હાઇપરકેલ્સેમિયા (Hypercalcemia)

હાઈપરકેલ્સેમિયા શું છે?

હાયપરકેલ્સેમિયા એટલે લોહીમાં કેલ્શિયમનું ઊંચું સ્તર. સામાન્ય રીતે, લોહીમાં કેલ્શિયમનું સ્તર 8.5 થી 10.5 મિલિગ્રામ પ્રતિ ડેસિલિટર (mg/dL) હોય છે. જ્યારે આ સ્તર 10.5 mg/dL થી વધી જાય છે, ત્યારે તેને હાયપરકેલ્સેમિયા કહેવામાં આવે છે.

હાયપરકેલ્સેમિયાના કારણો ઘણા હોઈ શકે છે, જેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

• પેરાથાઇરોઇડ ગ્રંથિઓની અતિસક્રિયતા (હાયપરપેરાથાઇરોઇડિઝમ): આ સૌથી સામાન્ય કારણ છે. પેરાથાઇરોઇડ ગ્રંથિઓ એક હોર્મોન ઉત્પન્ન કરે છે જે લોહીમાં કેલ્શિયમનું સ્તર નિયંત્રિત કરે છે. જ્યારે આ ગ્રંથિઓ વધુ પડતું હોર્મોન ઉત્પન્ન કરે છે, ત્યારે લોહીમાં કેલ્શિયમનું સ્તર વધી શકે છે.
• કેન્સર: અમુક પ્રકારના કેન્સર, જેમ કે ફેફસાનું કેન્સર, સ્તન કેન્સર અને કેટલાક બ્લડ કેન્સર, લોહીમાં કેલ્શિયમનું સ્તર વધારી શકે છે.
• વિટામિન ડી અથવા કેલ્શિયમનું વધુ પડતું સેવન: વિટામિન ડી શરીરને ખોરાકમાંથી કેલ્શિયમ શોષવામાં મદદ કરે છે. જો તમે વધુ પડતું વિટામિન ડી અથવા કેલ્શિયમ લો છો, તો લોહીમાં કેલ્શિયમનું સ્તર વધી શકે છે.
• અમુક દવાઓ: અમુક દવાઓ, જેમ કે મૂત્રવર્ધક દવાઓ (ડાયયુરેટિક્સ) અને લિથિયમ, હાયપરકેલ્સેમિયાનું કારણ બની શકે છે.
• અન્ય તબીબી પરિસ્થિતિઓ: અમુક અન્ય તબીબી પરિસ્થિતિઓ, જેમ કે સારકોઇડોસિસ અને ટ્યુબરક્યુલોસિસ, પણ હાયપરકેલ્સેમિયાનું કારણ બની શકે છે.
• નિષ્ક્રિયતા: લાંબા સમય સુધી બેડ પર રહેવાથી અથવા હલનચલન ન કરવાથી હાડકાંમાંથી કેલ્શિયમ લોહીમાં ભળી શકે છે.
• ગંભીર ડિહાઇડ્રેશન: શરીરમાં પાણીની કમી થવાથી લોહીમાં કેલ્શિયમની સાંદ્રતા વધી શકે છે.

હાયપરકેલ્સેમિયાના લક્ષણો હળવાથી લઈને ગંભીર સુધી બદલાઈ શકે છે. ઘણા લોકોમાં હળવા હાયપરકેલ્સેમિયાના કોઈ લક્ષણો હોતા નથી. જો લક્ષણો જોવા મળે તો તેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થઈ શકે છે:

• વધુ પડતી તરસ અને વારંવાર પેશાબ આવવો
• પેટમાં દુખાવો, ઉબકા અને ઉલટી
• કબજિયાત
• નબળાઈ
• હાડકામાં દુખાવો
• મૂંઝવણ
• થાક
• હૃદયના ધબકારામાં ફેરફાર

જો તમને હાયપરકેલ્સેમિયાના લક્ષણો લાગે તો તમારે તાત્કાલિક ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જોઈએ. ડૉક્ટર લોહી પરીક્ષણ દ્વારા તેનું નિદાન કરી શકે છે અને કારણ જાણ્યા પછી યોગ્ય સારવાર આપી શકે છે.

હાઈપરકેલ્સેમિયાના કારણો શું છે?

હાયપરકેલ્સેમિયાના ઘણા કારણો હોઈ શકે છે, જેમાંથી કેટલાક નીચે મુજબ છે:

• પેરાથાઇરોઇડ ગ્રંથિઓની અતિસક્રિયતા (હાયપરપેરાથાઇરોઇડિઝમ): આ સૌથી સામાન્ય કારણ છે. પેરાથાઇરોઇડ ગ્રંથિઓ પેરાથાઇરોઇડ હોર્મોન (PTH) ઉત્પન્ન કરે છે, જે લોહીમાં કેલ્શિયમનું સ્તર નિયંત્રિત કરે છે. એક અથવા વધુ પેરાથાઇરોઇડ ગ્રંથિઓમાં ગાંઠ (સામાન્ય રીતે કેન્સરગ્રસ્ત નથી) અથવા તેમનું વિસ્તરણ થવાથી વધુ પડતું PTH ઉત્પન્ન થઈ શકે છે, જેના કારણે લોહીમાં કેલ્શિયમનું સ્તર વધે છે.
• કેન્સર: અમુક પ્રકારના કેન્સર હાયપરકેલ્સેમિયાનું કારણ બની શકે છે. કેટલાક કેન્સર PTH-સંબંધિત પ્રોટીન (PTHrP) ઉત્પન્ન કરે છે, જે PTH ની જેમ કાર્ય કરે છે અને લોહીમાં કેલ્શિયમનું સ્તર વધારે છે. હાડકામાં ફેલાયેલા કેન્સર પણ હાડકાંમાંથી કેલ્શિયમ છોડાવીને લોહીમાં તેનું સ્તર વધારી શકે છે. હાયપરકેલ્સેમિયા સાથે સંકળાયેલા સામાન્ય કેન્સરમાં ફેફસાનું કેન્સર, સ્તન કેન્સર, કિડનીનું કેન્સર અને અમુક બ્લડ કેન્સર (જેમ કે મલ્ટિપલ માયલોમા) નો સમાવેશ થાય છે.
• વિટામિન ડી અથવા કેલ્શિયમનું વધુ પડતું સેવન: વિટામિન ડી શરીરને ખોરાકમાંથી કેલ્શિયમ શોષવામાં મદદ કરે છે. વધુ પડતા વિટામિન ડી સપ્લિમેન્ટ્સ લેવાથી અથવા આહારમાં વધુ કેલ્શિયમ લેવાથી લોહીમાં કેલ્શિયમનું સ્તર વધી શકે છે. ખાસ કરીને, દરરોજ 2000 મિલિગ્રામથી વધુ કેલ્શિયમ બાયકાર્બોનેટ સપ્લિમેન્ટ્સ વિટામિન ડીની ઊંચી માત્રા સાથે લેવાથી “મિલ્ક-આલ્કલી સિન્ડ્રોમ” થઈ શકે છે, જે હાયપરકેલ્સેમિયાનું કારણ બને છે.
• અમુક દવાઓ: કેટલીક દવાઓ હાયપરકેલ્સેમિયાનું કારણ બની શકે છે. થિયાઝાઇડ ડાયયુરેટિક્સ કિડની દ્વારા કેલ્શિયમનું ઉત્સર્જન ઘટાડી શકે છે. લિથિયમ, જે બાયપોલર ડિસઓર્ડરની સારવાર માટે વપરાય છે, તે PTH ના સેટ પોઇન્ટને વધારી શકે છે, જેના કારણે લોહીમાં કેલ્શિયમનું સ્તર વધે છે. ટેરિપેરાટાઇડ, જે ઓસ્ટીયોપોરોસિસની સારવાર માટે વપરાય છે, તે પણ PTH જેવું કાર્ય કરે છે અને કેલ્શિયમનું સ્તર વધારી શકે છે.
• અન્ય તબીબી પરિસ્થિતિઓ: સારકોઇડોસિસ અને ટ્યુબરક્યુલોસિસ જેવી પરિસ્થિતિઓ શરીરમાં વિટામિન ડીનું સ્તર વધારી શકે છે, જેના કારણે આંતરડામાં કેલ્શિયમનું શોષણ વધે છે. ક્રોનિક કિડની રોગ અથવા કિડની ફેઇલ્યોર પણ હાયપરકેલ્સેમિયાનું કારણ બની શકે છે.
• નિષ્ક્રિયતા: લાંબા સમય સુધી બેડ પર રહેવાથી અથવા હલનચલન ન કરવાથી હાડકાંમાંથી કેલ્શિયમ લોહીમાં ભળી શકે છે, ખાસ કરીને બાળકોમાં આ જોવા મળે છે.
• ગંભીર ડિહાઇડ્રેશન: શરીરમાં પાણીની કમી થવાથી લોહીમાં કેલ્શિયમની સાંદ્રતા વધી શકે છે.
• વારસાગત પરિસ્થિતિઓ: ફેમિલીઅલ હાયપોકેલ્સીયુરિક હાયપરકેલ્સેમિયા જેવી દુર્લભ વારસાગત પરિસ્થિતિઓ લોહીમાં કેલ્શિયમનું સ્તર વધારી શકે છે.

જો તમને હાયપરકેલ્સેમિયાનું જોખમ હોય અથવા તેના લક્ષણો દેખાય તો ડૉક્ટરની સલાહ લેવી મહત્વપૂર્ણ છે.

હાઈપરકેલ્સેમિયાના ચિહ્નો અને લક્ષણો શું છે?

હાયપરકેલ્સેમિયાના ચિહ્નો અને લક્ષણો લોહીમાં કેલ્શિયમના સ્તર પર અને તે કેટલી ઝડપથી વધે છે તેના પર આધાર રાખે છે. હળવા હાયપરકેલ્સેમિયામાં ઘણા લોકોમાં કોઈ નોંધપાત્ર લક્ષણો જોવા મળતા નથી. જો લક્ષણો જોવા મળે છે, તો તે હળવાથી લઈને ગંભીર સુધીના હોઈ શકે છે.

હળવા હાયપરકેલ્સેમિયાના ચિહ્નો અને લક્ષણોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થઈ શકે છે:

• વધુ પડતી તરસ (પોલિડિપ્સિયા): લોહીમાં કેલ્શિયમનું ઊંચું સ્તર કિડનીની પાણી જાળવી રાખવાની ક્ષમતાને અસર કરી શકે છે, જેના કારણે વધુ તરસ લાગે છે.
• વારંવાર પેશાબ આવવો (પોલ્યુરિયા): કિડની વધુ પાણી બહાર કાઢવાનો પ્રયાસ કરે છે, જેના કારણે વારંવાર પેશાબ આવે છે.
• પેટમાં દુખાવો: કેટલાક લોકોને પેટમાં અસ્વસ્થતા અથવા દુખાવો અનુભવાઈ શકે છે.
• ઉબકા અને ઉલટી: લોહીમાં કેલ્શિયમનું ઊંચું સ્તર પાચનતંત્રને અસર કરી શકે છે.
• કબજિયાત: આંતરડાની ગતિ ધીમી પડી શકે છે.
• નબળાઈ: સ્નાયુઓમાં નબળાઈ અને થાક લાગી શકે છે.
• હાડકામાં દુખાવો: લાંબા સમય સુધી હાયપરકેલ્સેમિયા હાડકાંને નબળા બનાવી શકે છે અને દુખાવાનું કારણ બની શકે છે.

ગંભીર હાયપરકેલ્સેમિયાના ચિહ્નો અને લક્ષણોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થઈ શકે છે:

• મૂંઝવણ અને માનસિક સ્થિતિમાં ફેરફાર: ગંભીર હાયપરકેલ્સેમિયા મગજના કાર્યને અસર કરી શકે છે, જેના કારણે મૂંઝવણ, સુસ્તી, ચીડિયાપણું અને ડિપ્રેશન જેવા લક્ષણો જોવા મળી શકે છે.
• થાક: અત્યંત થાક અને ઊર્જાનો અભાવ અનુભવાઈ શકે છે.
• હૃદયના ધબકારામાં ફેરફાર (અરિથમિયા): લોહીમાં કેલ્શિયમનું ઊંચું સ્તર હૃદયની વિદ્યુત પ્રવૃત્તિને અસર કરી શકે છે, જેના કારણે અનિયમિત ધબકારા થઈ શકે છે.
• હાઈ બ્લડ પ્રેશર (હાયપરટેન્શન): કેટલાક કિસ્સાઓમાં બ્લડ પ્રેશર વધી શકે છે.
• કિડનીમાં પથરી: લાંબા સમય સુધી હાયપરકેલ્સેમિયા કિડનીમાં કેલ્શિયમ જમા થવાનું કારણ બની શકે છે, જેનાથી પથરી થઈ શકે છે.
• કિડની ફેલ્યોર: ગંભીર અને લાંબા ગાળાનું હાયપરકેલ્સેમિયા કિડનીને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે અને કિડની ફેલ્યોરનું કારણ બની શકે છે.
• કોમા: ખૂબ જ ગંભીર કિસ્સાઓમાં, જો સારવાર ન કરવામાં આવે તો કોમા થઈ શકે છે.

એ નોંધવું અગત્યનું છે કે કેટલાક લોકોમાં હાયપરકેલ્સેમિયાના કોઈ સ્પષ્ટ લક્ષણો હોતા નથી, ખાસ કરીને જો તે ધીમે ધીમે વિકસિત થાય છે. જો તમને આમાંના કોઈપણ લક્ષણોનો અનુભવ થાય અથવા તમને હાયપરકેલ્સેમિયાનું જોખમ હોય, તો તમારે ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જોઈએ. લોહી પરીક્ષણ દ્વારા કેલ્શિયમનું સ્તર માપીને હાયપરકેલ્સેમિયાનું નિદાન કરી શકાય છે.

કોને હાઈપરકેલ્સેમિયા થવાનું જોખમ વધારે છે?

અમુક પરિબળો વ્યક્તિને હાયપરકેલ્સેમિયા થવાનું જોખમ વધારે છે. આ પરિબળોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

• હાયપરપેરાથાઇરોઇડિઝમનો ઇતિહાસ: જે લોકોને અગાઉ પેરાથાઇરોઇડ ગ્રંથિઓની અતિસક્રિયતા (હાયપરપેરાથાઇરોઇડિઝમ) થઈ ચૂકી છે અથવા તેમના પરિવારમાં કોઈને આ સ્થિતિ હોય, તેમને હાયપરકેલ્સેમિયા થવાનું જોખમ વધારે હોય છે.
• અમુક પ્રકારના કેન્સર: જેમ કે ફેફસાનું કેન્સર, સ્તન કેન્સર, કિડનીનું કેન્સર અને અમુક બ્લડ કેન્સર (જેમ કે મલ્ટિપલ માયલોમા) ધરાવતા લોકોને હાયપરકેલ્સેમિયા થવાનું જોખમ વધારે હોય છે. ખાસ કરીને જે કેન્સર હાડકામાં ફેલાય છે તે જોખમ વધારે છે.
• વિટામિન ડી અથવા કેલ્શિયમનું વધુ પડતું સેવન: જે લોકો મોટા પ્રમાણમાં વિટામિન ડી સપ્લિમેન્ટ્સ લે છે અથવા આહારમાં વધુ પડતું કેલ્શિયમ લે છે, તેમને હાયપરકેલ્સેમિયા થવાનું જોખમ વધી જાય છે. ખાસ કરીને જે લોકો દરરોજ 2000 મિલિગ્રામથી વધુ કેલ્શિયમ બાયકાર્બોનેટ સપ્લિમેન્ટ્સ વિટામિન ડીની ઊંચી માત્રા સાથે લે છે, તેમને “મિલ્ક-આલ્કલી સિન્ડ્રોમ” થવાનું જોખમ રહે છે.
• અમુક દવાઓનો ઉપયોગ: થિયાઝાઇડ ડાયયુરેટિક્સ, લિથિયમ અને ટેરિપેરાટાઇડ જેવી દવાઓ લેતા લોકોને હાયપરકેલ્સેમિયા થવાનું જોખમ વધારે હોઈ શકે છે.
• અન્ય તબીબી પરિસ્થિતિઓ: સારકોઇડોસિસ અને ટ્યુબરક્યુલોસિસ જેવી ગ્રાન્યુલોમેટસ રોગો ધરાવતા લોકોમાં વિટામિન ડીનું ઉત્પાદન વધે છે, જેના કારણે કેલ્શિયમનું શોષણ વધી શકે છે અને હાયપરકેલ્સેમિયા થઈ શકે છે. ક્રોનિક કિડની રોગ અથવા કિડની ફેઇલ્યોર ધરાવતા લોકોને પણ હાયપરકેલ્સેમિયાનું જોખમ રહે છે.
• નિષ્ક્રિયતા (ઇમોબિલાઇઝેશન): લાંબા સમય સુધી પથારીમાં રહેતા અથવા હલનચલન ન કરી શકતા લોકોમાં હાડકાંમાંથી કેલ્શિયમ લોહીમાં ભળવાનું જોખમ વધે છે, જેના કારણે હાયપરકેલ્સેમિયા થઈ શકે છે.
• ડિહાઇડ્રેશન: ગંભીર ડિહાઇડ્રેશન લોહીમાં કેલ્શિયમની સાંદ્રતા વધારે છે, જેનાથી હાયપરકેલ્સેમિયાનું જોખમ વધે છે.
• વારસાગત પરિસ્થિતિઓ: ફેમિલીઅલ હાયપોકેલ્સીયુરિક હાયપરકેલ્સેમિયા જેવી વારસાગત પરિસ્થિતિઓ ધરાવતા લોકોને હાયપરકેલ્સેમિયા થવાનું જોખમ વધારે હોય છે.

વૃદ્ધોમાં પણ હાયપરકેલ્સેમિયાનું જોખમ થોડું વધારે હોઈ શકે છે, કારણ કે તેઓને અમુક તબીબી પરિસ્થિતિઓ અને દવાઓ લેવાની શક્યતા વધુ હોય છે જે હાયપરકેલ્સેમિયાનું કારણ બની શકે છે.

જો તમને આમાંના કોઈપણ જોખમી પરિબળો હોય, તો તમારા ડૉક્ટર સાથે વાત કરવી મહત્વપૂર્ણ છે જેથી કરીને તેઓ તમારા કેલ્શિયમના સ્તર પર નજર રાખી શકે અને જો જરૂરી હોય તો યોગ્ય પગલાં લઈ શકે.

હાઈપરકેલ્સેમિયા કયા રોગો સાથે સંકળાયેલ હોઈ શકે છે?

હાયપરકેલ્સેમિયા ઘણા રોગો સાથે સંકળાયેલ હોઈ શકે છે, જેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

પેરાથાઇરોઇડ ગ્રંથિઓના રોગો:

• પ્રાથમિક હાયપરપેરાથાઇરોઇડિઝમ: આ સ્થિતિમાં એક અથવા વધુ પેરાથાઇરોઇડ ગ્રંથિઓમાં ગાંઠ (મોટા ભાગે કેન્સરગ્રસ્ત હોતી નથી) થાય છે, જેના કારણે તે વધુ પડતું પેરાથાઇરોઇડ હોર્મોન (PTH) ઉત્પન્ન કરે છે. PTH લોહીમાં કેલ્શિયમનું સ્તર વધારે છે.
• ગૌણ હાયપરપેરાથાઇરોઇડિઝમ: આ ત્યારે થાય છે જ્યારે અન્ય તબીબી સ્થિતિ, જેમ કે ક્રોનિક કિડની રોગ, લોહીમાં કેલ્શિયમનું સ્તર ઘટાડે છે, જેના પ્રતિભાવમાં પેરાથાઇરોઇડ ગ્રંથિઓ વધુ PTH ઉત્પન્ન કરે છે.
• તૃતીય હાયપરપેરાથાઇરોઇડિઝમ: લાંબા સમય સુધી ગૌણ હાયપરપેરાથાઇરોઇડિઝમ પછી, પેરાથાઇરોઇડ ગ્રંથિઓ સ્વાયત્ત રીતે વધુ પડતું PTH ઉત્પન્ન કરવાનું શરૂ કરી શકે છે, ભલે લોહીમાં કેલ્શિયમનું સ્તર સામાન્ય હોય.

કેન્સર:

અમુક પ્રકારના કેન્સર હાયપરકેલ્સેમિયાનું કારણ બની શકે છે:

• હાડકામાં મેટાસ્ટેસિસ સાથેના કેન્સર: જ્યારે કેન્સર હાડકામાં ફેલાય છે, ત્યારે તે હાડકાંને તોડી શકે છે અને લોહીમાં કેલ્શિયમ મુક્ત કરી શકે છે. સ્તન કેન્સર, ફેફસાનું કેન્સર અને મલ્ટિપલ માયલોમા આ રીતે હાયપરકેલ્સેમિયાનું કારણ બની શકે છે.
• હ્યુમોરલ હાયપરકેલ્સેમિયા ઓફ મેલિગ્નન્સી: કેટલાક કેન્સર પેરાથાઇરોઇડ હોર્મોન-સંબંધિત પ્રોટીન (PTHrP) ઉત્પન્ન કરે છે, જે PTH ની જેમ કાર્ય કરે છે અને લોહીમાં કેલ્શિયમનું સ્તર વધારે છે. આ ફેફસાના સ્ક્વોમસ સેલ કાર્સિનોમા, કિડની કેન્સર અને માથા અને ગરદનના કેન્સર સાથે વધુ સામાન્ય છે.
• હેમેટોલોજિકલ કેન્સર: લિમ્ફોમા અને લ્યુકેમિયા જેવા બ્લડ કેન્સર પણ વિટામિન ડીના વધેલા ઉત્પાદન દ્વારા હાયપરકેલ્સેમિયાનું કારણ બની શકે છે.

ગ્રાન્યુલોમેટસ રોગો:

આ રોગોમાં શરીરમાં નાના દાણા જેવા બળતરા કોષો (ગ્રાન્યુલોમા) બને છે, જે વિટામિન ડીનું ઉત્પાદન વધારી શકે છે, જેનાથી કેલ્શિયમનું શોષણ વધે છે:

• સારકોઇડોસિસ: આ એક એવી સ્થિતિ છે જે શરીરના ઘણા અંગોને અસર કરી શકે છે, જેમાં ફેફસાં, લસિકા ગાંઠો, આંખો અને ત્વચાનો સમાવેશ થાય છે.
• ટ્યુબરક્યુલોસિસ (ક્ષય રોગ): આ એક ચેપી રોગ છે જે સામાન્ય રીતે ફેફસાંને અસર કરે છે.

અન્ય રોગો અને પરિસ્થિતિઓ:

• હાયપરથાઇરોઇડિઝમ: અતિસક્રિય થાઇરોઇડ ગ્રંથિ હાડકાના ટર્નઓવરને વધારી શકે છે, જેનાથી લોહીમાં કેલ્શિયમનું સ્તર વધી શકે છે.
• એડ્રિનલ અપૂર્ણતા (એડિસન રોગ): આ સ્થિતિમાં એડ્રિનલ ગ્રંથિઓ પૂરતા હોર્મોન્સ ઉત્પન્ન કરતી નથી, જે કેલ્શિયમના સ્તરને અસર કરી શકે છે.
• ક્રોનિક કિડની રોગ: જો કે ગૌણ હાયપરપેરાથાઇરોઇડિઝમ વધુ સામાન્ય છે, ક્યારેક ક્રોનિક કિડની રોગ હાયપરકેલ્સેમિયાનું કારણ બની શકે છે.
• ફેમિલીઅલ હાયપોકેલ્સીયુરિક હાયપરકેલ્સેમિયા: આ એક દુર્લભ વારસાગત સ્થિતિ છે જેમાં કેલ્શિયમ સેન્સિંગ રીસેપ્ટરમાં ખામી હોય છે, જેના કારણે લોહીમાં કેલ્શિયમનું સ્તર ઊંચું રહે છે પરંતુ પેશાબમાં ઓછું કેલ્શિયમ નીકળે છે.

જો તમને હાયપરકેલ્સેમિયા હોવાનું નિદાન થાય છે, તો તમારા ડૉક્ટર અંતર્ગત કારણ નક્કી કરવા માટે વધુ તપાસ કરશે. કારણની ઓળખ યોગ્ય સારવાર માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

હાઈપોકેલ્સેમિયા અને હાઈપરકેલ્સેમિયા વચ્ચે શું તફાવત છે?

હાઈપોકેલ્સેમિયા અને હાઈપરકેલ્સેમિયા બંને લોહીમાં કેલ્શિયમના અસામાન્ય સ્તર સાથે સંકળાયેલી તબીબી પરિસ્થિતિઓ છે, પરંતુ તેમના તફાવતો નીચે મુજબ છે:

હાઈપોકેલ્સેમિયા (Hypocalcemia):

• વ્યાખ્યા: લોહીમાં કેલ્શિયમનું સ્તર સામાન્ય કરતાં ઓછું હોવું. સામાન્ય રીતે, લોહીમાં કેલ્શિયમનું સ્તર 8.5 mg/dL થી ઓછું હોય ત્યારે હાઈપોકેલ્સેમિયા કહેવાય છે.
• કારણો: પેરાથાઇરોઇડ હોર્મોનની ઉણપ (હાઈપોપેરાથાઇરોઇડિઝમ), વિટામિન ડીની ઉણપ, કિડની રોગ, અમુક દવાઓ, મેગ્નેશિયમનું નીચું સ્તર, અને અમુક વારસાગત પરિસ્થિતિઓ તેના કારણો હોઈ શકે છે.
• ચિહ્નો અને લક્ષણો: હળવા હાઈપોકેલ્સેમિયામાં કોઈ લક્ષણો ન હોઈ શકે. ગંભીર કિસ્સાઓમાં સ્નાયુઓમાં ખેંચાણ, કળતર, આંચકી, મૂંઝવણ, યાદશક્તિની સમસ્યાઓ, ડિપ્રેશન અને હૃદયના ધબકારામાં અનિયમિતતા જેવા લક્ષણો જોવા મળી શકે છે.

હાઈપરકેલ્સેમિયા (Hypercalcemia):

• વ્યાખ્યા: લોહીમાં કેલ્શિયમનું સ્તર સામાન્ય કરતાં વધારે હોવું. સામાન્ય રીતે, લોહીમાં કેલ્શિયમનું સ્તર 10.5 mg/dL થી વધારે હોય ત્યારે હાઈપરકેલ્સેમિયા કહેવાય છે.
• કારણો: પેરાથાઇરોઇડ ગ્રંથિઓની અતિસક્રિયતા (હાયપરપેરાથાઇરોઇડિઝમ), કેન્સર, વિટામિન ડી અથવા કેલ્શિયમનું વધુ પડતું સેવન, અમુક દવાઓ, લાંબા સમય સુધી નિષ્ક્રિયતા અને ડિહાઇડ્રેશન તેના મુખ્ય કારણો છે.
• ચિહ્નો અને લક્ષણો: હળવા હાઈપરકેલ્સેમિયામાં કોઈ લક્ષણો ન હોઈ શકે. વધુ ગંભીર કિસ્સાઓમાં વધુ પડતી તરસ અને વારંવાર પેશાબ આવવો, પેટમાં દુખાવો, ઉબકા અને ઉલટી, કબજિયાત, નબળાઈ, હાડકામાં દુખાવો, મૂંઝવણ અને હૃદયના ધબકારામાં ફેરફાર જેવા લક્ષણો જોવા મળી શકે છે.

સંક્ષિપ્તમાં, હાઈપોકેલ્સેમિયા એટલે લોહીમાં કેલ્શિયમનું ઓછું સ્તર, જ્યારે હાઈપરકેલ્સેમિયા એટલે લોહીમાં કેલ્શિયમનું ઊંચું સ્તર. બંને પરિસ્થિતિઓ શરીરના મહત્વપૂર્ણ કાર્યોને અસર કરી શકે છે અને યોગ્ય નિદાન અને સારવારની જરૂર પડે છે.

હાઈપરકેલ્સેમિયાનું નિદાન કેવી રીતે કરવું?

હાયપરકેલ્સેમિયાનું નિદાન સામાન્ય રીતે લોહી પરીક્ષણો દ્વારા કરવામાં આવે છે જે લોહીમાં કેલ્શિયમનું ઊંચું સ્તર દર્શાવે છે. જો રૂટિન બ્લડ ટેસ્ટમાં કેલ્શિયમનું સ્તર ઊંચું આવે તો ડૉક્ટર વધુ તપાસ કરી શકે છે તેના કારણને ઓળખવા માટે. નિદાન પ્રક્રિયામાં નીચેના પગલાં શામેલ હોઈ શકે છે:

1. તબીબી ઇતિહાસ અને શારીરિક તપાસ:

• ડૉક્ટર તમારા તબીબી ઇતિહાસ વિશે પૂછશે, જેમાં તમારી દવાઓ, સપ્લિમેન્ટ્સ (ખાસ કરીને વિટામિન ડી અને કેલ્શિયમ), અને કોઈપણ અગાઉની તબીબી પરિસ્થિતિઓનો સમાવેશ થાય છે.
• તેઓ તમારા લક્ષણો વિશે પણ પૂછશે.
• શારીરિક તપાસ કરવામાં આવશે, જો કે હળવા હાયપરકેલ્સેમિયામાં ઘણીવાર કોઈ સ્પષ્ટ શારીરિક ચિહ્નો હોતા નથી.

2. લોહી પરીક્ષણો:

• સીરમ કેલ્શિયમ ટેસ્ટ: આ મુખ્ય પરીક્ષણ છે જે લોહીમાં કેલ્શિયમનું કુલ સ્તર માપે છે. સામાન્ય સ્તર 8.5 થી 10.5 મિલિગ્રામ પ્રતિ ડેસિલિટર (mg/dL) હોય છે. 10.5 mg/dL થી વધુ સ્તર હાયપરકેલ્સેમિયા સૂચવે છે.
• આયોનાઇઝ્ડ કેલ્શિયમ ટેસ્ટ: આ પરીક્ષણ લોહીમાં પ્રોટીન સાથે જોડાયેલા ન હોય તેવા “ફ્રી” અથવા સક્રિય કેલ્શિયમનું સ્તર માપે છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં આ વધુ ચોક્કસ માપ હોઈ શકે છે. સામાન્ય સ્તર આશરે 4.65 થી 5.2 mg/dL હોય છે.
• પેરાથાઇરોઇડ હોર્મોન (PTH) ટેસ્ટ: જો કેલ્શિયમનું સ્તર ઊંચું હોય, તો PTH નું સ્તર માપવું એ કારણ નક્કી કરવામાં મદદ કરે છે.
  • ઊંચું PTH સ્તર: પ્રાથમિક હાયપરપેરાથાઇરોઇડિઝમ સૂચવી શકે છે.
  • નીચું અથવા દબાયેલું PTH સ્તર: અન્ય કારણો સૂચવી શકે છે, જેમ કે કેન્સર અથવા વિટામિન ડીનું વધુ પડતું સેવન.
• વિટામિન ડી સ્તરની તપાસ: ખાસ કરીને જો વિટામિન ડીના વધુ પડતા સેવનની શંકા હોય અથવા ગ્રાન્યુલોમેટસ રોગની શક્યતા હોય તો આ પરીક્ષણ કરવામાં આવી શકે છે.
• કિડની કાર્ય પરીક્ષણો (રેનલ ફંક્શન ટેસ્ટ): લોહીમાં ક્રિએટિનાઇન અને યુરિયા નાઇટ્રોજન (BUN) નું સ્તર કિડનીના કાર્યનું મૂલ્યાંકન કરવામાં મદદ કરે છે, કારણ કે હાયપરકેલ્સેમિયા કિડનીને અસર કરી શકે છે.
• ફોસ્ફરસનું સ્તર: PTH કેલ્શિયમ અને ફોસ્ફરસના સ્તરને વિપરીત રીતે અસર કરે છે. હાયપરપેરાથાઇરોઇડિઝમમાં ફોસ્ફરસનું સ્તર નીચું હોઈ શકે છે.
• અલ્કલાઇન ફોસ્ફેટસ: હાડકાના ટર્નઓવરનું મૂલ્યાંકન કરવામાં મદદ કરી શકે છે, જે હાયપરપેરાથાઇરોઇડિઝમ અથવા હાડકામાં ફેલાયેલા કેન્સરમાં વધે છે.
• PTH-સંબંધિત પ્રોટીન (PTHrP) ટેસ્ટ: જો કેન્સરને કારણે હાયપરકેલ્સેમિયાની શંકા હોય અને PTH નું સ્તર નીચું હોય તો આ પરીક્ષણ કરવામાં આવી શકે છે.

3. પેશાબ પરીક્ષણો:

• 24-કલાક પેશાબમાં કેલ્શિયમનું ઉત્સર્જન: આ પરીક્ષણ નક્કી કરવામાં મદદ કરી શકે છે કે કિડની કેટલી કેલ્શિયમ બહાર કાઢી રહી છે અને ફેમિલીઅલ હાયપોકેલ્સીયુરિક હાયપરકેલ્સેમિયા જેવી સ્થિતિને ઓળખવામાં મદદ કરી શકે છે.

4. ઇમેજિંગ અભ્યાસ:

જો પ્રાથમિક હાયપરપેરાથાઇરોઇડિઝમની શંકા હોય, તો પેરાથાઇરોઇડ ગ્રંથિઓમાં ગાંઠો અથવા વિસ્તૃતીકરણ શોધવા માટે ઇમેજિંગ અભ્યાસની ભલામણ કરી શકાય છે:

• નેક અલ્ટ્રાસાઉન્ડ: પેરાથાઇરોઇડ ગ્રંથિઓની રચના અને કદનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે વપરાય છે.
• પેરાથાઇરોઇડ સિન્ટિગ્રાફી (સેસ્ટામિબી સ્કેન): આ ન્યુક્લિયર મેડિસિન સ્કેન છે જે અતિસક્રિય પેરાથાઇરોઇડ પેશીઓને ઓળખવામાં મદદ કરે છે.
• સીટી સ્કેન અથવા એમઆરઆઈ: જો અલ્ટ્રાસાઉન્ડ અને સિન્ટિગ્રાફીના પરિણામો અસ્પષ્ટ હોય અથવા એક્ટોપિક (અસામાન્ય જગ્યાએ સ્થિત) પેરાથાઇરોઇડ ગ્રંથિની શંકા હોય તો તેનો ઉપયોગ થઈ શકે છે.

જો કેન્સરને કારણે હાયપરકેલ્સેમિયાની શંકા હોય, તો કેન્સર અને તેના ફેલાવાને શોધવા માટે અન્ય ઇમેજિંગ અભ્યાસો (જેમ કે છાતીનો એક્સ-રે, સીટી સ્કેન, મેમોગ્રામ) ની ભલામણ કરી શકાય છે.

નિદાનમાં એક કરતાં વધુ પરીક્ષણો અને મૂલ્યાંકનોનો સમાવેશ થઈ શકે છે જેથી હાયપરકેલ્સેમિયાના ચોક્કસ કારણને ઓળખી શકાય અને યોગ્ય સારવાર યોજના બનાવી શકાય. જો તમને હાઈપરકેલ્સેમિયાના લક્ષણો હોય અથવા લોહી પરીક્ષણમાં કેલ્શિયમનું સ્તર ઊંચું આવે તો તમારે તાત્કાલિક ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જોઈએ.

હાઈપરકેલ્સેમિયાની સારવાર શું છે?

હાયપરકેલ્સેમિયાની સારવાર તેના કારણ અને તીવ્રતા પર આધાર રાખે છે. હળવા હાયપરકેલ્સેમિયામાં, જો કોઈ લક્ષણો ન હોય તો તાત્કાલિક સારવારની જરૂર নাও પડી શકે અને ડૉક્ટર ફક્ત તમારા કેલ્શિયમના સ્તરનું નિયમિત નિરીક્ષણ કરી શકે છે. જો કે, વધુ ગંભીર કિસ્સાઓમાં અથવા જો લક્ષણો હાજર હોય, તો સારવાર જરૂરી છે. સારવારના વિકલ્પોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

1. તાત્કાલિક સારવાર (ગંભીર હાયપરકેલ્સેમિયા માટે):

• ઇન્ટ્રાવેનસ (IV) પ્રવાહી: ડિહાઇડ્રેશનને દૂર કરવા અને કિડની દ્વારા કેલ્શિયમનું ઉત્સર્જન વધારવા માટે સામાન્ય ક્ષારનું દ્રાવણ (normal saline) આપવામાં આવે છે. આ સામાન્ય રીતે સારવારનું પ્રથમ પગલું છે.
• લૂપ ડાયયુરેટિક્સ (ફ્યુરોસેમાઇડ): આ દવાઓ કિડનીને વધુ પ્રવાહી અને કેલ્શિયમ બહાર કાઢવામાં મદદ કરે છે. જો કે, ડિહાઇડ્રેશન ટાળવા માટે તેનો ઉપયોગ IV પ્રવાહી સાથે જ થવો જોઈએ.
• કેલ્સીટોનિન: આ એક હોર્મોન છે જે હાડકાંમાંથી લોહીમાં કેલ્શિયમ છોડવાની પ્રક્રિયાને ધીમી કરે છે અને કિડની દ્વારા કેલ્શિયમનું ઉત્સર્જન વધારે છે. તેની અસર ઝડપી હોય છે પરંતુ ટૂંકા ગાળા માટે જ રહે છે.
• બિસ્ફોસ્ફોનેટ્સ (પેમિડ્રોનેટ, ઝોલેડ્રોનિક એસિડ): આ દવાઓ હાડકાંના રિસોર્પ્શનને અટકાવીને લોહીમાં કેલ્શિયમનું સ્તર ઘટાડે છે. તેમની અસર શરૂ થવામાં થોડો સમય લાગે છે (સામાન્ય રીતે 24 થી 72 કલાક), પરંતુ તે લાંબા સમય સુધી ચાલે છે. આ દવાઓ ખાસ કરીને કેન્સર સંબંધિત હાયપરકેલ્સેમિયાની સારવારમાં અસરકારક છે.
• ડેનોસુમાબ: આ દવા બિસ્ફોસ્ફોનેટ્સની જેમ જ હાડકાંના રિસોર્પ્શનને અટકાવે છે અને કેન્સર સંબંધિત હાયપરકેલ્સેમિયાની સારવારમાં ઉપયોગી છે, ખાસ કરીને જ્યારે બિસ્ફોસ્ફોનેટ્સ અસરકારક ન હોય.
• કૃત્રિમ કિડની (ડાયાલિસિસ): ગંભીર હાયપરકેલ્સેમિયાવાળા દર્દીઓમાં અથવા કિડનીની ખામીવાળા દર્દીઓમાં લોહીમાંથી વધારાનું કેલ્શિયમ દૂર કરવા માટે ડાયાલિસિસનો ઉપયોગ કરી શકાય છે.

2. અંતર્ગત કારણની સારવાર:

હાયપરકેલ્સેમિયાની સફળ સારવાર માટે તેના મૂળ કારણની સારવાર કરવી ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે:

• હાયપરપેરાથાઇરોઇડિઝમ: જો હાયપરકેલ્સેમિયા પેરાથાઇરોઇડ ગ્રંથિઓની અતિસક્રિયતાને કારણે હોય, તો સામાન્ય રીતે અસરગ્રસ્ત ગ્રંથિ(ઓ)ને દૂર કરવા માટે સર્જરી (પેરાથાઇરોઇડેક્ટોમી) એ મુખ્ય સારવાર છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં, દવાઓ જેમ કે સિનાકેલસેટ (calcimimetic) નો ઉપયોગ પેરાથાઇરોઇડ હોર્મોનનું સ્તર ઘટાડવા માટે થઈ શકે છે, ખાસ કરીને જેઓ સર્જરી માટે યોગ્ય નથી.
• કેન્સર: કેન્સર સંબંધિત હાયપરકેલ્સેમિયાની સારવારમાં કેન્સરની સારવાર (જેમ કે કીમોથેરાપી, રેડિયેશન થેરાપી, સર્જરી) અને કેલ્શિયમના સ્તરને તાત્કાલિક ઘટાડવા માટે દવાઓનો સમાવેશ થાય છે.
• વિટામિન ડી અથવા કેલ્શિયમનું વધુ પડતું સેવન: આ સ્થિતિમાં વિટામિન ડી અને કેલ્શિયમના સપ્લિમેન્ટ્સ બંધ કરવા અને આહારમાં તેમનું પ્રમાણ ઘટાડવાની સલાહ આપવામાં આવે છે. શોર્ટ-ટર્મ સ્ટીરોઇડ્સ (જેમ કે પ્રેડનિસોન) વિટામિન ડીના કારણે થતા હાયપરકેલ્સેમિયામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.
• દવાઓ: જો કોઈ ચોક્કસ દવા હાયપરકેલ્સેમિયાનું કારણ બની રહી હોય, તો ડૉક્ટર તે દવા બંધ કરવાની અથવા ડોઝ બદલવાની સલાહ આપી શકે છે.
• ગ્રાન્યુલોમેટસ રોગો (જેમ કે સારકોઇડોસિસ): આ રોગોમાં સ્ટીરોઇડ્સ કેલ્શિયમના સ્તરને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરી શકે છે.

3. લાંબા ગાળાની વ્યવસ્થાપન:

• હાયપરકેલ્સેમિયાના કારણની સારવાર કર્યા પછી પણ, કેટલાક દર્દીઓને તેમના કેલ્શિયમના સ્તરનું નિયમિત નિરીક્ષણ કરવાની જરૂર પડી શકે છે.
• પૂરતું પાણી પીવું અને સક્રિય રહેવું એ હળવા હાયપરકેલ્સેમિયાને વ્યવસ્થિત કરવામાં મદદ કરી શકે છે.
• કેલ્શિયમ અને વિટામિન ડી ધરાવતા આહાર અને સપ્લિમેન્ટ્સનું સેવન ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ જ કરવું જોઈએ.

હાયપરકેલ્સેમિયાની સારવાર વ્યક્તિના ચોક્કસ કારણો અને સ્થિતિ પર આધાર રાખે છે. તેથી, જો તમને હાયપરકેલ્સેમિયા હોવાનું નિદાન થયું હોય, તો તમારા ડૉક્ટર સાથે મળીને તમારી વ્યક્તિગત જરૂરિયાતો અનુસાર શ્રેષ્ઠ સારવાર યોજના વિકસાવવી મહત્વપૂર્ણ છે.

હાઈપરક્લેસીમિયાના ઘરેલું ઉપચાર શું છે?

હાઈપરકેલ્સેમિયા માટે કોઈ સીધો ઘરેલું ઉપચાર નથી કારણ કે તે એક ગંભીર તબીબી સ્થિતિ હોઈ શકે છે જેને ડૉક્ટરની દેખરેખ હેઠળ સારવારની જરૂર પડે છે. લોહીમાં કેલ્શિયમનું ખૂબ ઊંચું સ્તર ખતરનાક હોઈ શકે છે અને તેનાથી કિડનીને નુકસાન, હાડકાં નબળાં થવા અને હૃદયની સમસ્યાઓ થઈ શકે છે.

જો તમને હળવું હાયપરકેલ્સેમિયા હોય અને ડૉક્ટરે તાત્કાલિક સારવારની ભલામણ ન કરી હોય, તો પણ તમારે તેમની સલાહનું પાલન કરવું જોઈએ અને નિયમિતપણે તમારા કેલ્શિયમના સ્તરનું નિરીક્ષણ કરાવવું જોઈએ.

જો કે, કેટલીક જીવનશૈલી અને આહારમાં ફેરફારો હાઈપરકેલ્સેમિયાને વ્યવસ્થિત કરવામાં અથવા તેના જોખમને ઘટાડવામાં મદદ કરી શકે છે, પરંતુ આને તબીબી સારવારના વિકલ્પ તરીકે ન ગણવા જોઈએ:

જીવનશૈલીમાં ફેરફારો:

• પુષ્કળ પ્રમાણમાં પ્રવાહી પીવો: પાણી પીવાથી ડિહાઇડ્રેશન અટકે છે અને કિડનીને લોહીમાંથી વધુ કેલ્શિયમ બહાર કાઢવામાં મદદ મળે છે. તમારા ડૉક્ટર તમને દરરોજ કેટલું પ્રવાહી પીવું જોઈએ તે અંગે સલાહ આપી શકે છે.
• સક્રિય રહો: જો તમારું હાયપરકેલ્સેમિયા લાંબા સમય સુધી બેડ પર રહેવાને કારણે થયું હોય, તો શક્ય હોય તો તમારી પ્રવૃત્તિનું સ્તર વધારવું. વજન સહન કરતી કસરતો હાડકાંને મજબૂત રાખવામાં મદદ કરે છે અને લોહીમાં કેલ્શિયમ છોડવાનું ઘટાડી શકે છે. તમારા ડૉક્ટર તમને કઈ પ્રકારની કસરતો તમારા માટે સલામત છે તે અંગે સલાહ આપી શકે છે.
• ધૂમ્રપાન છોડો: ધૂમ્રપાન હાડકાંના નુકસાનને વેગ આપી શકે છે.

આહારમાં ફેરફારો:

• કેલ્શિયમનું સેવન મર્યાદિત કરો: તમારા ડૉક્ટર અથવા ડાયેટિશિયન તમને કેલ્શિયમયુક્ત ખોરાક જેમ કે ડેરી ઉત્પાદનો (દૂધ, ચીઝ, દહીં, આઈસ્ક્રીમ), કેલ્શિયમ ઉમેરેલા ખોરાક અને કેલ્શિયમયુક્ત એન્ટાસિડ્સનું સેવન મર્યાદિત કરવાની સલાહ આપી શકે છે. ખોરાકના લેબલ કાળજીપૂર્વક વાંચો.
• વિટામિન ડીનું સેવન મર્યાદિત કરો: વિટામિન ડી શરીરને કેલ્શિયમ શોષવામાં મદદ કરે છે, તેથી વિટામિન ડી સપ્લિમેન્ટ્સ અને વિટામિન ડી યુક્ત ખોરાકનું સેવન મર્યાદિત કરવું મહત્વપૂર્ણ છે, સિવાય કે તમારા ડૉક્ટર દ્વારા સૂચવવામાં આવ્યું હોય.
• પૂરતા પ્રમાણમાં મીઠું લો: મીઠુંનું સેવન ઓછું ન કરો સિવાય કે તમારા ડૉક્ટર દ્વારા સૂચવવામાં આવ્યું હોય. અમુક કિસ્સાઓમાં, સામાન્ય માત્રામાં સોડિયમ કિડની દ્વારા કેલ્શિયમનું ઉત્સર્જન વધારવામાં મદદ કરી શકે છે. તમારા ડૉક્ટરની સલાહ લો.

સપ્લિમેન્ટ્સ અને દવાઓ અંગે સાવચેતી:

• તમારા ડૉક્ટરને તમે લઈ રહ્યા છો તે તમામ દવાઓ અને સપ્લિમેન્ટ્સ વિશે જણાવો, જેમાં ઓવર-ધ-કાઉન્ટર દવાઓ અને હર્બલ ઉત્પાદનોનો સમાવેશ થાય છે. કેટલીક દવાઓ અને સપ્લિમેન્ટ્સ હાયપરકેલ્સેમિયાનું કારણ બની શકે છે અથવા તેને વધુ ખરાબ કરી શકે છે.
• તમારા ડૉક્ટરની સલાહ વિના કોઈપણ વિટામિન અથવા ખનિજ સપ્લિમેન્ટ્સ લેવાનું ટાળો, ખાસ કરીને કેલ્શિયમ અને વિટામિન ડી.

યાદ રાખો કે આ ઘરેલું ઉપચારો તબીબી સારવારનો વિકલ્પ નથી. હાયપરકેલ્સેમિયાનું યોગ્ય નિદાન અને સારવાર માટે ડૉક્ટરની સલાહ લેવી ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. તેઓ તમારી સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરશે અને તમારા માટે શ્રેષ્ઠ સારવાર યોજના નક્કી કરશે.

હાઈપરકેલ્સેમિયામાં શું ખાવું અને શું ન ખાવું?

હાઈપરકેલ્સેમિયામાં શું ખાવું અને શું ન ખાવું તે અંગેની ચોક્કસ ભલામણો તમારા ડૉક્ટર દ્વારા તમારી સ્થિતિની તીવ્રતા અને તેના મૂળ કારણના આધારે આપવામાં આવશે. જો કે, સામાન્ય માર્ગદર્શિકા નીચે મુજબ છે:

શું ન ખાવું (સેવન મર્યાદિત કરવું અથવા ટાળવું):

• ડેરી ઉત્પાદનો: દૂધ, ચીઝ, દહીં, આઈસ્ક્રીમ અને અન્ય ડેરી ઉત્પાદનોમાં કેલ્શિયમનું પ્રમાણ વધુ હોય છે. લેબલ કાળજીપૂર્વક વાંચો, કારણ કે અમુક ડેરી ઉત્પાદનોમાં વધારાનું કેલ્શિયમ ઉમેરવામાં આવે છે.
• કેલ્શિયમ યુક્ત ખોરાક અને પીણાં: કેલ્શિયમ ઉમેરેલા નારંગીનો રસ, કેલ્શિયમ યુક્ત અનાજ અને અન્ય ફોર્ટિફાઇડ ખોરાક ટાળો.
• કેલ્શિયમ ધરાવતા એન્ટાસિડ્સ: જો તમને એસિડિટીની સમસ્યા હોય તો કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ ધરાવતા એન્ટાસિડ્સ લેવાનું ટાળો. મેગ્નેશિયમ ધરાવતા એન્ટાસિડ્સ વિશે તમારા ડૉક્ટરની સલાહ લો.
• વિટામિન ડી યુક્ત ખોરાક અને સપ્લિમેન્ટ્સ: વિટામિન ડી શરીરને કેલ્શિયમ શોષવામાં મદદ કરે છે, તેથી વિટામિન ડી યુક્ત સપ્લિમેન્ટ્સ અને વધુ માત્રામાં વિટામિન ડી ધરાવતા ખોરાકનું સેવન મર્યાદિત કરો, સિવાય કે ડૉક્ટર દ્વારા સૂચવવામાં આવ્યું હોય.
• હાડકાં સાથેની માછલી: કેનમાં બંધ સારડીન અને સૅલ્મોન જેવી માછલીઓમાં હાડકાં હોવાથી તેમાં કેલ્શિયમનું પ્રમાણ વધુ હોય છે, તેથી તેનું સેવન મર્યાદિત કરો.
• અમુક શાકભાજી: પાલક, કોલાર્ડ ગ્રીન્સ, સ્વીટ પોટેટો, રુબાર્બ અને કઠોળ જેવા ખોરાકમાં ઓક્સાલેટનું પ્રમાણ વધુ હોય છે, જે કેલ્શિયમના શોષણને અવરોધી શકે છે. જો કે, તેનું સેવન સંપૂર્ણપણે બંધ કરવાની જરૂર નથી, પરંતુ મધ્યમ માત્રામાં લેવું જોઈએ.
• પ્રોસેસ્ડ ખોરાક: પ્રોસેસ્ડ ખોરાકમાં ઘણીવાર સોડિયમનું પ્રમાણ વધુ હોય છે, જે કિડની દ્વારા કેલ્શિયમનું ઉત્સર્જન વધારી શકે છે. તેનું સેવન મર્યાદિત કરો.
• દારૂ: વધુ પડતું આલ્કોહોલ હાડકાના સ્વાસ્થ્યને નકારાત્મક અસર કરી શકે છે.

શું ખાવું (મધ્યમ માત્રામાં):

• ફળો અને શાકભાજી: મોટાભાગના ફળો અને શાકભાજીમાં કેલ્શિયમનું પ્રમાણ ઓછું હોય છે અને તે તમારા આહારનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ હોવા જોઈએ.
• ધાન્ય: બ્રાઉન રાઇસ, ઓટ્સ અને ઘઉં જેવા આખા અનાજનું સેવન કરી શકાય છે, પરંતુ તેનું પ્રમાણ મર્યાદિત રાખો.
• પ્રોટીન સ્ત્રોતો: માંસ, મરઘાં અને માછલીનું સેવન મધ્યમ માત્રામાં કરી શકાય છે.
• ઓછી કેલ્શિયમવાળા ડેરી વિકલ્પો: બદામનું દૂધ, સોયા મિલ્ક અથવા ઓટ મિલ્ક જેવા કેલ્શિયમ વગરના અથવા ઓછા કેલ્શિયમવાળા ડેરી વિકલ્પો પસંદ કરી શકાય છે. લેબલ તપાસીને ખાતરી કરો કે તેમાં વધારાનું કેલ્શિયમ નથી.

અન્ય મહત્વપૂર્ણ બાબતો:

• પુષ્કળ પ્રમાણમાં પ્રવાહી પીવો: દિવસ દરમિયાન પૂરતું પાણી પીવાથી ડિહાઇડ્રેશન અટકે છે અને કિડનીને લોહીમાંથી વધારાનું કેલ્શિયમ બહાર કાઢવામાં મદદ મળે છે.
• મીઠાનું સેવન મર્યાદિત ન કરો: જ્યાં સુધી તમારા ડૉક્ટર દ્વારા સૂચવવામાં ન આવે ત્યાં સુધી મીઠાનું સેવન ઓછું ન કરો. અમુક કિસ્સાઓમાં, સામાન્ય માત્રામાં સોડિયમ કિડની દ્વારા કેલ્શિયમનું ઉત્સર્જન વધારવામાં મદદ કરી શકે છે. તમારા ડૉક્ટરની સલાહ લો.
• તમારા ડૉક્ટરની સલાહ લો: તમારા માટે કયો આહાર શ્રેષ્ઠ છે તે અંગે તમારા ડૉક્ટર અથવા ડાયેટિશિયનની સલાહ લેવી ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. તેઓ તમારી તબીબી સ્થિતિ અને કેલ્શિયમના સ્તરને ધ્યાનમાં રાખીને વ્યક્તિગત ભલામણો આપી શકશે.

યાદ રાખો કે આ માત્ર સામાન્ય માર્ગદર્શિકા છે અને તમારે હંમેશા તમારા ડૉક્ટરની સૂચનાઓનું પાલન કરવું જોઈએ. ખોટા આહારથી તમારી સ્થિતિ વધુ ખરાબ થઈ શકે છે.

હાઈપરકેલ્સેમિયાનું જોખમ કેવી રીતે ઘટાડવું?

હાઈપરકેલ્સેમિયાનું જોખમ ઘટાડવા માટે તમે કેટલાક પગલાં લઈ શકો છો, ખાસ કરીને જો તમને તેનું જોખમ વધારે હોય અથવા પહેલાં હળવું હાયપરકેલ્સેમિયા થયું હોય. જો કે, એ યાદ રાખવું અગત્યનું છે કે અમુક કારણો (જેમ કે પ્રાથમિક હાયપરપેરાથાઇરોઇડિઝમ) ને જીવનશૈલીમાં ફેરફાર દ્વારા અટકાવી શકાતા નથી અને તેની સારવાર માટે તબીબી હસ્તક્ષેપની જરૂર પડે છે.

હાઈપરકેલ્સેમિયાનું જોખમ ઘટાડવા માટેના કેટલાક સામાન્ય પગલાં નીચે મુજબ છે:

• પુષ્કળ પ્રમાણમાં પ્રવાહી પીવો: દિવસ દરમિયાન પૂરતું પાણી પીવાથી ડિહાઇડ્રેશન અટકે છે, જે લોહીમાં કેલ્શિયમની સાંદ્રતાને વધારી શકે છે. તમારા ડૉક્ટર તમને દરરોજ કેટલું પ્રવાહી પીવું જોઈએ તે અંગે સલાહ આપી શકે છે.
• કેલ્શિયમ અને વિટામિન ડી સપ્લિમેન્ટ્સનો સમજદારીપૂર્વક ઉપયોગ કરો: તમારા ડૉક્ટરની સલાહ વિના કેલ્શિયમ અથવા વિટામિન ડી સપ્લિમેન્ટ્સ લેવાનું ટાળો. જો તમારા ડૉક્ટર દ્વારા ભલામણ કરવામાં આવે તો પણ, સૂચવેલી માત્રાનું પાલન કરો.
• કેલ્શિયમ યુક્ત એન્ટાસિડ્સનો ઉપયોગ ટાળો: જો તમને એસિડિટીની સમસ્યા હોય, તો કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ ધરાવતા એન્ટાસિડ્સને બદલે અન્ય વિકલ્પો વિશે તમારા ડૉક્ટરની સલાહ લો.
• સંતુલિત આહાર લો: તમારા આહારમાં કેલ્શિયમનું પ્રમાણ મધ્યમ રાખો. ડેરી ઉત્પાદનો અને કેલ્શિયમ યુક્ત ખોરાકનું વધુ પડતું સેવન ટાળો. તમારા ડૉક્ટર અથવા ડાયેટિશિયન તમને વ્યક્તિગત આહાર યોજના માટે માર્ગદર્શન આપી શકે છે.
• નિયમિત કસરત કરો: વજન સહન કરતી કસરતો (જેમ કે ચાલવું, દોડવું) હાડકાંને મજબૂત રાખવામાં મદદ કરે છે અને લોહીમાં કેલ્શિયમ છોડવાનું ઘટાડી શકે છે. જો કે, જો તમને હાયપરકેલ્સેમિયા હોય તો કોઈપણ નવી કસરત શરૂ કરતા પહેલા તમારા ડૉક્ટરની સલાહ લો.
• અમુક દવાઓ વિશે સાવચેત રહો: તમારા ડૉક્ટરને તમે લઈ રહ્યા છો તે તમામ દવાઓ વિશે જણાવો, કારણ કે કેટલીક દવાઓ (જેમ કે થિયાઝાઇડ ડાયયુરેટિક્સ અને લિથિયમ) હાયપરકેલ્સેમિયાનું જોખમ વધારી શકે છે. જો શક્ય હોય તો, તમારા ડૉક્ટર આ દવાઓના વિકલ્પો પર વિચાર કરી શકે છે.
• નિયમિત તબીબી તપાસ કરાવો: જો તમને હાયપરકેલ્સેમિયાનું જોખમ વધારે હોય (દા.ત., હાયપરપેરાથાઇરોઇડિઝમનો કૌટુંબિક ઇતિહાસ), તો તમારા ડૉક્ટર તમારા કેલ્શિયમના સ્તરનું નિયમિત નિરીક્ષણ કરવાની ભલામણ કરી શકે છે.
• કેન્સરની વહેલી તપાસ અને સારવાર: જો કેન્સર હાયપરકેલ્સેમિયાનું કારણ બની શકે છે, તેથી કેન્સરનું વહેલું નિદાન અને યોગ્ય સારવાર જોખમને ઘટાડવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.
• ગ્રાન્યુલોમેટસ રોગોનું સંચાલન: સારકોઇડોસિસ અથવા ટ્યુબરક્યુલોસિસ જેવા ગ્રાન્યુલોમેટસ રોગો ધરાવતા લોકોએ તેમની સ્થિતિનું યોગ્ય સંચાલન કરવું જોઈએ, કારણ કે આ રોગો વિટામિન ડીનું ઉત્પાદન વધારીને હાયપરકેલ્સેમિયાનું કારણ બની શકે છે.

યાદ રાખો કે આ પગલાં હાયપરકેલ્સેમિયાનું જોખમ ઘટાડવામાં મદદ કરી શકે છે, પરંતુ તે બધા કિસ્સાઓમાં તેને સંપૂર્ણપણે અટકાવી શકશે નહીં. જો તમને હાઈપરકેલ્સેમિયાના લક્ષણો લાગે અથવા તમને તેનું જોખમ વધારે હોય, તો તમારા ડૉક્ટરની સલાહ લેવી ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. તેઓ તમારી વ્યક્તિગત પરિસ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરીને યોગ્ય માર્ગદર્શન આપી શકશે.

સારાંશ

હાયપરકેલ્સેમિયા એટલે લોહીમાં કેલ્શિયમનું ઊંચું સ્તર (સામાન્ય રીતે 10.5 mg/dL થી વધુ). તેના મુખ્ય કારણોમાં પેરાથાઇરોઇડ ગ્રંથિઓની અતિસક્રિયતા, કેન્સર, વિટામિન ડી અથવા કેલ્શિયમનું વધુ પડતું સેવન અને અમુક દવાઓનો સમાવેશ થાય છે.

હળવા હાયપરકેલ્સેમિયામાં કોઈ લક્ષણો ન હોઈ શકે, પરંતુ ગંભીર કિસ્સાઓમાં વધુ તરસ, વારંવાર પેશાબ, પેટમાં દુખાવો, નબળાઈ, મૂંઝવણ અને હૃદયના ધબકારામાં ફેરફાર જેવા લક્ષણો જોવા મળી શકે છે.

નિદાન લોહી પરીક્ષણ દ્વારા થાય છે અને સારવાર કારણ અને તીવ્રતા પર આધાર રાખે છે, જેમાં IV પ્રવાહી, દવાઓ અને અંતર્ગત રોગની સારવારનો સમાવેશ થાય છે. જોખમ ઘટાડવા માટે પૂરતું પ્રવાહી પીવું, કેલ્શિયમ અને વિટામિન ડી સપ્લિમેન્ટ્સનો સમજદારીપૂર્વક ઉપયોગ કરવો અને ડૉક્ટરની સલાહ લેવી મહત્વપૂર્ણ છે.