ઝાંખપ

ઝાંખપ, જેને તબીબી ભાષામાં “એમ્બ્લિયોપિયા” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તે એક દ્રષ્ટિ સંબંધિત સ્થિતિ છે જેમાં એક આંખની દ્રષ્ટિ સામાન્ય રીતે ઓછી હોય છે. આ સ્થિતિ મગજ અને આંખ વચ્ચેના સંદેશાવ્યવહારની અછતને કારણે થાય છે. બાળકોમાં આ એક સામાન્ય સમસ્યા છે અને જો સમયસર તેની સારવાર ન કરવામાં આવે તો તે કાયમી દ્રષ્ટિની ખામીનું કારણ બની શકે છે.

કારણો:

ઝાંખપ માટે અનેક કારણો જવાબદાર હોઈ શકે છે. આ મુખ્યત્વે બાળપણમાં મગજને એક આંખમાંથી સ્પષ્ટ દ્રષ્ટિનો અનુભવ ન થવા દેવાને કારણે થાય છે. મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:

1. આંખોનું કદ અને આકાર: જો એક આંખ બીજી આંખ કરતાં વધુ દૂરની કે નજીકની વસ્તુઓ જોઈ શકતી હોય (અસમાન પાવર), તો મગજ ફક્ત સારી આંખનો ઉપયોગ કરવાનું પસંદ કરે છે, અને નબળી આંખની દ્રષ્ટિ અવિકસિત રહે છે.
2. આંખનું વાંકું હોવું (Strabismus): જો એક આંખ સીધી ન રહેતી હોય અને અંદરની તરફ, બહારની તરફ, ઉપરની તરફ કે નીચેની તરફ વળેલી હોય, તો બંને આંખોના ચિત્રો મગજને અલગ અલગ મળે છે. મગજ આ અસંગતતાને ટાળવા માટે વાંકી આંખમાંથી આવતા ચિત્રને અવગણવાનું શરૂ કરે છે, જેના પરિણામે તે આંખ નબળી પડી જાય છે.
3. મોતિયા (Cataract) અથવા અન્ય અવરોધ: જો આંખના લેન્સમાં જન્મથી જ મોતિયા હોય, તો તે પ્રકાશને રેટિના સુધી પહોંચતા અટકાવે છે. આને કારણે આંખને સ્પષ્ટ દ્રષ્ટિનો અનુભવ મળતો નથી અને તે નબળી પડી જાય છે.
4. જન્મજાત સમસ્યાઓ: ક્યારેક જન્મજાત આંખની નબળાઈ અથવા રેટિનાના વિકાસની ખામીને કારણે પણ આ સ્થિતિ ઉદ્ભવી શકે છે.

લક્ષણો:

ઝાંખપના લક્ષણો હંમેશા સ્પષ્ટ હોતા નથી, ખાસ કરીને નાના બાળકોમાં. ઘણીવાર માતા-પિતાને પણ ખબર હોતી નથી કે બાળકની એક આંખ નબળી છે. સામાન્ય રીતે જોવા મળતા લક્ષણો નીચે મુજબ છે:

• એક આંખ અંદર કે બહારની તરફ વળેલી દેખાય.
• બાળક વારંવાર એક આંખ બંધ કરે અથવા ઝીણી કરે.
• વસ્તુઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં મુશ્કેલી અનુભવે.
• ટીવી કે પુસ્તકો જોવા માટે માથું નમાવે અથવા વિચિત્ર રીતે ફેરવે.
• વસ્તુઓનું અંતર માપવામાં મુશ્કેલી પડે.

નિદાન:

ઝાંખપનું નિદાન જેટલું વહેલું થાય, તેટલી તેની સારવાર વધુ અસરકારક સાબિત થાય છે. બાળપણમાં આંખોની નિયમિત તપાસ કરાવવી અત્યંત જરૂરી છે.

• દ્રષ્ટિ તપાસ (Visual Acuity Test).
• આંખના નિષ્ણાત (Ophthalmologist) દ્વારા સંપૂર્ણ તપાસ: ડૉક્ટર આંખોની અંદરની રચના, લેન્સ, રેટિના અને નસની તપાસ કરે છે.
• સ્ટીરિઓસ્કોપીક ટેસ્ટ (Stereoscopic Test): આ ટેસ્ટ વસ્તુની ઊંડાઈ અને ત્રિ-પરિમાણીય દ્રષ્ટિ (3D vision) કેટલી છે તે જાણવા માટે થાય છે.

સારવાર:

ઝાંખપની સારવારનો મુખ્ય હેતુ મગજને નબળી આંખનો ઉપયોગ કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવાનો છે.

• ચશ્મા: જો અસમાન પાવર અથવા દ્રષ્ટિની અન્ય ખામી હોય, તો ચશ્મા પહેરવાથી દ્રષ્ટિ સુધરે છે.
• આંખને ઢાંકવી (Patching): આ સૌથી સામાન્ય અને અસરકારક સારવાર છે. સારી આંખ પર પેચ લગાવવામાં આવે છે જેથી મગજને નબળી આંખનો ઉપયોગ કરવા માટે ફરજ પાડવામાં આવે. આનાથી નબળી આંખ ધીમે ધીમે મજબૂત બને છે.
• એટ્રોપિન ટીપાં (Atropine Eye Drops): જો બાળક પેચ પહેરવા તૈયાર ન હોય, તો સારી આંખમાં એટ્રોપિન ટીપાં નાખવામાં આવે છે. આ ટીપાં સારી આંખને થોડા સમય માટે ઝાંખી પાડે છે, જેથી મગજ નબળી આંખનો ઉપયોગ કરવા પ્રેરાય.
• વિઝન થેરાપી (Vision Therapy): આમાં આંખની કસરતો અને રમતોનો સમાવેશ થાય છે જે મગજ અને આંખના સંદેશાવ્યવહારને સુધારે છે.

નિવારણ:

ઝાંખપને અટકાવવા માટે સૌથી મહત્ત્વનો ઉપાય બાળપણમાં આંખોની નિયમિત તપાસ કરાવવાનો છે.

• જન્મ પછી તરત જ: જો કોઈ જન્મજાત ખામી હોય તો તેની તાત્કાલિક સારવાર કરવી જોઈએ.
• ૩ થી ૫ વર્ષની ઉંમર સુધી: આ ઉંમરે બાળકની દ્રષ્ટિની તપાસ કરાવવી અત્યંત જરૂરી છે.
• નિયમિત તપાસ: જો પરિવારમાં આંખની સમસ્યાનો ઇતિહાસ હોય, તો નિયમિતપણે બાળકની આંખોની તપાસ કરાવવી જોઈએ.

જો સમયસર નિદાન અને સારવાર કરવામાં આવે, તો ઝાંખપથી કાયમી દ્રષ્ટિની ખામી થતી અટકાવી શકાય છે અને બાળક સામાન્ય દ્રષ્ટિ સાથે જીવન જીવી શકે છે.