રક્તસ્રાવ (Bleeding): પ્રકારો, કારણો અને માર્ગદર્શિકા

રક્તસ્રાવ, જેને તબીબી ભાષામાં હેમરેજ (Hemorrhage) કહેવામાં આવે છે, તે એક સામાન્ય પણ ગંભીર શારીરિક સ્થિતિ છે. જ્યારે શરીરની રક્તવાહિનીઓ (Blood Vessels) ને નુકસાન થાય છે ત્યારે તેમાંથી લોહી બહાર નીકળવાની ક્રિયાને રક્તસ્રાવ કહેવાય છે.

આ લોહી શરીરની બહાર (બાહ્ય રક્તસ્રાવ) અથવા શરીરની અંદર (આંતરિક રક્તસ્રાવ) વહી શકે છે. નાનો ઘા કે ઉઝરડો સામાન્ય હોઈ શકે છે, પરંતુ અનિયંત્રિત રક્તસ્રાવ જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે.

આ લેખમાં આપણે રક્તસ્રાવ વિશેની તમામ મહત્વપૂર્ણ માહિતી મેળવીશું.

---

૧. રક્તસ્રાવના પ્રકારો (Types of Bleeding)

રક્તસ્રાવ કઈ રક્તવાહિનીમાંથી થઈ રહ્યો છે અને તે ક્યાં થઈ રહ્યો છે, તેના આધારે તેને વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(અ) રક્તવાહિનીના આધારે પ્રકારો:

1. ધમનીનો રક્તસ્રાવ (Arterial Bleeding):
   • આ સૌથી ગંભીર પ્રકારનો રક્તસ્રાવ છે. ધમનીઓ હૃદયમાંથી ઓક્સિજનયુક્ત લોહી શરીરના અન્ય ભાગોમાં લઈ જાય છે.
   • લક્ષણો: લોહીનો રંગ તેજસ્વી લાલ હોય છે અને તે હૃદયના ધબકારા સાથે ફુવારાની જેમ (Spurting) બહાર આવે છે.
   • જોખમ: આમાં લોહી ખૂબ ઝડપથી વહી જાય છે, તેથી ત્વરિત સારવાર ન મળે તો વ્યક્તિનું મૃત્યુ થઈ શકે છે.
2. શિરાનો રક્તસ્રાવ (Venous Bleeding):
   • શિરાઓ અશુદ્ધ લોહીને હૃદય તરફ પાછું લાવે છે.
   • લક્ષણો: લોહીનો રંગ ઘેરો લાલ (Dark Red) હોય છે અને તે સતત પ્રવાહમાં વહે છે (ફુવારાની જેમ ઉડતું નથી).
   • સારવાર: ધમનીના રક્તસ્રાવ કરતા આને કાબૂમાં લેવું થોડું સરળ છે, પરંતુ જો નસ મોટી હોય તો તે પણ ગંભીર બની શકે છે.
3. કેશવાહિનીનો રક્તસ્રાવ (Capillary Bleeding):
   • આ સૌથી સામાન્ય અને ઓછો જોખમી રક્તસ્રાવ છે. તે નાની ઈજાઓ કે ઉઝરડાઓમાં જોવા મળે છે.
   • લક્ષણો: લોહી ધીમે-ધીમે ઝરે છે (Oozing).
   • સારવાર: તે ઘણીવાર આપમેળે બંધ થઈ જાય છે અથવા સામાન્ય પટ્ટીથી મટી જાય છે.

(બ) સ્થાનના આધારે પ્રકારો:

1. બાહ્ય રક્તસ્રાવ (External Bleeding): જ્યારે ચામડી પર ઘા પડે અને લોહી બહાર દેખાય.
2. આંતરિક રક્તસ્રાવ (Internal Bleeding): જ્યારે લોહી શરીરની અંદરના અવયવોમાં કે પોલાણમાં વહેતું હોય. આ બહારથી દેખાતું નથી તેથી તે વધુ ખતરનાક હોઈ શકે છે.

---

૨. રક્તસ્રાવના મુખ્ય કારણો (Causes of Bleeding)

રક્તસ્રાવ થવા પાછળ અનેક કારણો જવાબદાર હોઈ શકે છે, જેને મુખ્યત્વે બે ભાગમાં વહેંચી શકાય:

(૧) આઘાતજનક કારણો (Traumatic Causes):

• અકસ્માત: વાહન અકસ્માત, ઊંચાઈ પરથી પડવું.
• ઈજા: ચપ્પુ વાગવું, ગોળી વાગવી, કાચ વાગવો કે તીક્ષ્ણ સાધનોથી ઈજા થવી.
• માથામાં ઈજા: જેના કારણે મગજમાં રક્તસ્રાવ (Brain Hemorrhage) થઈ શકે છે.

(૨) તબીબી કારણો (Medical Conditions):

• હિમોફિલિયા (Hemophilia): આ એક આનુવંશિક રોગ છે જેમાં લોહી ગંઠાતું નથી, પરિણામે નાની ઈજામાં પણ પુષ્કળ રક્તસ્રાવ થાય છે.
• વિટામિનની ઉણપ: વિટામિન K ની ઉણપ લોહી ગંઠાવાની પ્રક્રિયાને ધીમી કરે છે.
• યકૃતના રોગો (Liver Disease): લિવર લોહી ગંઠાવવા માટે જરૂરી પ્રોટીન બનાવે છે; લિવર ખરાબ થવાથી રક્તસ્રાવનું જોખમ વધે છે.
• દવાઓ: લોહી પાતળું કરવાની દવાઓ (જેમ કે Aspirin, Warfarin) લેતા દર્દીઓમાં રક્તસ્રાવ જલ્દી બંધ થતો નથી.
• પેપ્ટીક અલ્સર: જઠર કે આંતરડામાં ચાંદા પડવાથી આંતરિક રક્તસ્રાવ થઈ શકે છે.
• કેન્સર: અમુક પ્રકારના કેન્સર (જેમ કે લ્યુકેમિયા) પણ રક્તસ્રાવનું કારણ બની શકે છે.

---

૩. રક્તસ્રાવના લક્ષણો (Symptoms)

લક્ષણો રક્તસ્રાવના પ્રકાર પર આધારિત છે.

બાહ્ય રક્તસ્રાવના લક્ષણો:

• ઘામાંથી લોહી નીકળવું.
• દુખાવો અને બળતરા.
• ઈજાના ભાગે સોજો આવવો.

આંતરિક રક્તસ્રાવના ગંભીર લક્ષણો (Red Flags): આંતરિક રક્તસ્રાવ નરી આંખે દેખાતો નથી, તેથી નીચેના લક્ષણો પર ધ્યાન આપવું ખૂબ જરૂરી છે:

• પેટમાં સખત દુખાવો અને પેટ ફૂલી જવું.
• ઉલટીમાં લોહી આવવું (Coffee colored vomit).
• મળમાં લોહી આવવું (કાળા રંગનો મળ).
• પેશાબમાં લોહી આવવું.
• યોનિમાર્ગમાંથી અસામાન્ય રક્તસ્રાવ.
• ચામડી પર મોટા જાંબલી ધાબા પડવા (Ecchymosis).

આઘાત (Shock) ના લક્ષણો: જ્યારે શરીરમાંથી વધુ પડતું લોહી વહી જાય છે, ત્યારે શરીર ‘શોક’ ની સ્થિતિમાં જાય છે, જે જીવલેણ છે:

• બ્લડ પ્રેશર અચાનક ઘટી જવું (Low BP).
• હૃદયના ધબકારા ઝડપી થવા.
• ચામડી ફીકી (Pale) અને ઠંડી પડી જવી.
• ચક્કર આવવા અથવા બેભાન થઈ જવું.
• શ્વાસ લેવામાં તકલીફ પડવી.

---

૪. પ્રાથમિક સારવાર (First Aid for Bleeding)

કોઈપણ પ્રકારના ગંભીર રક્તસ્રાવમાં ડૉક્ટર પાસે પહોંચતા પહેલા પ્રાથમિક સારવાર આપવી અત્યંત આવશ્યક છે.

પગલું ૧: સુરક્ષા (Safety First)

દર્દીને મદદ કરતા પહેલા, તમારા હાથ સ્વચ્છ કરો અથવા ગ્લોવ્સ (Gloves) પહેરો જેથી ચેપ (Infection) ન લાગે.

પગલું ૨: દર્દીને સુવડાવો

દર્દીને આરામદાયક સ્થિતિમાં સુવડાવો જેથી લોહીનું પરિભ્રમણ મગજ તરફ જળવાઈ રહે અને તે પડી ન જાય.

પગલું ૩: સીધું દબાણ (Direct Pressure) – સૌથી મહત્વનું

• સ્વચ્છ કપડું, રૂમાલ કે ગોઝ પીસ (Gauze) લો.
• તેને સીધા ઘા પર મૂકીને તમારી હથેળીથી જોરથી દબાવી રાખો.
• ઓછામાં ઓછી ૧૦ થી ૧૫ મિનિટ સુધી દબાણ આપો. વારંવાર કપડું ઉંચું કરીને જોશો નહીં કે લોહી બંધ થયું કે નહીં, કારણ કે આમ કરવાથી ગંઠાયેલું લોહી તૂટી શકે છે.

પગલું ૪: ઘાને ઊંચો રાખો (Elevation)

જો શક્ય હોય અને હાડકું તૂટ્યું ન હોય, તો ઈજાવાળા ભાગને હૃદયના સ્તરથી ઊંચો રાખો. આનાથી ગુરુત્વાકર્ષણને કારણે રક્ત પ્રવાહ ધીમો પડશે.

પગલું ૫: પાટો બાંધવો (Bandaging)

એકવાર રક્તસ્રાવ કાબૂમાં આવે, પછી દબાણ જાળવી રાખવા માટે ચુસ્ત પાટો બાંધો. જો લોહી પાટામાંથી બહાર આવે, તો જૂનો પાટો ખોલશો નહીં, તેની ઉપર જ બીજો પાટો બાંધો.

---

૫. વિશેષ પરિસ્થિતિઓ અને રક્તસ્રાવ

(૧) નસકોરી ફૂટવી (Nosebleed – Epistaxis):

ઘણા લોકો નસકોરી ફૂટે ત્યારે માથું પાછળ કરવાની ભૂલ કરે છે. આ ખોટું છે કારણ કે લોહી ગળામાં ઉતરી શકે છે.

• શું કરવું: આગળની તરફ સહેજ ઝૂકો.
• નાકના નરમ ભાગને અંગૂઠા અને આંગળીથી ૧૦ મિનિટ સુધી દબાવી રાખો.
• મોં દ્વારા શ્વાસ લો.
• નાક પર બરફ લગાવી શકાય છે.

(૨) ટોર્નિકેટ (Tourniquet) નો ઉપયોગ:

જ્યારે હાથ કે પગમાં ખૂબ જ ગંભીર રક્તસ્રાવ હોય અને દબાણ આપવાથી પણ લોહી બંધ ન થતું હોય, ત્યારે જ ‘ટોર્નિકેટ’ નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આ એક પટ્ટો છે જે ઘાની ઉપરના ભાગે સખત રીતે બાંધવામાં આવે છે.

• નોંધ: ટોર્નિકેટનો ઉપયોગ છેલ્લો વિકલ્પ છે, કારણ કે તે લાંબો સમય બંધાયેલ રહે તો અંગ કાપવાની નોબત આવી શકે છે.

---

૬. નિદાન અને તબીબી સારવાર (Diagnosis and Medical Treatment)

જ્યારે દર્દી હોસ્પિટલ પહોંચે છે, ત્યારે ડૉક્ટર નીચે મુજબની કાર્યવાહી કરે છે:

નિદાન (Diagnosis):

• શારીરિક તપાસ: ઘાની ઊંડાઈ અને પ્રકાર તપાસવા.
• બ્લડ ટેસ્ટ: હિમોગ્લોબિન અને પ્લેટલેટ્સની માત્રા જાણવા માટે.
• ઇમેજિંગ ટેસ્ટ: આંતરિક રક્તસ્રાવ માટે અલ્ટાસાઉન્ડ, સીટી સ્કેન (CT Scan) અથવા એમઆરઆઈ (MRI) કરવામાં આવે છે.

સારવાર (Treatment):

1. ટાંકા લેવા (Sutures/Stitches): જો ઘા ઊંડો હોય તો ટાંકા લઈને રક્તવાહિનીઓ બંધ કરવામાં આવે છે.
2. સર્જરી: આંતરિક રક્તસ્રાવ રોકવા માટે ઘણીવાર ઓપરેશનની જરૂર પડે છે (જેમ કે તૂટેલી બરોળ કે લિવરની ઈજામાં).
3. રક્ત તબદીલી (Blood Transfusion): જો દર્દીનું ઘણું લોહી વહી ગયું હોય, તો બહારથી લોહી ચડાવવું પડે છે.
4. દવાઓ: લોહી ગંઠાવવામાં મદદ કરતી દવાઓ (જેમ કે Tranexamic acid) અથવા વિટામિન K ના ઇન્જેક્શન આપવામાં આવે છે.

---

૭. રક્તસ્રાવના પરિણામો અને જટિલતાઓ (Complications)

જો રક્તસ્રાવને સમયસર રોકવામાં ન આવે તો નીચે મુજબની ગંભીર સમસ્યાઓ થઈ શકે છે:

• એનીમિયા (Anemia): લોહીમાં આયર્ન અને હિમોગ્લોબિનની ઉણપ.
• હાઈપોવોલેમિક શોક (Hypovolemic Shock): શરીરમાં પ્રવાહી અને લોહીની માત્રા ઘટવાથી અંગો કામ કરવાનું બંધ કરી દે છે (Organ Failure).
• ચેપ (Infection): ખુલ્લા ઘા દ્વારા બેક્ટેરિયા શરીરમાં પ્રવેશી શકે છે, જેનાથી સેપ્સિસ (Sepsis) થઈ શકે છે.
• મૃત્યુ: મગજ અને હૃદયને પૂરતું લોહી ન મળવાથી મૃત્યુ થઈ શકે છે.

---

૮. આહાર અને રિકવરી (Diet and Recovery)

વધારે રક્તસ્રાવ થયા પછી, શરીરમાં નવું લોહી બનાવવા માટે સારો આહાર લેવો જરૂરી છે:

• આયર્નયુક્ત ખોરાક: પાલક, બીટ, દાડમ, ખજૂર, ગોળ, અને કઠોળ.
• વિટામિન C: આયર્નના શોષણ માટે આમળા, લીંબુ, સંતરા ખાવા જોઈએ.
• પ્રોટીન: દૂધ, દહીં, દાળ અને સોયાબીન પેશીઓના સમારકામ માટે જરૂરી છે.
• ફોલિક એસિડ: લીલા પાંદડાવાળા શાકભાજી.

---

૯. નિષ્કર્ષ (Conclusion)

રક્તસ્રાવ એ એક એવી સ્થિતિ છે જેમાં સમયસૂચકતા અને ધીરજ સૌથી મહત્વની છે. નાની ઈજાઓમાં ઘરેલું ઉપચાર અને પ્રાથમિક સારવાર પૂરતી છે, પરંતુ જ્યારે રક્તસ્રાવ નિયંત્રણમાં ન આવે, ચક્કર આવે, અથવા આંતરિક રક્તસ્રાવની શંકા હોય, ત્યારે તાત્કાલિક હોસ્પિટલ પહોંચવું અનિવાર્ય છે. પ્રાથમિક સારવારનું જ્ઞાન (જેમ કે દબાણ આપવું અને ઘાને સ્વચ્છ રાખવો) કોઈનો જીવ બચાવી શકે છે.

સ્વસ્થ રહો, સુરક્ષિત રહો અને રક્તસ્રાવ જેવી કટોકટી સમયે ગભરાયા વગર યોગ્ય પગલાં લો.

---

ઝડપી સારાંશ (Quick Tips):

1. ગભરાશો નહીં.
2. ઘા પર દબાણ આપો.
3. ઘાને હૃદયથી ઊંચો રાખો.
4. જો લોહી બંધ ન થાય તો તરત જ ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરો.

Disclaimer: આ લેખ માત્ર માહિતી માટે છે. કોઈપણ તબીબી કટોકટીમાં યોગ્ય ડોક્ટર અથવા હોસ્પિટલનો સંપર્ક કરવો.