પલાંઠી વાળીને ટટ્ટાર બેસવું (Tailor Sitting – સુખાસન): શારીરિક અને માનસિક સ્વાસ્થ્યનો પાયો
આધુનિક સમયમાં આપણી જીવનશૈલી એવી થઈ ગઈ છે કે આપણો મોટાભાગનો સમય ખુરશી, સોફા કે પલંગ પર પસાર થાય છે. ઓફિસમાં ડેસ્ક પર કામ કરવાનું હોય, જમવાનું હોય કે પછી ટીવી જોવાનું હોય, આપણે જમીન પર બેસવાનું લગભગ ભૂલી જ ગયા છીએ. પરંતુ, પ્રાચીન ભારતીય સંસ્કૃતિ અને યોગ વિજ્ઞાનમાં જમીન પર પલાંઠી વાળીને ટટ્ટાર બેસવાનું વિશેષ મહત્વ દર્શાવવામાં આવ્યું છે. યોગની ભાષામાં આ મુદ્રાને ‘સુખાસન’ (Sukhasana) કહેવામાં આવે છે, જ્યારે અંગ્રેજીમાં તેને સામાન્ય રીતે ‘Tailor Sitting’ (દરજીની બેઠક) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આ લેખમાં આપણે પલાંઠી વાળીને ટટ્ટાર બેસવાની સાચી રીત, તેના અગણિત શારીરિક અને માનસિક ફાયદાઓ, વિજ્ઞાન શું કહે છે, અને કઈ સાવચેતીઓ રાખવી જોઈએ તે વિશે વિગતવાર ચર્ચા કરીશું.
તેને ‘Tailor Sitting’ શા માટે કહેવાય છે?
અંગ્રેજીમાં આ મુદ્રાને “ટેલર સીટિંગ” કહેવા પાછળ એક રસપ્રદ ઇતિહાસ છે. જૂના જમાનામાં દરજીઓ (Tailors) જમીન પર પલાંઠી વાળીને બેસતા હતા. આ મુદ્રામાં બેસીને તેઓ પોતાના ખોળામાં કાપડ રાખીને કલાકો સુધી પીઠ સીધી રાખીને સિલાઈ કામ કરતા હતા. આ પોશ્ચર તેમને લાંબા સમય સુધી થાક્યા વિના કામ કરવામાં મદદ કરતું હતું, તેથી પશ્ચિમી દેશોમાં આ મુદ્રા ‘Tailor Sitting’ તરીકે પ્રચલિત થઈ.
પલાંઠી વાળીને ટટ્ટાર બેસવાની સાચી રીત (How to sit correctly)
કોઈપણ આસન કે બેસવાની મુદ્રાનો પૂરો ફાયદો ત્યારે જ મળે છે જ્યારે તેને સાચી રીતે કરવામાં આવે. પલાંઠી વાળીને બેસતી વખતે જો પીઠ વાંકી રહે તો કમરનો દુખાવો થઈ શકે છે. તેથી, નીચે મુજબના સ્ટેપ્સ ફોલો કરવા જરૂરી છે:
- યોગ્ય જગ્યા પસંદ કરો: જમીન પર યોગા મેટ, શેતરંજી અથવા કોઈ મુલાયમ ધાબળો પાથરો. સીધા સખત ભોંયતળિયા પર બેસવાનું ટાળો.
- પગની સ્થિતિ: જમીન પર બેસીને તમારા બંને પગને સીધા લંબાવો. હવે ધીમેથી જમણા પગને ઘૂંટણથી વાળીને ડાબા પગની સાથળ નીચે રાખો અને ડાબા પગને વાળીને જમણા પગની નીચે રાખો. (તમે તમારી અનુકૂળતા મુજબ પગ બદલી શકો છો).
- કરોડરજ્જુ સીધી રાખો (ટટ્ટાર બેસવું): આ સૌથી મહત્વનું પગલું છે. તમારી પીઠ, ગરદન અને માથું એક સીધી રેખામાં હોવા જોઈએ. તમારી છાતી સહેજ બહારની તરફ અને ખભા પાછળની તરફ ખેંચેલા હોવા જોઈએ. ખભાને ઢીલા છોડી દો, તેને કાન તરફ ખેંચી ન રાખો.
- હાથની સ્થિતિ: તમારા બંને હાથને તમારા ઘૂંટણ પર આરામદાયક સ્થિતિમાં મૂકો. તમે ધ્યાન મુદ્રા (અંગૂઠો અને પહેલી આંગળીના ટેરવાને જોડીને) પણ બનાવી શકો છો.
- શ્વાસોચ્છવાસ: તમારી આંખો ધીમેથી બંધ કરો અથવા સામે કોઈ એક બિંદુ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો. સામાન્ય અને ઊંડા શ્વાસ લો. શ્વાસ લેતી વખતે પેટ બહાર આવવું જોઈએ અને શ્વાસ છોડતી વખતે પેટ અંદર જવું જોઈએ.
પલાંઠી વાળીને ટટ્ટાર બેસવાના શારીરિક ફાયદાઓ (Physical Benefits)
૧. પોશ્ચર (શરીરના બાંધા) માં સુધારો: ખુરશી પર બેસવાથી ધીમે ધીમે આપણી પીઠ વાંકી વળવા લાગે છે (Slouching). પરંતુ જ્યારે તમે પલાંઠી વાળીને કોઈ પણ જાતના ટેકા વિના ટટ્ટાર બેસો છો, ત્યારે તમારી કરોડરજ્જુને સીધી રાખવાની ફરજ પડે છે. આનાથી કરોડરજ્જુના સ્નાયુઓ મજબૂત બને છે અને શરીરનું પોશ્ચર સુધરે છે.
૨. સાંધા અને સ્નાયુઓની લવચીકતા (Flexibility): આ મુદ્રા હિપ્સ (થાપાના સાંધા), પેલ્વિસ (પેડુનો ભાગ), અને આંતરિક સાથળના સ્નાયુઓને ખોલવાનું કામ કરે છે. તે ઘૂંટણ અને પગની ઘૂંટીઓને પણ સ્ટ્રેચ કરે છે. નિયમિત રીતે આમ બેસવાથી શરીરની જડતા દૂર થાય છે અને લવચીકતા વધે છે.
૩. પાચનતંત્રમાં જબરદસ્ત સુધારો: ભારતીય પરંપરામાં જમીન પર પલાંઠી વાળીને જમવાની પ્રથા છે. આનું એક મોટું વૈજ્ઞાનિક કારણ છે. જ્યારે તમે પલાંઠી વાળીને બેસો છો, ત્યારે રક્ત પરિભ્રમણ પગ તરફ ઓછું થઈને તમારા પેટ અને પાચન અંગો તરફ વધે છે. જમતી વખતે કોળિયો લેવા માટે આપણે સહેજ આગળ ઝૂકીએ છીએ અને પાછા સીધા થઈએ છીએ, આ પ્રક્રિયા પેટના સ્નાયુઓ પર એક પ્રકારનું મસાજ કરે છે અને પાચન રસ (Digestive juices) ના સ્ત્રાવને ઉત્તેજિત કરે છે.
૪. કોર સ્ટ્રેન્થ (Core Strength) વધે છે: ખુરશીમાં આપણને પીઠનો ટેકો મળે છે, જેના કારણે પેટ અને પીઠના સ્નાયુઓ નિષ્ક્રિય થઈ જાય છે. પલાંઠી વાળીને ટટ્ટાર બેસવા માટે તમારે તમારા “કોર” (પેટ અને પીઠના નીચેના ભાગના સ્નાયુઓ) નો ઉપયોગ કરવો પડે છે. આનાથી આંતરિક સ્નાયુઓ મજબૂત બને છે.
૫. રક્ત પરિભ્રમણ (Blood Circulation) માં સંતુલન: લાંબા સમય સુધી ખુરશી પર પગ લટકાવીને બેસવાથી પગમાં લોહી જમા થાય છે (Blood pooling), જેનાથી પગમાં સોજા કે વેરીકોઝ વેઇન્સની સમસ્યા થઈ શકે છે. પલાંઠી વાળવાથી પગ હૃદયની નજીક આવે છે, જેનાથી હૃદયને આખા શરીરમાં લોહી પહોંચાડવા માટે ઓછી મહેનત કરવી પડે છે અને રક્ત પરિભ્રમણ સુધરે છે.
માનસિક અને મનોવૈજ્ઞાનિક ફાયદાઓ (Mental Benefits)
૧. મનને શાંત કરે છે અને તણાવ ઘટાડે છે: સુખાસન એટલે કે “સુખ આપનારું આસન”. આ મુદ્રા શરીરને “ગ્રાઉન્ડિંગ” (Grounding) ઇફેક્ટ આપે છે. જ્યારે તમે જમીન સાથે જોડાયેલા હોવ છો અને ઊંડા શ્વાસ લો છો, ત્યારે નર્વસ સિસ્ટમ શાંત થાય છે. તે કોર્ટિસોલ (સ્ટ્રેસ હોર્મોન) નું સ્તર ઘટાડે છે અને ચિંતા દૂર કરે છે.
૨. એકાગ્રતા અને ધ્યાનમાં વધારો: ધ્યાન (Meditation) અને પ્રાણાયામ માટે પલાંઠી વાળીને બેસવું સૌથી શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે. ટટ્ટાર બેસવાથી શ્વસન માર્ગ ખુલ્લો રહે છે અને મગજને પૂરતો ઓક્સિજન મળે છે. આનાથી મગજની કામગીરી સુધરે છે અને કોઈ પણ કામમાં ફોકસ (એકાગ્રતા) વધે છે.
૩. આધ્યાત્મિક જાગૃતિ: યોગ વિજ્ઞાન મુજબ, કરોડરજ્જુમાં સાત ચક્રો આવેલા છે. જ્યારે કરોડરજ્જુ એકદમ સીધી હોય છે, ત્યારે પ્રાણ ઊર્જા (Life force energy) શરીરના નીચેના ભાગથી લઈને મસ્તિષ્ક સુધી કોઈપણ અવરોધ વિના વહી શકે છે.
શરૂઆત કરનારાઓ માટે કેટલીક ઉપયોગી ટિપ્સ (Tips for Beginners)
જો તમે લાંબા સમયથી જમીન પર બેસવાની આદત છોડી દીધી હોય, તો શરૂઆતમાં ટટ્ટાર બેસવું થોડું મુશ્કેલ લાગી શકે છે. પીઠ કે ઘૂંટણમાં દુખાવો થઈ શકે છે. આવા સમયે આ ટિપ્સ ફોલો કરો:
- કુશન (ઓશીકા) નો ઉપયોગ કરો: શરૂઆતમાં થાપા (Hips) ની નીચે એક નાનું કુશન કે ફોલ્ડ કરેલો ધાબળો રાખો. થાપા ઘૂંટણ કરતા સહેજ ઊંચા રહેશે તો કરોડરજ્જુને સીધી રાખવામાં ઘણી સરળતા રહેશે અને ઘૂંટણ પર દબાણ ઘટશે.
- દીવાલનો ટેકો: જો તમારી પીઠ ઝડપથી થાકી જતી હોય, તો તમે દીવાલને અડીને બેસી શકો છો. ધ્યાન રાખો કે તમારી કમરનો નીચેનો ભાગ અને ખભા દીવાલને અડેલા રહે, પરંતુ માથું દીવાલ પર ન ટેકવો.
- ધીમે ધીમે સમય વધારો: પ્રથમ જ દિવસે ૩૦ મિનિટ બેસવાનો પ્રયાસ ન કરો. શરૂઆતમાં ૫ થી ૧૦ મિનિટ માટે બેસો. ધીમે ધીમે જ્યારે સ્નાયુઓ મજબૂત થશે, ત્યારે તમે લાંબો સમય સરળતાથી બેસી શકશો.
- સ્ટ્રેચિંગ કરો: જો પગ વાળીને બેસવામાં તકલીફ પડતી હોય, તો હિપ્સ અને પગના હળવા સ્ટ્રેચિંગ વ્યાયામ (જેમ કે બટરફ્લાય પોઝ – પતંગિયા આસન) નિયમિત કરો.
સાવચેતી અને કોણે આ મુદ્રા ટાળવી જોઈએ? (Precautions)
જો કે આ મુદ્રા ખૂબ જ ફાયદાકારક છે, પરંતુ અમુક શારીરિક તકલીફો ધરાવતા લોકોએ સાવચેતી રાખવી જરૂરી છે:
- ઘૂંટણની ગંભીર સમસ્યા: જેમને ઘૂંટણમાં આર્થરાઈટિસ (સંધિવા) છે, અથવા ઘૂંટણની કોઈ સર્જરી થઈ છે, તેમણે ડોક્ટરની સલાહ લીધા વિના પલાંઠી વાળીને ન બેસવું જોઈએ.
- સાયટીકા અથવા સ્લિપ ડિસ્ક: જેમને કમરનો ગંભીર દુખાવો અથવા સાયટીકા (Sciatica) ની સમસ્યા છે, તેમના માટે લાંબો સમય જમીન પર બેસવું નુકસાનકારક સાબિત થઈ શકે છે.
- ગર્ભાવસ્થા: ગર્ભવતી મહિલાઓ પલાંઠી વાળીને બેસી શકે છે, અને તે પેલ્વિક એરિયાને ખોલવા માટે સારું પણ છે, પરંતુ તેમણે દિવાલનો ટેકો લેવો જોઈએ અને ખૂબ કાળજી રાખવી જોઈએ.
નિષ્કર્ષ
“પલાંઠી વાળીને ટટ્ટાર બેસવું” એ માત્ર બેસવાની એક રીત નથી, પરંતુ તે એક એવી સ્વસ્થ આદત છે જે આપણા શારીરિક સ્વાસ્થ્ય અને માનસિક શાંતિ વચ્ચે સેતુ બાંધે છે. આજના લેપટોપ અને સ્માર્ટફોનના યુગમાં આપણી પીઠને અને સ્નાયુઓને આ મુદ્રાની સૌથી વધુ જરૂર છે. દિવસમાં માત્ર ૧૫ થી ૨૦ મિનિટ કાઢીને જો જમીન પર આ રીતે બેસવાની આદત કેળવવામાં આવે, તો તેના ચમત્કારિક પરિણામો થોડા જ સમયમાં અનુભવી શકાય છે.
