પોલીસિથેમિયા
પ્રસ્તાવના
પોલીસિથેમિયા, જેને એરિથ્રોસાયટોસિસ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે એક એવી સ્થિતિ છે જેમાં લોહીમાં લાલ રક્તકણોની સંખ્યા અસામાન્ય રીતે વધી જાય છે. આ સ્થિતિને કારણે લોહી ઘટ્ટ (thick) બની જાય છે, જે રક્તવાહિનીઓમાં અવરોધ (clotting) અને અન્ય ગંભીર આરોગ્ય સમસ્યાઓનું કારણ બની શકે છે.
આ લેખમાં, આપણે પોલીસિથેમિયાના કારણો, પ્રકારો, લક્ષણો, નિદાન, સારવાર અને તેના સંચાલન (management) વિશે વિગતવાર ચર્ચા કરીશું.
પોલીસિથેમિયા શું છે?
સામાન્ય રીતે, આપણા લોહીમાં લાલ રક્તકણો, શ્વેત રક્તકણો, પ્લેટલેટ્સ અને પ્લાઝમા હોય છે. લાલ રક્તકણોનું મુખ્ય કાર્ય ફેફસાંમાંથી શરીરના અન્ય ભાગોમાં ઓક્સિજન પહોંચાડવાનું છે. જ્યારે લાલ રક્તકણોનું ઉત્પાદન જરૂરિયાત કરતાં વધી જાય છે, ત્યારે લોહીનું કદ અને ઘનતા (viscosity) વધી જાય છે. આ પરિસ્થિતિને પોલીસિથેમિયા કહેવાય છે.
પોલીસિથેમિયાના પ્રકારો
પોલીસિથેમિયાના મુખ્યત્વે બે પ્રકાર છે:
- પ્રાથમિક પોલીસિથેમિયા (Primary Polycythemia)
- આ સ્થિતિમાં, અસ્થિ મજ્જા (bone marrow) માં રહેલા સ્ટેમ કોષો (stem cells) અનિયંત્રિત રીતે લાલ રક્તકણો, શ્વેત રક્તકણો અને પ્લેટલેટ્સનું ઉત્પાદન કરે છે.
- મુખ્ય કારણ JAK2 જનીનમાં પરિવર્તન છે. આ પરિવર્તનને કારણે કોષોને વૃદ્ધિ માટે સામાન્ય રીતે જરૂરી એવા સિગ્નલ મળતા રહે છે, ભલે તે સિગ્નલ હાજર ન હોય.
- આ રોગ 50 થી 60 વર્ષની વયના લોકોમાં વધુ જોવા મળે છે.
- ગૌણ પોલીસિથેમિયા (Secondary Polycythemia)
- ગૌણ પોલીસિથેમિયા એ અન્ય કોઈ અંતર્ગત (underlying) આરોગ્ય સમસ્યાના પરિણામે થાય છે.
- આ સ્થિતિમાં, શરીર ઓક્સિજનની ઉણપ (hypoxia) ને સરભર કરવા માટે એરિથ્રોપોએટિન (Erythropoietin – EPO) નામના હોર્મોનનું વધુ ઉત્પાદન કરે છે. આ હોર્મોન કિડની દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે અને અસ્થિ મજ્જાને લાલ રક્તકણો બનાવવાનો સંકેત આપે છે.
- ગૌણ પોલીસિથેમિયાના કારણોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
- ક્રોનિક ઓબ્સ્ટ્રક્ટિવ પલ્મોનરી ડિસીઝ (COPD) જેવી ફેફસાંની બીમારીઓ.
- હૃદય રોગ (જેમ કે જન્મજાત હૃદય રોગ), જે ઓક્સિજનના પૂરતા પુરવઠાને અવરોધે છે.
- ઊંચાઈવાળા સ્થળોએ રહેવું, જ્યાં ઓક્સિજનનું સ્તર ઓછું હોય છે.
- કિડનીની ગાંઠો, જે EPOનું વધુ પડતું ઉત્પાદન કરે છે.
- કાર્બન મોનોક્સાઇડનો લાંબા ગાળાનો સંપર્ક (જેમ કે ધૂમ્રપાન).
- એન્ડ્રોજનનો ઉપયોગ (દા.ત., એનાબોલિક સ્ટેરોઈડ્સ).
પોલીસિથેમિયાના લક્ષણો
પોલીસિથેમિયાના લક્ષણો ધીમે ધીમે વિકસે છે અને શરૂઆતમાં સ્પષ્ટ ન પણ હોય. જોકે, જેમ જેમ સ્થિતિ વધુ ગંભીર બને છે તેમ તેમ નીચેના લક્ષણો જોવા મળી શકે છે:
- માથાનો દુખાવો, ચક્કર અને સુસ્તી.
- ત્વચા પર લાલાશ, ખાસ કરીને ચહેરા પર.
- ખંજવાળ, ખાસ કરીને ગરમ પાણીથી નહાતી વખતે (એક્વાજેનિક પ્રુરિટસ).
- નબળાઈ અને થાક.
- હાથ અને પગમાં કળતર અથવા બળતરા.
- દ્રષ્ટિની સમસ્યાઓ.
- શ્વાસ લેવામાં તકલીફ.
- પેટમાં અગવડતા, જે બરોળના કદમાં વધારો થવાને કારણે થઈ શકે છે (સ્પ્લેનોમેગાલી).
- ગંભીર કિસ્સાઓમાં, રક્ત ગંઠાઈ જવાથી છાતીમાં દુખાવો, સ્ટ્રોક અથવા હૃદયરોગનો હુમલો થઈ શકે છે.
નિદાન
પોલીસિથેમિયાનું નિદાન કરવા માટે, ડૉક્ટર શારીરિક તપાસ કરશે અને દર્દીના તબીબી ઇતિહાસ વિશે પૂછપરછ કરશે. ત્યારબાદ, કેટલાક રક્ત પરીક્ષણો અને અન્ય પરીક્ષણો સૂચવી શકે છે:
- કમ્પ્લીટ બ્લડ કાઉન્ટ (CBC):
- પોલીસિથેમિયામાં લાલ રક્તકણોની સંખ્યા અને હિમેટોક્રિટ (hematocrit)નું સ્તર ઊંચું હોય છે.
- એરિથ્રોપોએટિન (EPO) સ્તર: આ પરીક્ષણ લોહીમાં EPOનું સ્તર માપે છે. પ્રાથમિક પોલીસિથેમિયામાં EPOનું સ્તર સામાન્ય રીતે ઓછું હોય છે, જ્યારે ગૌણ પોલીસિથેમિયામાં તે ઊંચું હોય છે.
- JAK2 જનીન પરિવર્તન પરીક્ષણ: જો પોલીસિથેમિયા વેરાની શંકા હોય, તો JAK2 જનીનમાં પરિવર્તન શોધવા માટે આનુવંશિક પરીક્ષણ (genetic testing) કરવામાં આવે છે.
- અસ્થિ મજ્જા બાયોપ્સી (Bone Marrow Biopsy): આ પ્રક્રિયામાં, અસ્થિ મજ્જાનો નાનો નમૂનો લેવામાં આવે છે અને માઇક્રોસ્કોપ હેઠળ તેનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવે છે. આ પરીક્ષણ પોલીસિથેમિયા વેરાના નિદાનની પુષ્ટિ કરવામાં મદદ કરે છે.
- અન્ય પરીક્ષણો: ગૌણ પોલીસિથેમિયાના કારણો શોધવા માટે, ડૉક્ટર છાતીનો એક્સ-રે, અલ્ટ્રાસાઉન્ડ અથવા અન્ય ઇમેજિંગ પરીક્ષણો સૂચવી શકે છે.
સારવાર
પોલીસિથેમિયાની સારવાર તેના પ્રકાર અને કારણ પર આધાર રાખે છે. સારવારનો મુખ્ય ઉદ્દેશ લોહીની ઘનતા ઘટાડવાનો અને રક્ત ગંઠાઈ જવાનું જોખમ ઘટાડવાનો છે.
- ફ્લેબોટોમી (Phlebotomy): આ પોલીસિથેમિયાની સૌથી સામાન્ય સારવાર છે. આ પ્રક્રિયામાં, લોહીનો થોડો જથ્થો નિયમિત અંતરાલે બહાર કાઢવામાં આવે છે, જે હિમેટોક્રિટ સ્તરને સામાન્ય શ્રેણીમાં રાખવામાં મદદ કરે છે.
- દવાઓ:
- હાઇડ્રોક્સીયુરિયા (Hydroxyurea): આ એક કીમોથેરાપી દવા છે જે અસ્થિ મજ્જામાં રક્તકણોના ઉત્પાદનને ઘટાડે છે.
- ઇન્ટરફેરોન આલ્ફા (Interferon Alpha): આ એક બાયોલોજિકલ દવા છે જે રક્તકણોના ઉત્પાદનને ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.
- રૂક્સોલિટિનિબ (Ruxolitinib): આ JAK2 અવરોધક (inhibitor) દવા છે, જે પોલીસિથેમિયા વેરાના દર્દીઓ માટે અસરકારક સાબિત થઈ છે.
- એસ્પિરિન (Aspirin): લોહીને પાતળું કરવા અને રક્ત ગંઠાઈ જવાનું જોખમ ઘટાડવા માટે ઓછી માત્રામાં એસ્પિરિન સૂચવવામાં આવી શકે છે.
- ગૌણ પોલીસિથેમિયા માટેની સારવાર:
- ગૌણ પોલીસિથેમિયામાં, અંતર્ગત કારણની સારવાર કરવી જરૂરી છે.
- ઉદાહરણ તરીકે, જો ફેફસાંની બીમારીને કારણે પોલીસિથેમિયા થયો હોય, તો ઓક્સિજન થેરાપી અથવા અન્ય ફેફસાંની સારવાર મદદ કરી શકે છે.
- ધૂમ્રપાન છોડવું અને અન્ય જોખમી પરિબળોને ટાળવા પણ મહત્વપૂર્ણ છે.
જીવનશૈલીમાં ફેરફાર
સારવાર ઉપરાંત, કેટલાક જીવનશૈલીના ફેરફારો પોલીસિથેમિયાના સંચાલનમાં મદદ કરી શકે છે:
- પુષ્કળ પાણી પીવું: હાઇડ્રેટેડ રહેવું લોહીને પાતળું રાખવામાં મદદ કરે છે.
- નિયમિત કસરત: શારીરિક પ્રવૃત્તિ રક્ત પરિભ્રમણ સુધારે છે અને રક્ત ગંઠાઈ જવાનું જોખમ ઘટાડે છે.
- સ્વસ્થ આહાર: આયર્ન સમૃદ્ધ ખોરાકનું સેવન મર્યાદિત કરવું (ખાસ કરીને જો ફ્લેબોટોમી કરવામાં આવી રહી હોય).
- ધૂમ્રપાન ટાળવું: ધૂમ્રપાન ગૌણ પોલીસિથેમિયાનું મુખ્ય કારણ છે.
નિષ્કર્ષ
પોલીસિથેમિયા એક ગંભીર સ્થિતિ છે, પરંતુ યોગ્ય નિદાન અને સારવાર સાથે, તેના લક્ષણોને નિયંત્રિત કરી શકાય છે અને ગંભીર ગૂંચવણોનું જોખમ ઘટાડી શકાય છે. જો તમને પોલીસિથેમિયાના કોઈપણ લક્ષણોનો અનુભવ થાય, તો તબીબી સલાહ લેવી અને નિયમિત ફોલો-અપ કરાવવું અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. આ રોગ વિશે જાગૃતિ વધારવાથી સમયસર સારવાર અને વધુ સારા પરિણામો પ્રાપ્ત કરવામાં મદદ મળી શકે છે.
