હાથ પગમાં કળતર: કારણો, લક્ષણો, નિદાન અને ઉપચાર

પ્રસ્તાવના

હાથ અને પગમાં કળતર થવું, જેને તબીબી ભાષામાં ‘પેરેસ્થેસિયા’ (Paresthesia) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તે એક સામાન્ય સંવેદના છે જેનો અનુભવ ઘણા લોકો તેમના જીવનકાળ દરમિયાન કરે છે. આ એક પ્રકારની અસામાન્ય સંવેદના છે જેમાં ચામડી પર ઝણઝણાટી, સોય ભોંકાતી હોય તેવી લાગણી, સુન્નતા અથવા બળતરા જેવું અનુભવાય છે. કેટલીકવાર આ સંવેદના અસ્થાયી હોય છે અને ઝડપથી દૂર થઈ જાય છે, જ્યારે અમુક કિસ્સાઓમાં તે સતત રહે છે અથવા વારંવાર થાય છે, જે કોઈ ગંભીર અંતર્ગત સમસ્યાનો સંકેત હોઈ શકે છે.

આ લેખમાં, આપણે હાથ-પગમાં કળતર થવાના વિવિધ કારણો, તેના સંકળાયેલ લક્ષણો, નિદાન પ્રક્રિયાઓ, ઉપલબ્ધ સારવાર પદ્ધતિઓ, ફિઝિયોથેરાપીની ભૂમિકા, ઘરેલું ઉપચારો અને તેને રોકવાના ઉપાયો વિશે વિગતવાર ચર્ચા કરીશું.

હાથ પગમાં કળતરના કારણો

૧. કળતરના કારણો (Causes of Tingling)

હાથ અને પગમાં કળતર થવાના અનેક કારણો હોઈ શકે છે. આ કારણો સામાન્ય અને હળવાથી લઈને ગંભીર અને દીર્ઘકાલીન રોગો સુધીના હોઈ શકે છે.

• નર્વ કમ્પ્રેશન (Nerve Compression):
  • ખોટી મુદ્રા: લાંબા સમય સુધી એક જ સ્થિતિમાં બેસવું કે ઊભા રહેવું, અથવા હાથ-પગને વાળીને બેસવું.
  • કાર્પલ ટનલ સિન્ડ્રોમ (Carpal Tunnel Syndrome): કાંડામાંથી પસાર થતી મીડિયન નર્વ (Median Nerve) પર દબાણ આવવાથી હાથ, આંગળીઓમાં કળતર અને સુન્નતા આવે છે.
  • ક્યુબિટલ ટનલ સિન્ડ્રોમ (Cubital Tunnel Syndrome): કોણીના ભાગેથી પસાર થતી અલ્નર નર્વ (Ulnar Nerve) પર દબાણ આવવાથી નાની આંગળી અને તેની બાજુની આંગળીમાં કળતર થાય છે.
  • સર્વાઇકલ કે લમ્બર રેડિક્યુલોપથી (Cervical or Lumbar Radiculopathy): ગરદન કે કમરના મણકામાં સમસ્યા (જેમ કે ડિસ્ક પ્રોટ્રુઝન – Disc Protrusion) થવાથી ચેતા પર દબાણ આવે છે, જે હાથ કે પગમાં કળતરનું કારણ બને છે.
  • સાયટિકા (Sciatica): કમરથી પગ સુધી જતી સાયટિક નર્વ પર દબાણ આવવાથી પગમાં તીવ્ર કળતર અને દુખાવો થાય છે.
• નર્વ ડેમેજ (Nerve Damage) – પેરિફેરલ ન્યુરોપથી (Peripheral Neuropathy):
  • ડાયાબિટીસ (Diabetes): લોહીમાં શુગરનું ઊંચું પ્રમાણ લાંબા ગાળે ચેતાતંત્રને નુકસાન પહોંચાડે છે, જે ડાયાબિટીક ન્યુરોપથીનું મુખ્ય કારણ છે. આમાં હાથ-પગમાં કળતર, બળતરા અને સુન્નતા સામાન્ય છે.
  • વિટામિનની ઉણપ (Vitamin Deficiencies): ખાસ કરીને વિટામિન B12, B6, B1 અને E ની ઉણપ ચેતાના સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક છે, જેના કારણે કળતર થઈ શકે છે.
  • આલ્કોહોલનું સેવન (Alcohol Consumption): લાંબા સમય સુધી અતિશય દારૂનું સેવન ચેતાને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
  • ઓટોઇમ્યુન રોગો (Autoimmune Diseases): જેમ કે લ્યુપસ (Lupus), રૂમેટોઇડ આર્થરાઇટિસ (Rheumatoid Arthritis), ગુલેઇન-બેર સિન્ડ્રોમ (Guillain-Barré Syndrome) વગેરેમાં શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ પોતાની જ ચેતાને નુકસાન પહોંચાડે છે.
  • કિડની અને લિવરના રોગો (Kidney and Liver Diseases): આ અંગોના રોગો શરીરમાંથી ઝેરી તત્વોને બહાર કાઢી શકતા નથી, જે ચેતાને અસર કરી શકે છે.
  • દવાઓની આડઅસર (Medication Side Effects): અમુક દવાઓ, જેમ કે કેન્સરની કીમોથેરાપી દવાઓ, ચેતાને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
  • ચેપ (Infections): જેમ કે લાઈમ રોગ (Lyme Disease), હર્પીસ ઝોસ્ટર (Herpes Zoster – શિંગલ્સ), HIV/AIDS વગેરે.
• લોહીનો ઓછો પુરવઠો (Reduced Blood Supply):
  • પેરિફેરલ આર્ટરી ડિસીઝ (Peripheral Artery Disease – PAD): હાથ-પગની ધમનીઓ સાંકડી થવાથી લોહીનો પુરવઠો ઘટી જાય છે, જેના કારણે કળતર અને દુખાવો થાય છે, ખાસ કરીને ચાલતી વખતે.
  • રેનોડ્સ ફેનોમેનન (Raynaud’s Phenomenon): ઠંડી અથવા તણાવના પ્રતિભાવમાં રક્તવાહિનીઓ સંકોચાઈ જાય છે, જેનાથી આંગળીઓ અને અંગૂઠામાં કળતર અને રંગ બદલાવ થાય છે.
• અન્ય કારણો:
  • માઇગ્રેન (Migraine): કેટલાક લોકોને માઇગ્રેન હુમલા પહેલાં કે દરમિયાન કળતરનો અનુભવ થાય છે.
  • સ્ટ્રોક (Stroke) કે ટ્રાન્ઝિઅન્ટ ઇસ્કેમિક એટેક (Transient Ischemic Attack – TIA): મગજમાં લોહીનો પુરવઠો અચાનક ઓછો થવાથી શરીરના એક ભાગમાં કળતર કે નબળાઈ આવી શકે છે. આ એક મેડિકલ ઇમરજન્સી છે.
  • મલ્ટીપલ સ્ક્લેરોસિસ (Multiple Sclerosis – MS): આ એક ક્રોનિક રોગ છે જેમાં મગજ અને કરોડરજ્જુની ચેતાના આવરણને નુકસાન થાય છે, જેના કારણે વિવિધ પ્રકારના સંવેદનાત્મક લક્ષણો જોવા મળે છે.
  • હાઇપોથાઇરોઇડિઝમ (Hypothyroidism): થાઇરોઇડ હોર્મોનની ઉણપ ચેતાના કાર્યને અસર કરી શકે છે.
  • કેલ્શિયમ કે પોટેશિયમનું અસામાન્ય સ્તર: શરીરમાં આ ખનિજોનું અસંતુલન પણ કળતરનું કારણ બની શકે છે.
  • ચિંતા અને ગભરાટ (Anxiety and Panic Attacks): તીવ્ર ચિંતા અને હાયપરવેન્ટિલેશન (ઝડપી શ્વાસ લેવો) ના કારણે હાથ-પગ અને મોંની આસપાસ કળતર થઈ શકે છે.

હાથ પગમાં કળતરના લક્ષણો (Symptoms)

હાથ-પગમાં કળતરના લક્ષણો કારણ અને તેની ગંભીરતા પર આધાર રાખે છે. સામાન્ય લક્ષણોમાં શામેલ છે:

• ઝણઝણાટી કે ઝીણી કળતર: આ એક મુખ્ય અને સામાન્ય લક્ષણ છે.
• સોય ભોંકાતી હોય તેવી લાગણી (Pins and Needles Sensation): ખાસ કરીને લાંબા સમય સુધી એક જ સ્થિતિમાં બેઠા પછી આ અનુભવાય છે.
• સુન્નતા (Numbness): અસરગ્રસ્ત વિસ્તારમાં સ્પર્શ કે દબાણનો અનુભવ ન થવો.
• બળતરા (Burning Sensation): ગરમી જેવી બળતરા થવી.
• દુખાવો (Pain): કળતર સાથે હળવોથી તીવ્ર દુખાવો પણ થઈ શકે છે.
• નબળાઈ (Weakness): અસરગ્રસ્ત હાથ કે પગમાં શક્તિનો અભાવ.
• અસંતુલન (Imbalance): ચાલવામાં કે ઊભા રહેવામાં મુશ્કેલી.
• સ્નાયુઓની ખેંચાણ (Muscle Spasms/Cramps).
• તાપમાન પ્રત્યે સંવેદનશીલતામાં ફેરફાર (Changes in Temperature Sensitivity).

જો આ લક્ષણો અચાનક, તીવ્ર હોય, અથવા શરીરમાં એક તરફ (ખાસ કરીને ચહેરા કે શરીરના એક ભાગમાં) દેખાય તો તાત્કાલિક તબીબી સહાય લેવી જરૂરી છે, કારણ કે તે સ્ટ્રોક જેવી ગંભીર સ્થિતિનો સંકેત હોઈ શકે છે.

નિદાન (Diagnosis)

કળતરના કારણને ઓળખવા માટે ડોક્ટર નીચે મુજબની તપાસ કરી શકે છે:

• શારીરિક તપાસ (Physical Examination): ડોક્ટર તમારા લક્ષણો, તબીબી ઇતિહાસ અને જીવનશૈલી વિશે પૂછશે. તેઓ ચેતા સંવેદના, સ્નાયુઓની શક્તિ અને રિફ્લેક્સિસ (Reflexes) તપાસશે.
• રક્ત પરીક્ષણ (Blood Tests):
  • ડાયાબિટીસ (બ્લડ સુગર)
  • વિટામિનની ઉણપ (ખાસ કરીને B12)
  • થાઇરોઇડ કાર્ય
  • કિડની અને લિવર કાર્ય
  • ઇમ્યુન સિસ્ટમ સંબંધિત માર્કર્સ (જો ઓટોઇમ્યુન રોગની શંકા હોય તો)
• નર્વ કન્ડક્શન સ્ટડી (Nerve Conduction Study)
• ઇલેક્ટ્રોમાયોગ્રાફી (Electromyography):
• ઇમેજિંગ ટેસ્ટ (Imaging Tests):
  • MRI (મેગ્નેટિક રેઝોનન્સ ઇમેજિંગ): મગજ, કરોડરજ્જુ અને ચેતા પરના દબાણને ઓળખવા માટે ઉપયોગી.
  • X-ray: હાડકા સંબંધિત સમસ્યાઓ (જેમ કે આર્થરાઇટિસ) જોવા માટે.
• અન્ય પરીક્ષણો: ક્યારેક ચેતા બાયોપ્સી (Nerve Biopsy) કે લમ્બર પંક્ચર (Lumbar Puncture) જેવા વિશિષ્ટ પરીક્ષણોની જરૂર પડી શકે છે.

ઉપચાર (Treatment)

કળતરની સારવાર તેના મૂળ કારણ પર આધાર રાખે છે.

• મૂળ કારણની સારવાર:
  • ડાયાબિટીસ નિયંત્રણ: લોહીમાં શુગરનું સ્તર નિયંત્રિત કરવું.
  • વિટામિન પૂરવણીઓ: જો વિટામિનની ઉણપ હોય તો સપ્લિમેન્ટ્સ લેવા.
  • દવાઓમાં ફેરફાર: જો કોઈ દવાની આડઅસર હોય તો ડોક્ટર દવા બદલવાની કે માત્રા ઘટાડવાની સલાહ આપી શકે છે.
  • આલ્કોહોલ ત્યાગ: જો આલ્કોહોલ સંબંધિત ન્યુરોપથી હોય તો દારૂ છોડવો.
  • મૂળ રોગની સારવાર: થાઇરોઇડ, કિડની કે ઓટોઇમ્યુન રોગોની યોગ્ય સારવાર કરવી.
• દવાઓ (Medications):
  • ચેતાના દુખાવા માટેની દવાઓ: ગાબાપેન્ટિન (Gabapentin), પ્રેગાબાલિન (Pregabalin), અમિત્રિપ્ટીલિન (Amitriptyline), ડ્યુલોક્સેટીન (Duloxetine) જેવી દવાઓ ચેતાના દુખાવા અને કળતરને ઘટાડવામાં મદદ કરી શકે છે.
  • નોન-સ્ટીરોઇડલ એન્ટિ-ઇન્ફ્લેમેટરી દવાઓ (NSAIDs): જો કળતર સાથે સોજો કે દુખાવો હોય તો મદદરૂપ થઈ શકે છે.
  • સ્ટીરોઇડ્સ: જો નર્વ કમ્પ્રેશનને કારણે સોજો હોય તો ડોક્ટર ટૂંકા ગાળા માટે સ્ટીરોઇડ્સ આપી શકે છે.
• સર્જરી (Surgery):
  • જો કાર્પલ ટનલ સિન્ડ્રોમ કે ગરદન/કમરની ડિસ્ક સમસ્યા જેવી સ્થિતિમાં ચેતા પર દબાણ વધુ હોય અને રૂઢિચુસ્ત સારવારથી ફાયદો ન થાય તો સર્જરીની જરૂર પડી શકે છે.

ફિઝિયોથેરાપી (Physiotherapy)

ફિઝિયોથેરાપી કળતરના ઉપચારમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે, ખાસ કરીને જો તે ચેતા કમ્પ્રેશન, સ્નાયુઓની નબળાઈ કે ખોટી મુદ્રાને કારણે હોય.

• વ્યાયામ (Exercises):
  • સ્ટ્રેચિંગ: ચેતા અને સ્નાયુઓને ખેંચીને દબાણ ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.
  • સ્ટ્રેન્થનિંગ: અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોની આસપાસના સ્નાયુઓને મજબૂત બનાવે છે, જે ચેતાને ટેકો આપે છે.
  • એરોબિક વ્યાયામ: રક્ત પરિભ્રમણને સુધારે છે.
• મુદ્રા સુધારણા (Postural Correction): યોગ્ય મુદ્રા શીખવી અને જાળવવી, ખાસ કરીને કમ્પ્યુટર પર કામ કરતી વખતે કે બેસતી વખતે.
• મેન્યુઅલ થેરાપી (Manual Therapy).
• અલ્ટ્રાસાઉન્ડ કે ઇલેક્ટ્રિકલ સ્ટીમ્યુલેશન.
• એર્ગોનોમિક સલાહ (Ergonomic Advice): કાર્યસ્થળમાં જરૂરી ફેરફારો સૂચવવા જેથી શરીર પર તણાવ ઓછો થાય.

ઘરેલું ઉપચાર અને જીવનશૈલીના ફેરફારો (Home Remedies and Lifestyle Changes)

કેટલાક ઘરેલું ઉપચાર અને જીવનશૈલીના ફેરફારો કળતરમાં રાહત આપી શકે છે:

• ગરમ/ઠંડા શેક (Hot/Cold Compress): સોજો કે દુખાવો હોય ત્યાં ગરમ ​​કે ઠંડા શેક કરવાથી રાહત મળી શકે છે.
• આરામ (Rest): અસરગ્રસ્ત અંગને આરામ આપવો, ખાસ કરીને જો કળતર કોઈ ચોક્કસ પ્રવૃત્તિને કારણે થતી હોય.
• મુદ્રા સુધારવી (Improve Posture): બેસતી વખતે, ઉભા રહેતી વખતે અને સૂતી વખતે યોગ્ય મુદ્રા જાળવવી.
• હળવો વ્યાયામ (Gentle Exercise): નિયમિતપણે હળવા વ્યાયામ કરવાથી રક્ત પરિભ્રમણ સુધરે છે અને સ્નાયુઓ મજબૂત બને છે.
• સંતુલિત આહાર (Balanced Diet): વિટામિન્સ અને ખનિજોથી ભરપૂર આહાર લેવો, ખાસ કરીને B વિટામિન્સવાળા ખોરાક.
• ધુમ્રપાન અને દારૂ ટાળો (Avoid Smoking and Alcohol): આ બંને વસ્તુઓ રક્તવાહિનીઓ અને ચેતાને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
• વજન નિયંત્રણ (Weight Management): વધારે વજન શરીર પર વધારાનું દબાણ લાવી શકે છે.
• તણાવ વ્યવસ્થાપન (Stress Management): યોગ, ધ્યાન કે શ્વાસ લેવાની કસરતો તણાવ ઘટાડવામાં મદદ કરી શકે છે, જે કળતરના કેટલાક કિસ્સાઓમાં સંબંધિત હોય છે.
• આરામદાયક જૂતા (Comfortable Footwear): પગમાં કળતર હોય તો આરામદાયક અને યોગ્ય માપના જૂતા પહેરવા.

નિવારક પગલાં (Preventive Measures)

હાથ-પગમાં કળતરને રોકવા માટે નીચેના પગલાં લઈ શકાય છે:

• ડાયાબિટીસ અને અન્ય ક્રોનિક રોગોનું નિયંત્રણ: નિયમિત તપાસ અને યોગ્ય દવાઓ દ્વારા રોગોને નિયંત્રણમાં રાખવા.
• સ્વસ્થ આહાર: વિટામિન્સ, ખનિજો અને એન્ટીઑકિસડન્ટથી ભરપૂર ખોરાક લો.
• નિયમિત વ્યાયામ: રક્ત પરિભ્રમણ સુધારવા અને સ્નાયુઓને મજબૂત કરવા માટે.
• યોગ્ય મુદ્રા જાળવવી: કમ્પ્યુટર પર કામ કરતી વખતે, વાંચતી વખતે કે ટીવી જોતી વખતે યોગ્ય મુદ્રા જાળવવી.
• લાંબા સમય સુધી એક જ સ્થિતિમાં બેસવાનું કે ઊભા રહેવાનું ટાળો: નિયમિત અંતરાલે ઉભા થાઓ અને થોડું ચાલો.
• વજન નિયંત્રણ: સ્વસ્થ વજન જાળવો.
• પૂરતી ઊંઘ: શરીર અને ચેતાતંત્રને આરામ આપવા માટે પૂરતી ઊંઘ જરૂરી છે.
• ધુમ્રપાન અને દારૂનો ત્યાગ.
• જોખમી પ્રવૃત્તિઓ ટાળો: એવી પ્રવૃત્તિઓ ટાળો જે વારંવાર ચેતા પર દબાણ લાવી શકે.

નિષ્કર્ષ

હાથ અને પગમાં કળતર એ એક સામાન્ય સંવેદના હોઈ શકે છે, પરંતુ તે ક્યારેક ગંભીર અંતર્ગત રોગનો સંકેત પણ હોઈ શકે છે. જો કળતર વારંવાર થાય, તીવ્ર હોય, લાંબા સમય સુધી રહે, અથવા અન્ય લક્ષણો (જેમ કે નબળાઈ, દુખાવો, સંતુલન ગુમાવવું) સાથે સંકળાયેલ હોય, તો તાત્કાલિક ડોક્ટરની સલાહ લેવી આવશ્યક છે.

સમયસર નિદાન અને યોગ્ય સારવાર દ્વારા, મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં કળતરની સમસ્યાને અસરકારક રીતે નિયંત્રિત કરી શકાય છે અને દર્દીના જીવનની ગુણવત્તા સુધારી શકાય છે. યાદ રાખો કે સ્વ-નિદાન કે સ્વ-ઉપચાર જોખમી હોઈ શકે છે, તેથી હંમેશા તબીબી નિષ્ણાતની સલાહ લેવી શ્રેષ્ઠ છે.