવનમાં જરૂરી સાવચેતીઓ
ફિઝિયોથેરાપીની સાથે જીવનશૈલીમાં યોગ્ય ફેરફાર કરવો પણ ખૂબ જરૂરી છે.
1. ધૂમ્રપાન સંપૂર્ણપણે બંધ કરો: COPDનું જોખમ ઘટાડવા અને રોગની પ્રગતિ ધીમી કરવા માટે આ સૌથી મહત્વપૂર્ણ પગલું છે.
2. ધૂળ અને પ્રદૂષણથી બચો: ઘરમાં હવાની અવરજવર સારી રાખો. ધુમાડો અને કેમિકલની તીવ્ર ગંધથી દૂર રહો.
3. પૂરતું પોષણ લો: પ્રોટીન, શાકભાજી, ફળો અને સંતુલિત આહાર લો. વજન ખૂબ ઘટતું હોય તો ડાયેટિશિયનની સલાહ લો.
4. પૂરતી ઊંઘ લો: નિયમિત ઊંઘ શરીરની રિકવરી અને ઊર્જા જાળવવામાં મદદ કરે છે.
5. રસીકરણ કરાવો: ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ ફ્લૂ, ન્યુમોકોકલ અને અન્ય ભલામણ કરેલી રસી લો.
6. નિયમિત શારીરિક પ્રવૃત્તિ કરો: પોતાની ક્ષમતા પ્રમાણે ચાલવું અને ફિઝિયોથેરાપી કસરતો ચાલુ રાખો.
7. દવાઓ અને ઇન્હેલરનો યોગ્ય ઉપયોગ કરો: ડૉક્ટરે સૂચવેલી દવાઓ પોતાની રીતે બંધ ન કરો.
7. COPDના દર્દીઓ માટે એનર્જી કન્ઝર્વેશન ટેકનિક
COPDના દર્દીઓમાં થોડું કામ કરવાથી પણ શ્વાસ ચઢી શકે છે. તેથી રોજિંદાં કામ કરતી વખતે ઊર્જાનો યોગ્ય ઉપયોગ કરવો જરૂરી છે.
- નાહતી વખતે શક્ય હોય તો શાવર ચેરનો ઉપયોગ કરો.
- કપડાં પહેરતી વખતે બેસીને કામ કરો.
- રસોઈ કરતી વખતે વારંવાર લાંબો સમય ઊભા ન રહો.
- ભારે વસ્તુઓ ઉઠાવવાનું ટાળો.
- કામની વચ્ચે નાના વિરામ લો.
- સીડી ચઢતી વખતે ધીમે ચાલો અને શ્વાસ નિયંત્રિત રાખો.
- વસ્તુઓને વારંવાર ઉપર-નીચે રાખવાને બદલે યોગ્ય ઊંચાઈએ ગોઠવો.
8. COPDમાં ફિઝિયોથેરાપી ક્યારે અને કોને કરાવવી જોઈએ?
નીચેના દર્દીઓને પલ્મોનરી રિહેબિલિટેશનથી ખાસ ફાયદો થઈ શકે છે:
- લાંબા સમયથી COPD ધરાવતા દર્દીઓ.
- ચાલતી વખતે શ્વાસ ચઢતો હોય તેવા દર્દીઓ.
- વારંવાર કફ અને ખાંસી થતી હોય તેવા દર્દીઓ.
- હોસ્પિટલમાં COPDની તીવ્ર તકલીફ માટે દાખલ થયા પછી સ્વસ્થ થઈ રહેલા દર્દીઓ.
- શારીરિક શક્તિ અને ચાલવાની ક્ષમતા ઘટી ગઈ હોય તેવા દર્દીઓ.
પરંતુ તીવ્ર શ્વાસની તકલીફ, તાવ, છાતીમાં દુખાવો અથવા COPDનો અચાનક હુમલો હોય ત્યારે સામાન્ય કસરત શરૂ ન કરવી. પહેલાં તબીબી મૂલ્યાંકન જરૂરી છે. હોસ્પિટલમાંથી રજા મળ્યા પછી પલ્મોનરી રિહેબિલિટેશન ક્યારે શરૂ કરવું તે ડૉક્ટર અને ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ નક્કી કરે છે.
9. COPDના દર્દીઓ માટે ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની ભૂમિકા
એક કુશળ કાર્ડિયો-રેસ્પિરેટરી ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ દર્દીની ઉંમર, ફેફસાંની ક્ષમતા, ઓક્સિજન લેવલ, સ્નાયુઓની શક્તિ અને શારીરિક સહનશક્તિનું મૂલ્યાંકન કરે છે.
ત્યારબાદ વ્યક્તિગત જરૂરિયાત પ્રમાણે સારવારનું આયોજન કરવામાં આવે છે.
- શ્વાસની કસરતો શીખવવી.
- કફ બહાર કાઢવાની યોગ્ય ટેકનિક શીખવવી.
- ચાલવાની ક્ષમતા વધારવી.
- સ્નાયુઓની મજબૂતી વધારવી.
- ઓક્સિજન લેવલ અને કસરત દરમિયાન લક્ષણોનું નિરીક્ષણ કરવું.
- દર્દી અને પરિવારને સ્વ-સંભાળ વિશે શિક્ષિત કરવા.
આ રીતે ફિઝિયોથેરાપી દર્દીને વધુ આત્મનિર્ભર અને સક્રિય જીવન જીવવામાં મદદ કરે છે.
નિષ્કર્ષ
COPD એક લાંબા સમય સુધી રહેતો શ્વસનતંત્રનો રોગ છે, પરંતુ તેનો અર્થ એવો નથી કે દર્દી સામાન્ય જીવન જીવી શકતો નથી. યોગ્ય દવાઓ, નિયમિત તબીબી તપાસ, ધૂમ્રપાનનો ત્યાગ, સંતુલિત આહાર અને વ્યક્તિગત જરૂરિયાત મુજબની ફિઝિયોથેરાપી દ્વારા જીવનની ગુણવત્તામાં નોંધપાત્ર સુધારો લાવી શકાય છે.
ખાસ કરીને પલ્મોનરી રિહેબિલિટેશન, પર્સ્ડ લિપ બ્રિધિંગ, યોગ્ય એરોબિક કસરતો અને સ્નાયુઓની મજબૂતી માટેની કસરતો દર્દીને શ્વાસની તકલીફ સંભાળવામાં અને રોજિંદાં કામ વધુ સરળતાથી કરવામાં મદદ કરે છે.
સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિકમાં પણ શ્વસનતંત્રની સમસ્યાઓ ધરાવતા દર્દીઓ માટે યોગ્ય મૂલ્યાંકન અને વ્યક્તિગત જરૂરિયાત મુજબ ફિઝિયોથેરાપી માર્ગદર્શનનું મહત્વ સમજાવવામાં આવે છે. યાદ રાખો કે સમયસર નિદાન અને યોગ્ય રિહેબિલિટેશન દર્દીના જીવનમાં સકારાત્મક પરિવર્તન લાવી શકે છે.
મહત્વપૂર્ણ તબીબી નોંધ
આ લેખ માત્ર શૈક્ષણિક માહિતી માટે છે. COPDની સારવારમાં ફિઝિયોથેરાપી દવાઓ અથવા ઇન્હેલરનો વિકલ્પ નથી. કોઈપણ કસરત શરૂ કરતાં પહેલાં ડૉક્ટર અને યોગ્ય લાયકાત ધરાવતા ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહ લો. ઓક્સિજનનો ઉપયોગ પોતાની રીતે શરૂ, બંધ કે તેમાં ફેરફાર ન કરો.