શરદીને કારણે કાનમાં થતો દુખાવો: કારણો, લક્ષણો અને ઉપાયો
શિયાળાની ઋતુ હોય કે ચોમાસાનો સમય, શરદી અને ઉધરસ એ ખૂબ જ સામાન્ય સમસ્યાઓ છે. પરંતુ ઘણીવાર સાદી શરદી માત્ર નાક સુધી સીમિત રહેતી નથી. શરદીને કારણે ગળામાં ખરાશ, માથાનો દુખાવો અને સૌથી કષ્ટદાયક એવી “કાનમાં દુખાવા” ની સમસ્યા પણ ઉદ્ભવે છે.
જ્યારે શરદી થાય છે ત્યારે કાનમાં ધાક પડવી, અવાજ ઓછો સંભળાવો કે સખત દુખાવો થવો એ ખૂબ જ સામાન્ય છે, પરંતુ તે અત્યંત પીડાદાયક હોઈ શકે છે. આ લેખમાં આપણે જાણીશું કે શરદી અને કાનના દુખાવા વચ્ચે શું સંબંધ છે અને તેનાથી છુટકારો કેવી રીતે મેળવી શકાય.
શરદી થી કાનમાં દુખાવો Video
શરદીને કારણે કાનમાં દુખાવો શા માટે થાય છે? (વૈજ્ઞાનિક સમજ)
ઘણા લોકોને પ્રશ્ન થાય છે કે શરદી તો નાકમાં થાય છે, તો પછી કાનમાં કેમ દુખાવો થાય છે? આ સમજવા માટે આપણે આપણા કાન અને નાકની રચના સમજવી જરૂરી છે.
આપણા ગળાના પાછળના ભાગ અને કાનના મધ્ય ભાગ (Middle Ear) ને જોડતી એક પાતળી નળી હોય છે, જેને “યુસ્ટાશિયન ટ્યુબ” (Eustachian Tube) કહેવામાં આવે છે. આ ટ્યુબનું મુખ્ય કાર્ય કાનની અંદર હવાનું દબાણ જાળવી રાખવાનું અને કાનમાં બનતા પ્રવાહીને ગળામાં ઉતારવાનું છે.
જ્યારે તમને શરદી (Cold) થાય છે, ત્યારે નાક અને ગળામાં કફ (Mucus) જમા થાય છે અને સોજો આવે છે. આ સોજો યુસ્ટાશિયન ટ્યુબ સુધી ફેલાય છે. પરિણામે:
- યુસ્ટાશિયન ટ્યુબ બ્લોક થઈ જાય છે અથવા સાંકડી થઈ જાય છે.
- કાનમાંથી હવા અને પ્રવાહી બહાર નીકળી શકતા નથી.
- કાનના પડદા પાછળ પ્રવાહી (Fluid) જમા થવા લાગે છે.
- આ પ્રવાહી કાનના પડદા પર દબાણ લાવે છે, જેના કારણે સખત દુખાવો થાય છે.
આ સ્થિતિને મેડિકલ ભાષામાં ‘કન્જેસ્ટન’ (Congestion) અથવા ‘ઓટાઇટિસ મીડિયા’ (Otitis Media) ની શરૂઆત પણ કહી શકાય.
લક્ષણો: તમને કેવી રીતે ખબર પડશે કે કાનનો દુખાવો શરદીને લીધે છે?
શરદીને કારણે થતા કાનના દુખાવાના લક્ષણો ધીમે ધીમે અથવા અચાનક દેખાઈ શકે છે. મુખ્ય લક્ષણો નીચે મુજબ છે:
- કાનમાં ભારેપણું લાગવું: જાણે કાનમાં પાણી ભરાઈ ગયું હોય અથવા કાન બંધ થઈ ગયા હોય તેવું અનુભવવું.
- તીવ્ર અથવા મંદ દુખાવો: કાનની અંદર સતત દુખાવો રહેવો અથવા વચ્ચે-વચ્ચે સખત કળતર થવી.
- સાંભળવામાં તકલીફ: અવાજ ધીમો સંભળાવો અથવા અવાજ ગુંજતો હોય તેવું લાગવું.
- કાનમાં અવાજ આવવો (Tinnitus): કાનમાં સીટી વાગતી હોય કે તમરા બોલતા હોય તેવો અવાજ આવવો.
- ચક્કર આવવા: કાનમાં દબાણ વધવાને કારણે સંતુલન બગડી શકે છે અને ચક્કર આવી શકે છે.
- નાક બંધ હોવું: શ્વાસ લેવામાં તકલીફ અને નાકમાંથી પાણી કે કફ નીકળવો.
- તાવ: જો ઇન્ફેક્શન વધી જાય તો હળવો તાવ પણ આવી શકે છે.
- ઊંઘમાં ખલેલ: રાત્રે સૂતી વખતે કાનમાં દબાણ વધવાથી દુખાવો વધી શકે છે, જેથી ઊંઘ આવતી નથી.
શરદીથી થતા કાનના દુખાવા માટેના ૧૦ અસરકારક ઘરેલું ઉપાયો (Home Remedies)
જો દુખાવો સામાન્ય હોય અને કોઈ ગંભીર ઇન્ફેક્શન ન હોય, તો કેટલાક ઘરેલું ઉપાયો ખૂબ જ રાહત આપી શકે છે.
૧. ગરમ શેક (Warm Compress)
સૌથી સરળ અને ઝડપી રાહત આપતો ઉપાય ગરમ શેક છે. ગરમી કાનની આસપાસના રક્ત પરિભ્રમણને વધારે છે અને ભરાયેલા કફને છૂટો પાડવામાં મદદ કરે છે.
- રીત: એક સ્વચ્છ સુતરાઉ કપડાને ગરમ પાણીમાં ભીંજવી, નીચોવી લો. અથવા હીટિંગ પેડનો ઉપયોગ કરો. તેને કાનની ઉપર અને કાનની નીચેના ભાગે ૧૦-૧૫ મિનિટ સુધી રાખો. ધ્યાન રાખો કે શેક બહુ ગરમ ન હોવો જોઈએ.
૨. નાસ લેવો (Steam Inhalation)
શરદીમાં નાસ લેવો એ રામબાણ ઈલાજ છે. વરાળ યુસ્ટાશિયન ટ્યુબને ખોલવામાં મદદ કરે છે, જેથી કાન પરનું દબાણ ઘટે છે.
- રીત: ગરમ પાણીમાં વિક્સ, નીલગીરીનું તેલ (Eucalyptus oil) અથવા અજમો નાખીને ટુવાલ ઓઢીને ઊંડા શ્વાસ લો. આનાથી નાક અને કાન બંને ખુલશે.
૩. આદુનો રસ અને મધ
આદુમાં બળતરા વિરોધી (Anti-inflammatory) ગુણધર્મો હોય છે જે સોજો ઓછો કરવામાં મદદ કરે છે.
- રીત: તાજા આદુનો રસ કાઢી તેમાં થોડું મધ મિક્સ કરો. આ મિશ્રણના ૨-૩ ટીપાં કાનની બહારના ભાગમાં લગાવો (કાનની અંદર નાખવું નહીં). અથવા આદુવાળી ચા પીવાથી પણ ગળાના સોજામાં રાહત મળે છે, જે પરોક્ષ રીતે કાનના દુખાવામાં મદદ કરે છે.
૪. લસણનું તેલ (Garlic Oil)
લસણ કુદરતી એન્ટિ-બાયોટિક અને દર્દ નિવારક ગુણો ધરાવે છે.
- રીત: સરસવના તેલ અથવા તલના તેલમાં લસણની ૨ કળી કાળી થાય ત્યાં સુધી ગરમ કરો. તેલ નવશેકું રહે ત્યારે કાનની આસપાસ માલિશ કરો. (ડોક્ટરની સલાહ વગર કાનમાં ટીપાં નાખવા હિતાવહ નથી, ખાસ કરીને જો કાનનો પડદો નબળો હોય).
૫. ઊંઘવાની સ્થિતિ (Sleeping Position)
જ્યારે તમે સપાટ સુવો છો, ત્યારે માથા તરફ લોહીનું પરિભ્રમણ અને દબાણ વધે છે, જે કાનના દુખાવાને વધારી શકે છે.
- ઉપાય: સૂતી વખતે માથા નીચે બે ઓશિકા રાખો જેથી માથું શરીર કરતાં થોડું ઊંચું રહે. આનાથી સાઇનસ અને કાનમાંથી પ્રવાહીનું ડ્રેનેજ (નિકાલ) સરળતાથી થાય છે.
૬. હાઈડ્રેશન (પ્રવાહી વધુ પીવું)
શરીરમાં પાણીની કમી કફને ઘટ્ટ બનાવે છે.
- ઉપાય: પુષ્કળ પાણી, ગરમ સૂપ, અને હર્બલ ટી પીવો. ગરમ પ્રવાહી પીવાથી ગળા અને નાકનો કફ પાતળો થાય છે અને યુસ્ટાશિયન ટ્યુબ પરનું દબાણ ઘટે છે.
૭. ચ્યુઇંગ ગમ અથવા જાડબાની કસરત
ઘણીવાર કાન બંધ થઈ ગયો હોય ત્યારે જાડબાની હલનચલન કરવાથી ફાયદો થાય છે.
- ઉપાય: ચ્યુઇંગ ગમ ચાવવાથી અથવા મોઢું ખોલ-બંધ કરવાની કસરત કરવાથી યુસ્ટાશિયન ટ્યુબ ખૂલી શકે છે અને હવાનું દબાણ સરખું થાય છે.
૮. મીઠાના પાણીના કોગળા (Salt Water Gargle)
જો શરદીની સાથે ગળું પણ પકડાયેલું હોય, તો ગરમ પાણીમાં મીઠું નાખીને કોગળા કરો.
- ફાયદો: આનાથી ગળાનો સોજો ઓછો થાય છે અને યુસ્ટાશિયન ટ્યુબનું મુખ ગળામાં ખૂલતું હોવાથી ત્યાંનો રસ્તો સાફ થાય છે.
૯. નેઝલ ડ્રોપ્સ (Nasal Drops)
ઘણીવાર કાનનો ઇલાજ નાક દ્વારા કરવો પડે છે.
- ઉપાય: ઓવર-ધ-કાઉન્ટર મળતા ‘સેલાઈન નેઝલ સ્પ્રે’ (મીઠાના પાણીના સ્પ્રે) નાકમાં નાખવાથી નાકનો કફ સાફ થાય છે અને કાન પરનું પ્રેશર ઓછું થાય છે.
૧૦. વલસાલ્વા મેન્યુવર (Valsalva Maneuver)
આ એક પ્રકારની કસરત છે જે બંધ કાન ખોલવા માટે વપરાય છે.
- રીત: ઊંડો શ્વાસ લો, મોં બંધ રાખો અને નાકને આંગળીઓથી દબાવી રાખો. હવે ધીમેથી નાક દ્વારા હવા બહાર કાઢવાનો પ્રયાસ કરો (જેમ આપણે ફુગ્ગો ફુલાવતા હોઈએ). કાનમાં હળવો ‘પોપ’ અવાજ આવે એટલે અટકી જાઓ.
- ચેતવણી: આ ખૂબ જ જોરથી ન કરવું, નહીંતર કાનના પડદાને નુકસાન થઈ શકે છે.
ફિઝીયોથેરાપી અને કસરતો (Physiotherapy & Exercises)
દવાઓ ઉપરાંત કેટલીક સરળ કસરતો પણ કાનના દુખાવા અને જડતામાં રાહત આપી શકે છે.
- નેક રોટેશન (Neck Rotation): ધીમે ધીમે ગરદનને ડાબે અને જમણે ફેરવો. આનાથી ગળાના સ્નાયુઓ રિલેક્સ થાય છે અને લસિકા ગ્રંથિઓ (Lymph nodes) માંથી પ્રવાહીનો નિકાલ વધે છે.
- કાન ખેંચવા (Ear Tugging): કાનની બૂટ (Earlobe) ને હળવેથી નીચે અને બહારની તરફ ખેંચો. આ યુસ્ટાશિયન ટ્યુબને સીધી કરવામાં મદદ કરી શકે છે.
- જડબાનું સ્ટ્રેચિંગ: મોં ને બને એટલું પહોળું કરો અને પછી બંધ કરો. આ પ્રક્રિયા ૧૦ વાર કરો.
શું ન કરવું? (સાવચેતીઓ)
શરદી અને કાનના દુખાવા દરમિયાન કેટલીક ભૂલો સ્થિતિને વધુ ગંભીર બનાવી શકે છે:
- કાનમાં સળી કે ઈયરબડ નાખવું: કાનમાં મેલ સાફ કરવા માટે સળી નાખવાથી કાનના પડદાને ઈજા થઈ શકે છે અને ઇન્ફેક્શન વધી શકે છે.
- જોરથી નાક સાફ કરવું: ખૂબ જોરથી નાક છીંકવાથી કાનમાં દબાણ વધી શકે છે અને કફ યુસ્ટાશિયન ટ્યુબમાં ધકેલાઈ શકે છે. એક સમયે એક નસકોરું દબાવીને હળવેથી નાક સાફ કરો.
- ઠંડા પીણાં અને આઈસ્ક્રીમ: જ્યાં સુધી શરદી મટે નહીં ત્યાં સુધી ઠંડી વસ્તુઓથી દૂર રહેવું.
- કાનમાં તેલ રેડવું: ડોક્ટરની સલાહ વગર કાનમાં કોઈપણ પ્રકારના તેલના ટીપાં અંદર રેડવા નહીં, ખાસ કરીને જો કાનમાંથી પરુ આવતું હોય.
ડોક્ટરની મુલાકાત ક્યારે લેવી? (When to see a Doctor)
સામાન્ય રીતે શરદી મટવાની સાથે કાનનો દુખાવો પણ મટી જાય છે. પરંતુ નીચે મુજબની સ્થિતિમાં તમારે તાત્કાલિક ENT સ્પેશિયાલિસ્ટ (કાન-નાક-ગળાના ડોક્ટર) નો સંપર્ક કરવો જોઈએ:
- અસહ્ય દુખાવો: જો દુખાવો પેઈનકિલર લીધા પછી પણ ઓછો ન થાય.
- હાઈ ફીવર: જો ૧૦૨ ડિગ્રી ફેરનહીટ કરતા વધુ તાવ હોય.
- કાનમાંથી પ્રવાહી નીકળવું: જો કાનમાંથી પરુ, લોહી કે ચીકણું પ્રવાહી બહાર આવતું હોય.
- સાંભળવાની શક્તિ ગુમાવવી: જો શરદી મટ્યા પછી પણ લાંબા સમય સુધી ઓછું સંભળાતું હોય.
- ચક્કર અને ઉલટી: સખત ચક્કર આવવા સાથે ઉલટી થવી.
- બાળકોમાં: જો નાનું બાળક સતત રડતું હોય, કાન પકડી રાખતું હોય અને દૂધ પીવામાં તકલીફ પડતી હોય.
સારવાર (Medical Treatment)
ડોક્ટર તમારી તપાસ કર્યા પછી નીચે મુજબની સારવાર આપી શકે છે:
- ડિકન્જેસ્ટન્ટ્સ (Decongestants): નાક અને કાનનો સોજો ઓછો કરવા માટેની દવાઓ (ટેબ્લેટ અથવા ટીપાં).
- પેઈન કિલર: આઈબુપ્રોફેન અથવા પેરાસીટામોલ જેવી દવાઓ દુખાવો અને તાવ ઘટાડવા માટે.
- એન્ટિબાયોટિક્સ: જો ડોક્ટરને લાગે કે બેક્ટેરિયલ ઇન્ફેક્શન છે, તો જ એન્ટિબાયોટિક્સ આપવામાં આવે છે. વાયરલ શરદીમાં તેની જરૂર હોતી નથી.
નિષ્કર્ષ (Conclusion)
શરદીને કારણે થતો કાનનો દુખાવો એ એક અસુવિધાજનક સ્થિતિ છે, પરંતુ યોગ્ય કાળજી અને ઘરેલું ઉપાયો દ્વારા તેને કાબૂમાં લઈ શકાય છે. મુખ્ય ચાવી એ છે કે નાક અને ગળાના કફને જામવા ન દેવો. નાસ લેવો, ગરમ પાણી પીવું અને આરામ કરવો એ સૌથી શ્રેષ્ઠ ઉપાયો છે. યાદ રાખો, જો દુખાવો ૩-૪ દિવસથી વધુ ચાલે, તો ઘરેલું ઉપાયો બંધ કરીને ડોક્ટરની સલાહ લેવી અનિવાર્ય છે.
તમારા સ્વાસ્થ્યની કાળજી રાખો અને શિયાળામાં ઠંડીથી બચવા માટે કાન ઢાંકીને રાખો!
નોંધ: આ લેખ માત્ર માહિતીના હેતુ માટે છે. કોઈપણ તબીબી સમસ્યા માટે તમારા ડોક્ટર અથવા ફિઝીયોથેરાપીસ્ટની સલાહ અવશ્ય લો.
