પલ્સ રેટ કેટલા હોવા જોઈએ?

સામાન્ય પલ્સ રેટ

પલ્સ રેટ, જેને હાર્ટ રેટ પણ કહેવાય છે, તે પ્રતિ મિનિટ હૃદયના ધબકારાની સંખ્યા છે. તે વ્યક્તિની ઉંમર, શારીરિક સ્થિતિ, ઇજા અને પરિસ્થિતિના આધારે બદલાઈ શકે છે.

સામાન્ય રીતે:

• પુખ્ત વયના લોકો (૧૮ વર્ષ અને તેથી વધુ): આરામ કરતી વખતે સામાન્ય પલ્સ રેટ ૬૦ થી ૧૦૦ બીટ્સ પ્રતિ મિનિટ (BPM) હોય છે. જોકે, જે લોકો ખૂબ જ ફિટ હોય છે અથવા નિયમિત કસરત કરતા હોય છે, તેમનો આરામ કરતી વખતે પલ્સ રેટ ૬૦ BPM થી ઓછો પણ હોઈ શકે છે.
• બાળકો: બાળકોમાં પલ્સ રેટ ઉંમર પ્રમાણે અલગ અલગ હોય છે:
  • ૦ થી ૧ મહિના: ૭૦ થી ૧૯૦ BPM
  • ૧ થી ૧૧ મહિના: ૮૦ થી ૧૬૦ BPM
  • ૧ થી ૨ વર્ષ: ૭૦ થી ૧૫૦ BPM
  • ૩ થી ૪ વર્ષ: ૮૦ થી ૧૨૦ BPM
  • ૫ થી ૬ વર્ષ: ૭૫ થી ૧૧૫ BPM
  • ૭ થી ૯ વર્ષ: ૭૦ થી ૧૧૦ BPM
  • ૧૦ વર્ષથી વધુ: ૬૦ થી ૧૦૦ BPM

મહત્વપૂર્ણ નોંધ:

• શારીરિક પ્રવૃત્તિ, તણાવ, ચિંતા, હોર્મોન્સ, દવાઓ અને આરોગ્યની સ્થિતિ પલ્સ રેટને અસર કરી શકે છે.
• જો તમારો પલ્સ રેટ સતત ૧૦૦ BPM થી વધુ (ટેકીકાર્ડિયા) અથવા ૬૦ BPM થી ઓછો (બ્રેડીકાર્ડિયા), ખાસ કરીને જો તમને ચક્કર, નબળાઈ કે શ્વાસ લેવામાં તકલીફ જેવા લક્ષણો હોય, તો ડોક્ટરની સલાહ લેવી જોઈએ.

હાર્ટ રેટ અને પલ્સ રેટ વચ્ચે શું તફાવત છે?

હૃદયના ધબકારા (Heart Rate) અને પલ્સ રેટ (Pulse Rate) એ બે શબ્દો છે જેનો વારંવાર એકબીજાના બદલે ઉપયોગ થાય છે, અને મોટાભાગના વ્યવહારિક ઉપયોગમાં તે લગભગ સમાન જ ગણાય છે. તેમ છતાં, તેમની વચ્ચે એક નાનો, પરંતુ મહત્વપૂર્ણ તફાવત છે:

હૃદયના ધબકારા (Heart Rate)

હૃદયના ધબકારા એટલે પ્રતિ મિનિટ હૃદય કેટલી વાર ધબકે છે તેની સંખ્યા. જ્યારે હૃદય ધબકે છે, ત્યારે તે રક્તને શરીરના વિવિધ ભાગોમાં પમ્પ કરે છે. આ એક આંતરિક માપ છે જે સીધા હૃદયની પ્રવૃત્તિને દર્શાવે છે.

પલ્સ રેટ (Pulse Rate)

પલ્સ રેટ એટલે પ્રતિ મિનિટ તમારી ધમનીઓમાં કેટલી વાર સ્પંદન અનુભવાય છે તેની સંખ્યા. જ્યારે હૃદય લોહીને ધમનીઓમાં પમ્પ કરે છે, ત્યારે ધમનીઓની દિવાલોમાં એક તરંગ જેવું દબાણ સર્જાય છે, જેને આપણે “પલ્સ” અથવા “નાડી” તરીકે અનુભવીએ છીએ. આ સ્પંદનો સામાન્ય રીતે કાંડા, ગરદન, કોણી અથવા પગના ઉપરના ભાગમાં અનુભવી શકાય છે.

મુખ્ય તફાવત

મુખ્ય તફાવત એ છે કે:

• હાર્ટ રેટ (Heart Rate) એ હૃદયના વાસ્તવિક ધબકારા છે.
• પલ્સ રેટ (Pulse Rate) એ હૃદયના ધબકારાને કારણે ધમનીઓમાં સર્જાતા તરંગો છે.

મોટાભાગના સ્વસ્થ વ્યક્તિઓમાં, હૃદયના ધબકારા અને પલ્સ રેટ સમાન હોય છે, કારણ કે હૃદયનો દરેક ધબકારા ધમનીઓમાં એક પલ્સ ઉત્પન્ન કરે છે.

જોકે, અમુક તબીબી પરિસ્થિતિઓમાં (જેમ કે એરિથમિયા – હૃદયના ધબકારાની અનિયમિતતા), પલ્સ રેટ હૃદયના ધબકારા કરતા ઓછો હોઈ શકે છે. આવું એટલા માટે થાય છે કારણ કે હૃદય ભલે ધબકતું હોય, પરંતુ દરેક ધબકારા એટલા મજબૂત ન પણ હોય કે તે ધમનીઓમાં સ્પષ્ટ પલ્સ ઉત્પન્ન કરી શકે. આને “પલ્સ ડેફિસિટ” કહેવામાં આવે છે.

સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, હાર્ટ રેટ એ કારણ છે અને પલ્સ રેટ એ તેની અસર છે. હાર્ટ રેટ અને પલ્સ રેટ બંને એક મિનિટમાં હૃદયના ધબકારાની સંખ્યા દર્શાવે છે અને સામાન્ય રીતે સમાન જ હોય છે. જોકે, તેમને સમજવામાં એક નાનો તફાવત છે:

• હાર્ટ રેટ (હૃદયના ધબકારા): આ એ સંખ્યા છે કે તમારું હૃદય એક મિનિટમાં કેટલી વાર ધબકે છે. તે સીધા હૃદયના સંકોચન સાથે સંબંધિત છે. હાર્ટ રેટને માપવા માટે ઘણીવાર ECG (ઇલેક્ટ્રોકાર્ડિયોગ્રામ) અથવા ખાસ હાર્ટ રેટ મોનિટર જેવા ઉપકરણોનો ઉપયોગ થાય છે.
• પલ્સ રેટ: જ્યારે હૃદય સંકોચન કરે છે અને લોહીને ધમનીઓમાં પમ્પ કરે છે, ત્યારે ધમનીઓ વિસ્તરે છે અને સંકોચાય છે, જેના કારણે ધબકારા અનુભવાય છે. પલ્સ રેટ એ એક મિનિટમાં આ ધમનીઓના ધબકારાની સંખ્યા છે. તેને કાંડા, ગરદન અથવા અન્ય જગ્યાએ જ્યાં ધમનીઓ ત્વચાની નજીક હોય ત્યાં આંગળીઓ વડે માપી શકાય છે.

ટૂંકમાં, પલ્સ રેટ એ હાર્ટ રેટનું બાહ્ય અભિવ્યક્તિ છે. જ્યારે હૃદય ધબકે છે, ત્યારે તે લોહીને ધમનીઓમાં ધકેલે છે, અને આ લોહીનો પ્રવાહ જ આપણે પલ્સ તરીકે અનુભવીએ છીએ.

સામાન્ય રીતે, તંદુરસ્ત વ્યક્તિમાં હાર્ટ રેટ અને પલ્સ રેટ એક સમાન હોય છે. જોકે, અમુક તબીબી પરિસ્થિતિઓમાં (જેમ કે અમુક પ્રકારની હૃદયની અનિયમિતતા), આ બંને વચ્ચે તફાવત જોવા મળી શકે છે. જો તમને તમારા હાર્ટ રેટ કે પલ્સ રેટમાં કોઈ અસામાન્યતા જણાય તો ડોક્ટરની સલાહ લેવી જરૂરી છે.

નોર્મલ ધબકારા કેટલા હોવા જોઈએ?

તમારા “નોર્મલ ધબકારા” એટલે સામાન્ય હાર્ટ રેટ (હૃદયના ધબકારા) કેટલા હોવા જોઈએ તે તમારી ઉંમર અને શારીરિક સ્થિતિ પર આધાર રાખે છે. અહીં સામાન્ય માર્ગદર્શિકા આપેલી છે:

આરામ કરતી વખતે સામાન્ય હાર્ટ રેટ (રેસ્ટિંગ હાર્ટ રેટ):

જ્યારે તમે આરામ કરી રહ્યા હોવ, બેઠા હોવ અથવા સુતા હોવ ત્યારે તમારું હૃદય પ્રતિ મિનિટ કેટલી વાર ધબકે છે તેને “રેસ્ટિંગ હાર્ટ રેટ” કહેવાય છે.

• પુખ્ત વયના લોકો (૧૮ વર્ષ અને તેથી વધુ): સામાન્ય રીતે, આરામ કરતી વખતે પુખ્ત વયના લોકોનો હાર્ટ રેટ ૬૦ થી ૧૦૦ બીટ્સ પ્રતિ મિનિટ (BPM) ની વચ્ચે હોય છે.
  • જોકે, જે લોકો નિયમિતપણે કસરત કરે છે અથવા ખૂબ જ ફિટ હોય છે, તેમનો આરામ કરતી વખતે હાર્ટ રેટ ૬૦ BPM થી ઓછો (કેટલીકવાર ૪૦-૫૦ BPM સુધી) પણ હોઈ શકે છે, જે સામાન્ય અને સ્વસ્થ માનવામાં આવે છે.
• બાળકો: બાળકોમાં હાર્ટ રેટ ઉંમર પ્રમાણે બદલાય છે:
  • નવજાત શિશુ (૦ થી ૧ મહિનો): ૭૦ થી ૧૯૦ BPM
  • ૧ થી ૧૧ મહિના: ૮૦ થી ૧૬૦ BPM
  • ૧ થી ૨ વર્ષ: ૮૦ થી ૧૩૦ BPM
  • ૩ થી ૪ વર્ષ: ૮૦ થી ૧૨૦ BPM
  • ૫ થી ૬ વર્ષ: ૭૫ થી ૧૧૫ BPM
  • ૭ થી ૯ વર્ષ: ૭૦ થી ૧૧૦ BPM
  • ૧૦ વર્ષથી વધુ: ૬૦ થી ૧૦૦ BPM

સક્રિય હાર્ટ રેટ (કસરત કરતી વખતે):

જ્યારે તમે કસરત કરો છો અથવા શારીરિક પ્રવૃત્તિ કરો છો, ત્યારે તમારા હૃદયના ધબકારા વધે છે. તમારી મહત્તમ હાર્ટ રેટની ગણતરી કરવા માટે, તમારી ઉંમરને ૨૨૦ માંથી બાદ કરો (ઉદાહરણ તરીકે, જો તમારી ઉંમર ૩૦ વર્ષ છે, તો તમારો મહત્તમ હાર્ટ રેટ આશરે ૨૨૦ – ૩૦ = ૧૯૦ BPM હશે). કસરત દરમિયાન, સામાન્ય રીતે તમારા મહત્તમ હાર્ટ રેટના ૫૦% થી ૮૫% સુધી પહોંચવાનો લક્ષ્ય રાખવામાં આવે છે.

ક્યારે ડોક્ટરનો સંપર્ક કરવો જોઈએ?

• જો તમારો આરામ કરતી વખતે હાર્ટ રેટ સતત ૧૦૦ BPM થી વધુ રહે (ટેકીકાર્ડિયા) અથવા ૬૦ BPM થી ઓછો રહે (બ્રેડીકાર્ડિયા), ખાસ કરીને જો તમને ચક્કર આવવા, નબળાઈ, છાતીમાં દુખાવો, કે શ્વાસ લેવામાં તકલીફ જેવા લક્ષણો અનુભવાય.
• જો તમારા ધબકારા અનિયમિત લાગે.

તમારા હાર્ટ રેટને અસર કરતા ઘણા પરિબળો છે, જેમ કે શારીરિક પ્રવૃત્તિ, તણાવ, લાગણીઓ, કેફીન, દવાઓ, અને આરોગ્યની સ્થિતિ. જો તમને તમારા હાર્ટ રેટ વિશે કોઈ ચિંતા હોય, તો ડોક્ટરની સલાહ લેવી શ્રેષ્ઠ છે.

પલ્સ રેટને કેવી રીતે માપવા?

પલ્સ રેટ માપવા માટે તમે નીચેના સરળ સ્ટેપ્સ ફોલો કરી શકો છો:

૧. યોગ્ય સ્થાન પસંદ કરો:

પલ્સ રેટ માપવા માટે કેટલાક સામાન્ય સ્થાનો છે જ્યાં ધમનીઓ ત્વચાની નજીક હોય છે:

• કાંડું (રેડિયલ પલ્સ): આ સૌથી સામાન્ય અને સરળ સ્થાન છે. તમારા કાંડાની અંદરની બાજુએ, અંગૂઠા તરફના ભાગે, હાડકા અને સ્નાયુબંધ (ટેન્ડન) વચ્ચે આ ધમની આવેલી છે.
• ગરદન (કેરોટીડ પલ્સ): તમારી ગરદનની એક બાજુએ, શ્વાસનળીની બાજુમાં, જડબાની નીચે. એક સમયે ફક્ત એક જ બાજુની પલ્સ તપાસવી, બંને બાજુએ એકસાથે દબાવવાથી મગજમાં લોહીનો પ્રવાહ અવરોધાઈ શકે છે અને ચક્કર આવી શકે છે.
• કોણીની અંદરનો ભાગ (બ્રેકિયલ પલ્સ): તમારા કોણીના અંદરના ભાગમાં.

૨. આંગળીઓનો ઉપયોગ કરો:

તમારી તર્જની (પહેલી આંગળી) અને મધ્યમા (બીજી આંગળી) ના ટેરવાનો ઉપયોગ કરો. અંગૂઠાનો ઉપયોગ કરવાનું ટાળો કારણ કે તેમાં પોતાની પલ્સ હોય છે, જે ગણતરીમાં ગડબડ કરી શકે છે.

૩. દબાણ લાગુ કરો:

• પસંદ કરેલા સ્થાન પર આંગળીઓના ટેરવાને હળવાશથી, પણ મક્કમતાથી દબાવો જ્યાં સુધી તમને ધબકારા અનુભવાય નહીં.
• ખૂબ સખત દબાવશો નહીં, નહીં તો લોહીનો પ્રવાહ અવરોધાઈ શકે છે અને તમને પલ્સ અનુભવાશે નહીં.

૪. ગણતરી કરો:

• જ્યારે તમને પલ્સ અનુભવાવા માંડે, ત્યારે ઘડિયાળમાં સેકન્ડ કાંટા પર નજર રાખો.
• ૧૫ સેકન્ડ માટે ધબકારા ગણો.
• ગણેલા ધબકારાની સંખ્યાને ૪ વડે ગુણો. આ તમને પ્રતિ મિનિટના ધબકારા (BPM) આપશે. ઉદાહરણ તરીકે, જો તમે ૧૫ સેકન્ડમાં ૧૮ ધબકારા ગણો છો, તો ૧૮ x ૪ = ૭૨ BPM.
• વધુ ચોક્કસ પરિણામ માટે, તમે ૬૦ સેકન્ડ માટે ધબકારા ગણી શકો છો. આ તમને સીધા જ BPM આપશે.

૫. ક્યારે માપવું:

• તમારા આરામ કરતા હાર્ટ રેટ (રેસ્ટિંગ હાર્ટ રેટ) ને માપવા માટે, ઓછામાં ઓછા ૫-૧૦ મિનિટ માટે શાંતિથી બેઠા અથવા સૂતા રહો. સવારમાં જાગ્યા પછી તરત જ પલ્સ માપવું એ સૌથી શ્રેષ્ઠ સમય છે, કારણ કે ત્યારે તમારું શરીર સંપૂર્ણપણે આરામની સ્થિતિમાં હોય છે.
• કસરત કર્યા પછી, તણાવમાં હોય ત્યારે, કેફીન કે નિકોટિનનું સેવન કર્યા પછી તરત પલ્સ માપવાનું ટાળો, કારણ કે તે તમારા પલ્સ રેટને વધારી શકે છે.

કેટલાક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દા:

• જો તમને પલ્સ અનિયમિત લાગે અથવા ધબકારા ખૂબ ધીમા કે ખૂબ ઝડપી લાગે, તો ડોક્ટરની સલાહ લેવી જોઈએ.
• ડિજિટલ પલ્સ ઓક્સિમીટર અથવા સ્માર્ટવોચ જેવા ઉપકરણો પણ પલ્સ રેટ માપવામાં મદદ કરી શકે છે, પરંતુ મેન્યુઅલ પદ્ધતિ પણ એટલી જ અસરકારક છે.

જો પલ્સ રેટ વધે તો શરીરમાં શું થાય છે?

જ્યારે પલ્સ રેટ (અથવા હાર્ટ રેટ) સામાન્ય કરતાં વધે છે, ત્યારે તેને ટેકીકાર્ડિયા કહેવાય છે. આ એક સામાન્ય પ્રતિક્રિયા પણ હોઈ શકે છે અથવા કોઈ અંતર્ગત તબીબી સમસ્યાનો સંકેત પણ હોઈ શકે છે. પલ્સ રેટ વધે ત્યારે શરીરમાં શું થાય છે અને તેના સંભવિત કારણો તથા અસરો નીચે મુજબ છે:

શરીરમાં શું થાય છે?

જ્યારે પલ્સ રેટ વધે છે, ત્યારે હૃદય ઝડપથી લોહી પમ્પ કરવાનું શરૂ કરે છે. આનાથી શરીરના વિવિધ ભાગોમાં, ખાસ કરીને સ્નાયુઓ અને મહત્વપૂર્ણ અંગોમાં, ઓક્સિજન અને પોષક તત્ત્વોનો પુરવઠો ઝડપથી પહોંચે છે. જોકે, જો આ ઝડપી ધબકારા લાંબા સમય સુધી કે અનિયમિત રીતે ચાલુ રહે, તો તે શરીર પર નકારાત્મક અસરો કરી શકે છે.

પલ્સ રેટ વધવાના સામાન્ય કારણો (જે સામાન્ય પ્રતિક્રિયા છે):

• શારીરિક પ્રવૃત્તિ/કસરત: કસરત દરમિયાન શરીરને વધુ ઓક્સિજનની જરૂર પડે છે, તેથી હૃદય ઝડપથી ધબકે છે જેથી વધુ લોહી પમ્પ કરી શકાય.
• તણાવ, ચિંતા અથવા ભય: માનસિક તણાવ કે ભયની સ્થિતિમાં શરીર “ફાઇટ ઓર ફ્લાઇટ” (લડો અથવા ભાગો) પ્રતિક્રિયા આપે છે, જેના કારણે એડ્રેનાલિન જેવા હોર્મોન્સ મુક્ત થાય છે જે હૃદયના ધબકારા વધારે છે.
• ઉત્તેજક પદાર્થો: કેફીન (ચા, કોફી), નિકોટિન (ધૂમ્રપાન), અમુક દવાઓ (જેમ કે શરદી કે અસ્થમાની દવાઓ) પલ્સ રેટ વધારી શકે છે.
• તાવ: શરીરમાં ચેપ કે બળતરા હોય ત્યારે તાવ આવે છે, અને શરીરનું તાપમાન વધવાથી હૃદયના ધબકારા પણ વધે છે.
• નિર્જલીકરણ (Dehydration): શરીરમાં પાણીની અછત હોય ત્યારે હૃદયને વધુ મહેનત કરવી પડે છે, જેના કારણે ધબકારા વધી શકે છે.
• હોર્મોનલ ફેરફારો: ગર્ભાવસ્થા, માસિક ધર્મ, મેનોપોઝ અથવા થાઇરોઇડ જેવી ગ્રંથિઓની સમસ્યાઓ (હાઇપરથાઇરોઇડિઝમ) પણ પલ્સ રેટને અસર કરી શકે છે.

પલ્સ રેટ વધવાથી શરીરમાં થતી અસરો અને લક્ષણો (ખાસ કરીને જો અસામાન્ય હોય):

જો પલ્સ રેટ સતત વધેલો રહે અથવા કોઈ અંતર્ગત સમસ્યાને કારણે હોય, તો નીચેના લક્ષણો અને અસરો જોવા મળી શકે છે:

• ધબકારા અનુભવવા (Palpitations): હૃદય ખૂબ ઝડપથી, અનિયમિત રીતે કે જોરથી ધબકતું હોય તેવું અનુભવવું. આ છાતી, ગળા કે ગળામાં અનુભવાઈ શકે છે.
• છાતીમાં દુખાવો અથવા અસ્વસ્થતા: હૃદય પર વધતા દબાણને કારણે છાતીમાં દુખાવો કે ખેંચાણ થઈ શકે છે.
• શ્વાસ લેવામાં તકલીફ (Shortness of Breath): હૃદય ઝડપથી લોહી પમ્પ કરવા છતાં, જો કાર્યક્ષમતા ઓછી હોય અથવા ફેફસાંમાં પ્રવાહી જમા થાય, તો શ્વાસ લેવામાં તકલીફ પડી શકે છે.
• ચક્કર આવવા અથવા માથું હલકું લાગવું: મગજમાં લોહીનો પુરવઠો અપૂરતો મળતો હોય ત્યારે આ થઈ શકે છે.
• થાક અને નબળાઈ: શરીરને પૂરતો ઓક્સિજન ન મળવાથી અથવા હૃદય પર વધારાના ભારને કારણે થાક અને નબળાઈ અનુભવાય છે.
• બેભાન થવું (Fainting/Syncope): ગંભીર કિસ્સાઓમાં, જો મગજમાં લોહીનો પ્રવાહ ખૂબ ઓછો થઈ જાય તો વ્યક્તિ બેભાન પણ થઈ શકે છે.
• અતિશય પરસેવો: શરીરમાં થતી અસામાન્ય પ્રવૃત્તિને કારણે પરસેવો વધી શકે છે.
• ચિંતા કે ગભરાટ: ઘણીવાર પલ્સ રેટ વધવાથી વ્યક્તિને વધુ ચિંતા કે ગભરાટ અનુભવાય છે, જે એક વિષચક્ર બનાવી શકે છે.

ક્યારે તબીબી સહાય લેવી?

જો તમારો પલ્સ રેટ આરામ કરતી વખતે સતત ૧૦૦ BPM થી વધુ રહેતો હોય અને ઉપર જણાવેલ કોઈ પણ લક્ષણો અનુભવાય, ખાસ કરીને જો તમને હૃદય રોગનો ઇતિહાસ હોય, તો તાત્કાલિક ડોક્ટરનો સંપર્ક કરવો જોઈએ. આ ટેકીકાર્ડિયા (ઝડપી હૃદયના ધબકારા) ના વિવિધ પ્રકારોનો સંકેત હોઈ શકે છે, જેમાં એરિથમિયા (હૃદયના ધબકારાની અનિયમિતતા) જેવી સ્થિતિઓનો સમાવેશ થાય છે. ડોક્ટર કારણ શોધી કાઢશે અને યોગ્ય સારવાર સૂચવશે.

જો પલ્સ રેટ ઘટે તો શરીરમાં શું થાય છે?

જ્યારે પલ્સ રેટ (અથવા હાર્ટ રેટ) સામાન્ય કરતાં ઘટે છે, ત્યારે તેને બ્રેડીકાર્ડિયા કહેવાય છે. સામાન્ય રીતે, પુખ્ત વયના લોકો માટે આરામ કરતી વખતે ૬૦ બીટ્સ પ્રતિ મિનિટ (BPM) થી ઓછો પલ્સ રેટ બ્રેડીકાર્ડિયા માનવામાં આવે છે. જોકે, કેટલાક લોકોમાં, ખાસ કરીને એથ્લેટ્સ અથવા જેઓ નિયમિતપણે કસરત કરે છે, તેમનો આરામ કરતી વખતે પલ્સ રેટ ૬૦ BPM થી ઓછો હોઈ શકે છે અને તે સંપૂર્ણપણે સામાન્ય અને સ્વસ્થ ગણાય છે, કારણ કે તેમનું હૃદય વધુ કાર્યક્ષમ હોય છે.

શરીરમાં શું થાય છે જ્યારે પલ્સ રેટ ઘટે છે?

જ્યારે પલ્સ રેટ ઘટે છે, ત્યારે હૃદય ઓછી વાર ધબકે છે, જેના કારણે શરીરના વિવિધ ભાગોમાં, ખાસ કરીને મગજ અને અન્ય મહત્વપૂર્ણ અંગોમાં લોહીનો પુરવઠો અપૂરતો થઈ શકે છે. જો પૂરતું લોહી ન પહોંચે, તો ઓક્સિજન અને પોષક તત્વોની અછત વર્તાય છે, જેના પરિણામે વિવિધ લક્ષણો અને સમસ્યાઓ ઊભી થઈ શકે છે.

પલ્સ રેટ ઘટવાના સામાન્ય કારણો (જે સામાન્ય પ્રતિક્રિયા પણ હોઈ શકે છે):

• ખૂબ જ ફિટ હોવું (એથ્લેટ્સ): જેમ ઉપર જણાવ્યું તેમ, નિયમિત કસરત કરતા લોકોનું હૃદય વધુ કાર્યક્ષમ બને છે અને ઓછી વાર ધબકીને પણ શરીરની જરૂરિયાતો પૂરી પાડી શકે છે.
• ઊંઘ: ઊંઘ દરમિયાન શરીર આરામની સ્થિતિમાં હોય છે, તેથી હૃદયના ધબકારા કુદરતી રીતે ઘટે છે.
• ઉંમર: વધતી ઉંમર સાથે હૃદયના વિદ્યુત વહન માર્ગમાં ફેરફાર થઈ શકે છે, જેના કારણે ધબકારા ધીમા પડી શકે છે.
• અમુક દવાઓ: બીટા-બ્લોકર્સ, કેલ્શિયમ ચેનલ બ્લોકર્સ, ડીગોક્સિન જેવી કેટલીક દવાઓ હૃદયના ધબકારા ધીમા કરી શકે છે.
• ન્યુરોલોજીકલ સ્થિતિઓ: વેગસ નર્વની અતિ-સક્રિયતા, જે હૃદયના ધબકારા ધીમા કરવામાં મદદ કરે છે.

પલ્સ રેટ ઘટવાથી શરીરમાં થતી અસરો અને લક્ષણો (ખાસ કરીને જો અસામાન્ય હોય):

જો પલ્સ રેટ ખૂબ ઓછો થઈ જાય અથવા કોઈ અંતર્ગત સમસ્યાને કારણે હોય, તો નીચેના લક્ષણો અને અસરો જોવા મળી શકે છે:

• ચક્કર આવવા અથવા માથું હલકું લાગવું: મગજમાં લોહીનો અપૂરતો પુરવઠો સૌથી સામાન્ય લક્ષણ છે.
• બેભાન થવું (Fainting/Syncope): જો મગજમાં લોહીનો પ્રવાહ એટલો ઓછો થઈ જાય કે વ્યક્તિ ચેતના ગુમાવે.
• થાક અને નબળાઈ: શરીરના કોષોને પૂરતો ઓક્સિજન ન મળવાથી અસામાન્ય થાક અને નબળાઈ અનુભવાય.
• શ્વાસ લેવામાં તકલીફ (Shortness of Breath): શરીરની ઓક્સિજનની જરૂરિયાત પૂરી ન થતા શ્વાસ લેવામાં તકલીફ પડી શકે છે, ખાસ કરીને શારીરિક પ્રવૃત્તિ દરમિયાન.
• છાતીમાં દુખાવો: કેટલાક કિસ્સાઓમાં, હૃદયને પૂરતો લોહીનો પુરવઠો ન મળવાથી છાતીમાં દુખાવો થઈ શકે છે.
• મૂંઝવણ અથવા યાદશક્તિમાં ઘટાડો: મગજને અપૂરતા લોહીના કારણે આવી સમસ્યાઓ થઈ શકે છે.
• શારીરિક પ્રવૃત્તિ કરવામાં મુશ્કેલી: સામાન્ય કાર્યો કરવામાં પણ મુશ્કેલી પડી શકે છે.

પલ્સ રેટ ઘટવાના તબીબી કારણો:

• સિક સાયનસ સિન્ડ્રોમ: હૃદયના કુદરતી પેસમેકર (સાયનોએટ્રિયલ નોડ) માં ખામી.
• હાર્ટ બ્લોક: હૃદયના ઉપલા અને નીચલા ખંડો વચ્ચે વિદ્યુત સંકેતો અવરોધાય છે.
• હાઈપોથાઇરોઇડિઝમ: થાઇરોઇડ ગ્રંથિનું ઓછું કાર્ય.
• ઇલેક્ટ્રોલાઇટ અસંતુલન: શરીરમાં પોટેશિયમ, કેલ્શિયમ જેવા ખનિજોનું અસંતુલન.
• હૃદયને નુકસાન: હૃદય રોગનો હુમલો, હૃદયની સર્જરી અથવા હૃદયની અન્ય બીમારીઓ.
• સ્લીપ એપ્નિયા: ઊંઘ દરમિયાન શ્વાસ લેવામાં વારંવાર અવરોધ.

ક્યારે તબીબી સહાય લેવી?

જો તમારો આરામ કરતી વખતે પલ્સ રેટ ૬૦ BPM થી ઓછો રહેતો હોય અને તમને ઉપર જણાવેલ કોઈ પણ લક્ષણો (ખાસ કરીને ચક્કર, બેભાન થવું, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, છાતીમાં દુખાવો) અનુભવાય, તો તાત્કાલિક ડોક્ટરનો સંપર્ક કરવો જોઈએ. ડોક્ટર કારણ શોધી કાઢશે અને જો જરૂરી હશે તો દવાઓ, પેસમેકર ઇમ્પ્લાન્ટ, અથવા અન્ય સારવારની સલાહ આપી શકે છે.