એચિલીસ ટેન્ડિનાઇટિસ
પરિચય (Introduction)
એચિલીસ કંડરા એ માનવ શરીરની સૌથી મજબૂત અને સૌથી મોટી કંડરાઓમાંની એક છે, જે પગની પિંડીના સ્નાયુઓને (Calf muscles) પગની એડીના હાડકા સાથે જોડે છે. જ્યારે આ કંડરામાં વધુ પડતા તાણ અથવા વારંવાર ઉપયોગને કારણે બળતરા થાય છે, ત્યારે તેને એચિલીસ ટેન્ડિનાઇટિસ કહેવામાં આવે છે.
આ એક સામાન્ય ઇજા છે, ખાસ કરીને દોડવીરો (runners) અને એવા રમતવીરોમાં જેઓ કૂદકા મારતા હોય કે અચાનક ગતિ બદલતા હોય.
૧. કારણો (Causes)
એચિલીસ ટેન્ડિનાઇટિસ થવાના મુખ્ય કારણોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
- તાલીમમાં અચાનક વધારો (Sudden Increase in Training): કસરતની તીવ્રતા, અવધિ અથવા આવર્તનમાં અચાનક વધારો કરવો.
- અયોગ્ય ફૂટવેર (Improper Footwear): યોગ્ય આધાર (support) ન આપતા જૂતા પહેરવા અથવા ઘસાઈ ગયેલા જૂતાનો ઉપયોગ કરવો.
- ચુસ્ત પગની પિંડીના સ્નાયુઓ (Tight Calf Muscles): કસરત પહેલાં પૂરતું સ્ટ્રેચિંગ ન કરવું, જેનાથી કંડરા પર તાણ વધે છે.
- પગની અસામાન્ય રચના (Foot structure issues): સપાટ પગ (flat feet) અથવા વધુ પડતું પ્રોનેશન (overpronation – પગ અંદરની તરફ વળવો) ધરાવતા લોકોમાં જોખમ વધારે હોય છે.
- સખત સપાટી પર દોડવું (Running on hard surfaces): કોંક્રિટ જેવી સપાટીઓ પર વારંવાર દોડવાથી કંડરા પર અસર વધે છે.
- એડીના ટેકા વિનાના જૂતાનો વારંવાર ઉપયોગ (High heels to flat shoes): નિયમિતપણે ઊંચી એડીના જૂતા પહેર્યા પછી અચાનક સપાટ જૂતા પહેરવાથી કંડરા ખેંચાઈ શકે છે.
૨. લક્ષણો (Symptoms)
એચિલીસ ટેન્ડિનાઇટિસના સામાન્ય લક્ષણો આ પ્રમાણે છે:
- એડીની ઉપર અને કંડરાના પાછળના ભાગમાં દુખાવો અને કોમળતા (Pain and Tenderness): ખાસ કરીને સવારે અથવા પ્રવૃત્તિ પછી દુખાવો વધુ થાય છે.
- કઠોરતા (Stiffness): સવારે ઉઠ્યા પછી અથવા લાંબા સમય સુધી આરામ કર્યા પછી પગની ઘૂંટીમાં કઠોરતા અનુભવવી.
- કસરતથી વધતો દુખાવો (Pain increasing with activity): દોડવા, કૂદવા અથવા સીડી ચઢવા જેવી પ્રવૃત્તિઓ દરમિયાન દુખાવો વધે છે.
- કંડરામાં સોજો કે જાડાઈ (Swelling or Thickening): કંડરાના વિસ્તારમાં હળવો સોજો અથવા ગાંઠ જેવું જાડું થવું.
- સ્પર્શ કરવામાં સંવેદનશીલતા (Tenderness to touch): કંડરાને દબાવવાથી દુખાવો થવો.
૩. જોખમી પરિબળો (Risk Factors)
કેટલાક પરિબળો એચિલીસ ટેન્ડિનાઇટિસ થવાનું જોખમ વધારે છે:
- જાતિ (Sex): પુરુષોમાં આ સમસ્યા વધુ જોવા મળે છે.
- વધતી ઉંમર (Age): કંડરા ઉંમર સાથે નબળી પડે છે અને ઇજા થવાનું જોખમ વધે છે.
- મેદસ્વિતા (Obesity): શરીરનું વધુ વજન કંડરા પર વધારાનું દબાણ લાવે છે.
- અમુક દવાઓ (Certain Medications): અમુક પ્રકારના એન્ટિબાયોટિક્સ (જેમ કે ફ્લુઓરોક્વિનોલોન્સ – fluoroquinolones) કંડરાની સમસ્યાઓ સાથે સંકળાયેલા છે.
- તબીબી સ્થિતિઓ (Medical Conditions): સોરિયાટિક સંધિવા (Psoriatic arthritis) અથવા સંધિવા (rheumatoid arthritis) જેવા રોગો.
૪. વિભેદક નિદાન (Differential Diagnosis)
વિભેદક નિદાન એટલે એચિલીસ ટેન્ડિનાઇટિસ જેવા જ લક્ષણો ધરાવતી અન્ય સ્થિતિઓને અલગ તારવવી. તેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
- એચિલીસ કંડરા ફાટવી (Achilles Tendon Rupture): આ એક ગંભીર ઇજા છે, જેમાં અચાનક તીવ્ર દુખાવો થાય છે અને વ્યક્તિ ચાલી શકતી નથી.
- પગની ઘૂંટીનો મચકોડ (Ankle Sprain): પગની ઘૂંટીના અસ્થિબંધનને (ligaments) નુકસાન.
- રેટ્રોકેલ્કેનિયલ બર્સાઇટિસ (Retrocalcaneal Bursitis): એડીના હાડકા અને કંડરા વચ્ચેની કોથળીમાં (bursa) બળતરા.
- પ્લાન્ટર ફાસ્સાઇટિસ (Plantar Fasciitis): પગના તળિયામાં દુખાવો.
૫. નિદાન (Diagnosis)
સામાન્ય રીતે, ડોક્ટર દર્દીના તબીબી ઇતિહાસ અને શારીરિક તપાસના આધારે નિદાન કરે છે.
- શારીરિક તપાસ (Physical Exam): ડોક્ટર દુખાવો, સોજો અને કંડરાની જાડાઈ તપાસે છે.
- ઇમેજિંગ ટેસ્ટ (Imaging Tests):
- એક્સ-રે (X-ray): કંડરાનું કેલ્સિફિકેશન (calcification) જોવા માટે અથવા અન્ય હાડકાની સમસ્યાઓને નકારી કાઢવા માટે.
- અલ્ટ્રાસાઉન્ડ (Ultrasound): કંડરાની બળતરા, સોજો અને ફાટવાના કિસ્સામાં તેનું માળખું જોવા માટે.
- એમઆરઆઈ (MRI): કંડરાને થયેલા નુકસાનની હદ અને તીવ્રતા વધુ સ્પષ્ટ રીતે જોવા માટે.
૬. સારવાર (Treatment)
મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં, એચિલીસ ટેન્ડિનાઇટિસની સારવાર બિન-સર્જિકલ (non-surgical) હોય છે.
- આરામ (Rest): કંડરા પર તાણ લાવે તેવી પ્રવૃત્તિઓ ટાળવી.
- બહારના ઉપચાર (External aids): રાત્રે પહેરવામાં આવતા સ્પ્લિન્ટ્સ (Splints) અથવા હીલ લિફ્ટ્સ (Heel Lifts) નો ઉપયોગ કરવો.
- દવાઓ (Medications): બળતરા અને દુખાવો ઘટાડવા માટે નોન-સ્ટીરોઇડલ એન્ટી-ઇન્ફ્લેમેટરી દવાઓ (NSAIDs) જેમ કે આઇબુપ્રોફેન (Ibuprofen) નો ઉપયોગ.
- ગંભીર કિસ્સાઓમાં શસ્ત્રક્રિયા (Surgery): જો કંડરા ફાટી ગઈ હોય અથવા બિન-સર્જિકલ સારવાર છ મહિના પછી પણ અસરકારક ન હોય, તો સર્જરીની જરૂર પડી શકે છે.
૭. ફિઝીયોથેરાપી (Physiotherapy)
ફિઝીયોથેરાપી એ સારવારનો મુખ્ય ભાગ છે, જેનો હેતુ કંડરાને મજબૂત અને લવચીક બનાવવાનો છે.
- ઉપચારાત્મક કસરતો (Therapeutic Exercises): કંડરાની શક્તિ પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે વિશિષ્ટ સ્ટ્રેચિંગ અને મજબૂત બનાવવાની કસરતો.
- મેન્યુઅલ થેરાપી (Manual Therapy): સ્નાયુઓમાં તણાવ ઘટાડવા માટે મસાજ અને ગતિશીલતા તકનીકો (mobilization techniques).
- અન્ય પદ્ધતિઓ (Other Modalities): હીલિંગને પ્રોત્સાહન આપવા માટે અલ્ટ્રાસાઉન્ડ, હીટ/આઈસ થેરાપી અથવા ટેપિંગનો ઉપયોગ.
૮. કસરતો (Exercises)
ફિઝીયોથેરાપિસ્ટની સલાહ મુજબ નીચેની કસરતો લાભદાયી છે (માત્ર ડોક્ટરની સલાહ મુજબ જ કરવી):
- એકસેન્ટ્રિક કસરતો (Eccentric Exercises): આ કસરતો કંડરાને મજબૂત કરવા માટે અત્યંત અસરકારક માનવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, પગના અંગૂઠા પર ઊભા રહેવું અને પછી ધીમે ધીમે નીચે આવવું.
- કાફ સ્ટ્રેચ (Calf Stretch): દિવાલ સામે ઊભા રહીને એક પગ પાછળ રાખીને પિંડીના સ્નાયુઓને ખેંચવા.
- પ્રતિકારક બેન્ડ કસરતો (Resistance Band Exercises): પગની ઘૂંટીની ગતિશીલતા અને શક્તિ સુધારવા માટે.
૯. ઘરેલું ઉપચાર (Home Remedies)
પ્રારંભિક સારવાર માટે R.I.C.E. પદ્ધતિ અનુસરવામાં આવે છે:
- R (Rest – આરામ): દુખાવો થાય તેવી પ્રવૃત્તિઓ ટાળો.
- I (Ice – બરફ): સોજો અને દુખાવો ઘટાડવા માટે દિવસમાં ઘણી વખત ૧૫-૨૦ મિનિટ માટે બરફનો શેક કરવો.
- C (Compression – દબાણ): સોજો ઘટાડવા માટે ઇલાસ્ટિક બેન્ડેજનો ઉપયોગ કરવો.
- E (Elevation – ઊંચાઈ): પગને હૃદયના સ્તરથી ઊંચો રાખવો.
૧૦. નિવારણ (Prevention)
એચિલીસ ટેન્ડિનાઇટિસનું નિવારણ કરવા માટે આ બાબતો ધ્યાનમાં રાખો:
- સ્ટ્રેચિંગ (Stretching): કસરત પહેલાં અને પછી પિંડીના સ્નાયુઓનું નિયમિત સ્ટ્રેચિંગ કરો.
- ધીમે ધીમે પ્રવૃત્તિ વધારવી (Gradual increase in activity): કસરતની તીવ્રતા અથવા અવધિમાં ૧૦% થી વધુનો વધારો અઠવાડિક ધોરણે ન કરવો.
- યોગ્ય ફૂટવેર (Appropriate Footwear): સારી કમાન આધાર (arch support) અને ગાદીવાળા જૂતા પહેરવા.
- વૈકલ્પિક કસરતો (Cross-Training): દોડવા જેવી ઉચ્ચ-અસરવાળી (high-impact) પ્રવૃત્તિઓ સાથે સ્વિમિંગ અથવા સાયકલિંગ જેવી ઓછી-અસરવાળી (low-impact) કસરતોનો સમાવેશ કરવો.
નિષ્કર્ષ (Conclusion)
એચિલીસ ટેન્ડિનાઇટિસ એ પીડાદાયક હોવા છતાં, યોગ્ય આરામ, ફિઝીયોથેરાપી અને ઘરેલું ઉપચાર દ્વારા મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં સફળતાપૂર્વક સારવાર કરી શકાય છે. જો તમને એચિલીસ કંડરામાં સતત કે તીવ્ર દુખાવો થતો હોય, તો તુરંત જ ડોક્ટર અથવા ફિઝીયોથેરાપિસ્ટની સલાહ લેવી જરૂરી છે, જેથી ગંભીર ગૂંચવણો (જેમ કે કંડરાનું ફાટવું) ટાળી શકાય અને ઝડપથી પુનઃપ્રાપ્તિ થઈ શકે. નિવારક પગલાં લેવાથી આ સમસ્યા ફરીથી થતી અટકાવી શકાય છે.
