બર્સાઇટિસ(Bursitis): કારણો, લક્ષણો અને પીડા નિવારણ

બર્સાઇટિસ (Bursitis) એ એક એવી તબીબી સ્થિતિ છે જેમાં સાંધાઓની નજીક સ્થિત બર્સા (Bursa) નામની પ્રવાહીથી ભરેલી નાની કોથળીઓમાં સોજો કે બળતરા થાય છે. બર્સાનું મુખ્ય કાર્ય હાડકાં, સ્નાયુઓ અને રજ્જૂ (ટેન્ડન્સ) વચ્ચે ગાદી જેવું રક્ષણ પૂરું પાડવાનું છે, જેનાથી ઘર્ષણ ઓછું થાય છે અને હલનચલન સરળ બને છે.

જ્યારે બર્સામાં સોજો આવે છે, ત્યારે તે વિસ્તારમાં દુખાવો અને અસ્વસ્થતા પેદા થાય છે. આ સમસ્યા ખભા, કોણી, હિપ, ઘૂંટણ અને પગની એડી જેવા મોટા સાંધાઓની નજીક વધુ સામાન્ય છે.

1. કારણો (Causes)

બર્સાઇટિસના મુખ્ય કારણોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

• પુનરાવર્તિત હલનચલન અથવા વધુ પડતો ઉપયોગ (Repetitive Motion or Overuse): કોઈ ચોક્કસ સાંધાનો લાંબા સમય સુધી કે વારંવાર ઉપયોગ કરવાથી બર્સા પર ઘર્ષણ અને દબાણ વધે છે, જે સોજાનું કારણ બને છે. ઉદાહરણ તરીકે, સતત ફેંકવાની ક્રિયા, ઘૂંટણિયે બેસીને કામ કરવું (જેમ કે પ્લમ્બિંગ અથવા ફ્લોરિંગનું કામ), અથવા કલાકો સુધી કોણી ટેકવીને બેસવું.
• ઈજા (Injury): સાંધા પર સીધો ફટકો અથવા ઈજા થવાથી બર્સામાં આઘાત લાગી શકે છે અને સોજો આવી શકે છે.
• લાંબી તબીબી સ્થિતિઓ (Chronic Medical Conditions): સંધિવા (Rheumatoid Arthritis), ગાઉટ (Gout) અથવા ડાયાબિટીસ જેવી સ્થિતિઓથી પીડાતા લોકોમાં બર્સાઇટિસ થવાની સંભાવના વધુ હોય છે.
• ચેપ (Infection – Septic Bursitis): ક્યારેક, બર્સામાં બેક્ટેરિયા પ્રવેશી શકે છે (સામાન્ય રીતે ત્વચા પરના ઘા દ્વારા), જેના કારણે ચેપ લાગે છે અને પરુ ભરાય છે. આ સ્થિતિને સેપ્ટિક બર્સાઇટિસ કહેવાય છે, જે વધુ ગંભીર હોય છે.
• ખરાબ મુદ્રા (Poor Posture) અને શરીરની રચના (Anatomy): ખોટી રીતે બેસવું, ઊભા રહેવું કે ભારે વસ્તુઓ ઊંચકવાથી સાંધાઓ પર અસામાન્ય દબાણ પડે છે.
• વૃદ્ધત્વ (Aging): જેમ જેમ ઉંમર વધે છે, રજ્જૂ ઓછા સ્થિતિસ્થાપક બને છે, જેનાથી બર્સા પર તણાવ વધે છે.

2. લક્ષણો (Symptoms)

બર્સાઇટિસના સામાન્ય લક્ષણોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે, જે સામાન્ય રીતે સાંધાની આસપાસના વિસ્તારમાં જોવા મળે છે:

• દુખાવો (Pain): અસરગ્રસ્ત સાંધાની આસપાસ કે અંદર દુખાવો થવો, જે ખાસ કરીને હલનચલન દરમિયાન કે તે વિસ્તારને દબાવવાથી વધે છે.
• સ્થાનિક સોજો (Localized Swelling): બર્સાના વિસ્તારમાં સોજો આવવો અને તે જગ્યા ફૂલેલી લાગવી.
• નરમાઈ (Tenderness): સોજોવાળા વિસ્તારને સ્પર્શ કરવાથી કે દબાવવાથી તીવ્ર દુખાવો થવો.
• કડકતા (Stiffness): સાંધાને સંપૂર્ણપણે ખસેડવામાં મુશ્કેલી પડવી અથવા તે વિસ્તારમાં કડકતા અનુભવવી.
• લાલાશ અને ગરમી (Redness and Warmth): જો બર્સાઇટિસ ચેપી (સેપ્ટિક) હોય, તો અસરગ્રસ્ત વિસ્તાર સ્પર્શ કરવાથી ગરમ લાગે છે અને ત્વચા લાલ થઈ જાય છે.
• તાવ (Fever): ચેપી બર્સાઇટિસના કિસ્સામાં તાવ આવી શકે છે.

3. જોખમી પરિબળો (Risk Factors)

કેટલાક પરિબળો બર્સાઇટિસ થવાનું જોખમ વધારી શકે છે:

• વ્યવસાય (Occupation): જે કામમાં વારંવાર ઘૂંટણિયે બેસવું પડે (જેમ કે કાર્પેટર કે પ્લમ્બર), પુનરાવર્તિત ઊંચકવું પડે કે ખભાનો ઉપયોગ થાય (જેમ કે પેઇન્ટર કે ટેનિસ ખેલાડી) તેવા વ્યવસાયોમાં જોખમ વધારે છે.
• શોખ અને રમતગમત (Hobbies and Sports): ટેનિસ, બેઝબોલ, ગોલ્ફ, બાગકામ અથવા સંગીતનાં સાધનો વગાડવા જેવી પ્રવૃત્તિઓ.
• વય (Age): વય સાથે બર્સાની સ્થિતિસ્થાપકતા ઘટે છે, જેથી જોખમ વધે છે.
• તબીબી સ્થિતિઓ (Medical Conditions): સંધિવા, ગાઉટ, ડાયાબિટીસ, અથવા થાઇરોઇડ રોગ.
• ખરાબ મુદ્રા અને નબળી કન્ડિશનિંગ (Poor Conditioning): નબળા સ્નાયુઓ અને અપૂરતી વોર્મ-અપ વિનાની કસરત.

4. વિભેદક નિદાન (Differential Diagnosis)

બર્સાઇટિસના લક્ષણો અન્ય સાંધા સંબંધિત સમસ્યાઓ જેવા જ હોઈ શકે છે. તેથી, સચોટ નિદાન માટે નીચેની સ્થિતિઓમાંથી તફાવત કરવો જરૂરી છે:

• ટેન્ડિનાઇટિસ (Tendinitis): રજ્જૂ (ટેન્ડન) માં સોજો, જે બર્સાઇટિસ જેવો જ દુખાવો કરી શકે છે.
• સંધિવા (Arthritis): સાંધાની અંદરની બળતરા (જેમ કે ઓસ્ટિયોઆર્થરાઇટિસ અથવા રૂમેટોઇડ આર્થરાઇટિસ).
• મોચ (Sprain) અથવા તાણ (Strain): અસ્થિબંધન (ligaments) અથવા સ્નાયુઓ/ટેન્ડન્સમાં ઈજા.
• રોટેટર કફ ટિયર (Rotator Cuff Tear): ખભામાં ટેન્ડન ફાટી જવું.
• ગાઉટ (Gout): સાંધામાં યુરિક એસિડના સ્ફટિકો જમા થવાથી થતી તીવ્ર બળતરા.
• અસ્થિભંગ (Fracture): હાડકામાં તિરાડ અથવા ભંગાણ.

5. નિદાન (Diagnosis)

બર્સાઇટિસના નિદાન માટે ડૉક્ટર સામાન્ય રીતે નીચેની પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરે છે:

1. શારીરિક તપાસ (Physical Examination): ડૉક્ટર અસરગ્રસ્ત સાંધાની તપાસ કરશે, દુખાવો, સોજો, લાલાશ અને હલનચલનની મર્યાદાનું મૂલ્યાંકન કરશે.
2. તબીબી ઇતિહાસ (Medical History): ઈજાઓ, ભૂતકાળની બીમારીઓ અને હાલમાં લેવામાં આવતી દવાઓ વિશે પૂછપરછ કરશે.
3. ઇમેજિંગ ટેસ્ટ (Imaging Tests):
   • એક્સ-રે (X-ray): આનાથી હાડકાની સમસ્યાઓ (જેમ કે સંધિવા કે અસ્થિભંગ) ને નકારી શકાય છે, પરંતુ તે સીધી બર્સાને બતાવતા નથી.
   • અલ્ટ્રાસાઉન્ડ (Ultrasound): બર્સામાં સોજો કે પ્રવાહીનું સંચય જોવા માટે અસરકારક.
   • એમઆરઆઈ (MRI): બર્સા અને આસપાસના નરમ પેશીઓની વિગતવાર છબીઓ પ્રદાન કરે છે.
4. બર્સા પ્રવાહીનું એસ્પિરેશન (Bursa Fluid Aspiration – Aspiration): જો ચેપ (સેપ્ટિક બર્સાઇટિસ) ની શંકા હોય, તો સોય દ્વારા બર્સામાંથી પ્રવાહીનો નમૂનો લેવામાં આવે છે અને લેબમાં તપાસ માટે મોકલવામાં આવે છે. આનાથી ચેપ કે ગાઉટની હાજરી જાણી શકાય છે.

6. સારવાર (Treatment)

બર્સાઇટિસની સારવારનો મુખ્ય ધ્યેય દુખાવો અને સોજો ઘટાડવાનો છે. સારવારનો અભિગમ સ્થિતિની ગંભીરતા અને તે ચેપી છે કે નહીં તેના પર આધાર રાખે છે.

a. સામાન્ય સારવાર (General Treatment)

• આરામ (Rest): અસરગ્રસ્ત સાંધાનો ઉપયોગ ટાળવો.
• બહારના પરિબળો દૂર કરવા (Modification of Activity): જે પ્રવૃત્તિઓ બળતરા પેદા કરી રહી હોય તેમાં ફેરફાર કરવો.
• બળતરા વિરોધી દવાઓ (NSAIDs): આઇબુપ્રોફેન અથવા નેપ્રોક્સેન જેવી બિન-સ્ટીરોઇડલ એન્ટિ-ઇન્ફ્લેમેટરી દવાઓ (NSAIDs) દુખાવો અને સોજો ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.
• કોર્ટીકોસ્ટેરોઇડ ઇન્જેક્શન (Corticosteroid Injections): બર્સામાં સીધું કોર્ટીકોસ્ટેરોઇડ ઇન્જેક્શન આપવાથી ઝડપી રાહત મળી શકે છે, પરંતુ તે ચેપી બર્સાઇટિસમાં આપવામાં આવતા નથી.

b. સેપ્ટિક બર્સાઇટિસની સારવાર (Treatment for Septic Bursitis)

• એન્ટિબાયોટિક્સ (Antibiotics): જો ચેપ હોય, તો ચેપ પેદા કરનાર બેક્ટેરિયાને મારવા માટે એન્ટિબાયોટિક્સ આપવામાં આવે છે.
• ડ્રેનેજ (Drainage): ચેપગ્રસ્ત બર્સામાંથી પરુ કાઢવા માટે પુનરાવર્તિત એસ્પિરેશન અથવા સર્જીકલ ડ્રેનેજની જરૂર પડી શકે છે.

c. સર્જરી (Surgery – Bursectomy)

• ભાગ્યે જ, જો અન્ય સારવારો કામ ન કરે અથવા જો બર્સાઇટિસ લાંબો સમય ચાલે તો બર્સાને સર્જીકલ રીતે દૂર કરવી પડે છે. આ પ્રક્રિયાને બર્સેક્ટોમી (Bursectomy) કહેવામાં આવે છે.

7. ફિઝિયોથેરાપી (Physiotherapy)

એકવાર તીવ્ર દુખાવો ઓછો થઈ જાય, પછી ફિઝિયોથેરાપી (કાયાકલ્પ ચિકિત્સા) સાંધાના કાર્યને પુનઃસ્થાપિત કરવા અને ભવિષ્યમાં થતા પુનરાવર્તનને રોકવા માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

• રેન્જ-ઓફ-મોશન (ROM) કસરતો: સાંધાની હલનચલનની સામાન્ય શ્રેણી જાળવવી.
• સ્ટ્રેચિંગ (Stretching): અસરગ્રસ્ત સાંધાની આસપાસના રજ્જૂ અને સ્નાયુઓને ખેંચવાથી કડકતા ઓછી થાય છે.
• સ્ટ્રેન્થનિંગ એક્સરસાઇઝ (Strengthening Exercises): આસપાસના સ્નાયુઓને મજબૂત કરવાથી સાંધાને ટેકો મળે છે અને બર્સા પરનો તણાવ ઓછો થાય છે.
• હીટ/આઇસ થેરાપી (Heat/Ice Therapy): સોજો ઘટાડવા અને દુખાવો દૂર કરવા માટે.
• અલ્ટ્રાસાઉન્ડ અથવા ઇલેક્ટ્રોથેરાપી (Electrotherapy): ઊંડા પેશીઓમાં સોજો ઘટાડવા અને હીલિંગને પ્રોત્સાહન આપવા માટે.

8. કસરતો (Exercises)

બર્સાઇટિસ માટેની કસરતો સાંધાના પ્રકાર પર આધાર રાખે છે (ખભા, કોણી, ઘૂંટણ વગેરે). અહીં કેટલાક સામાન્ય ઉદાહરણો આપેલા છે, જે ડોક્ટર કે ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહ મુજબ કરવા:

સાંધો	કસરતનું ઉદાહરણ
ખભો	પેન્ડુલમ એક્સરસાઇઝ: શરીરને ઝુકાવીને, અસરગ્રસ્ત હાથને નીચે લટકાવીને નાના ગોળ ફેરવવા.
કોણી	રિસ્ટ ફ્લેક્શન અને એક્સ્ટેંશન: હથેળી ઉપર અને નીચે રાખીને ધીમે ધીમે કાંડાને વાળવું અને સીધું કરવું.
હિપ	હિપ એબ્ડક્શન (સાઇડ લિફ્ટ): પડખું ફરીને સૂઈ જવું અને ઉપરના પગને સીધો રાખીને ધીમે ધીમે ઊંચો કરવો.
ઘૂંટણ	ક્વોડ્રિસેપ્સ સેટ્સ: ઘૂંટણ નીચે ટુવાલનો રોલ મૂકીને ઘૂંટણ દબાવવો અને સ્નાયુને કડક કરવો.

નોંધ: કસરતો હંમેશાં ઓછી તીવ્રતાથી શરૂ કરવી અને દુખાવો ન થાય તે રીતે કરવી. જો દુખાવો થાય, તો તરત જ કસરત બંધ કરવી.

9. ઘરેલું ઉપચાર (Home Remedies)

પ્રાથમિક તબક્કામાં બર્સાઇટિસ માટે ઘરેલું ઉપચાર રાહત આપી શકે છે:

• R.I.C.E. પદ્ધતિ:
  • R – Rest (આરામ): દુખાવો વધારતી પ્રવૃત્તિઓ ટાળો.
  • I – Ice (બર્ફ): સોજાવાળા વિસ્તાર પર દિવસમાં 3-4 વખત 15-20 મિનિટ માટે બરફ લગાવો. તેનાથી સોજો અને દુખાવો ઘટશે.
  • C – Compression (સંકુચન): અસરગ્રસ્ત વિસ્તારને હળવાશથી કમ્પ્રેસન પાટો (Compression Bandage) બાંધવો (જો ડોક્ટર સલાહ આપે તો).
  • E – Elevation (ઊંચાઈ): જો શક્ય હોય તો, અસરગ્રસ્ત અંગને હૃદયના સ્તરથી ઊંચું રાખવું.
• દુખાવો ઓછો કરનાર દવાઓ (OTC Pain Relievers): ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ ઓવર-ધ-કાઉન્ટર NSAIDs લેવી.
• ગાદી અને સપોર્ટ (Padding and Support): જે સાંધાઓ પર દબાણ આવે છે (જેમ કે ઘૂંટણ કે કોણી) તેના માટે ગાદીવાળા પેડ (Knee or Elbow pads) નો ઉપયોગ કરવો.

10. નિવારણ (Prevention)

બર્સાઇટિસને રોકવા માટેની ચાવી પુનરાવર્તિત તાણ ઘટાડવા અને સાંધાઓનું રક્ષણ કરવા પર છે:

• સુરક્ષાત્મક ગાદીનો ઉપયોગ: ઘૂંટણિયે બેસતી વખતે અથવા કોણી ટેકવતી વખતે ગાદીવાળા પેડ્સનો ઉપયોગ કરવો.
• પુનરાવર્તિત હલનચલન ટાળો: લાંબા સમય સુધી એક જ પ્રકારનું કામ કરવાને બદલે નિયમિત વિરામ લેવો અને પ્રવૃત્તિઓમાં ફેરફાર કરવો.
• યોગ્ય મુદ્રા: બેસવા, ઊભા રહેવા અને ઊંચકવા માટે યોગ્ય મુદ્રા જાળવવી.
• ધીમે ધીમે શરૂઆત: કોઈપણ નવી કસરત અથવા પ્રવૃત્તિ ધીમે ધીમે શરૂ કરવી અને તીવ્રતા ધીમે ધીમે વધારવી.
• વોર્મ-અપ અને સ્ટ્રેચિંગ: કસરત કે શ્રમ પહેલાં સ્નાયુઓને ગરમ કરવા (Warm-up) અને ખેંચાણ (Stretching) કરવું.
• વજન નિયંત્રણ: સ્વસ્થ વજન જાળવવાથી સાંધાઓ પરનો તાણ ઓછો થાય છે.
• તાકાત તાલીમ: સાંધાને ટેકો આપતા સ્નાયુઓને મજબૂત કરવા.

11. નિષ્કર્ષ (Conclusion)

બર્સાઇટિસ એ એક સામાન્ય અને સામાન્ય રીતે સારવાર યોગ્ય સ્થિતિ છે. મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં, આરામ, બરફ અને બળતરા વિરોધી દવાઓ દ્વારા સંપૂર્ણ રાહત મેળવી શકાય છે. જો કે, ચેપી બર્સાઇટિસ (સેપ્ટિક બર્સાઇટિસ) ને તાત્કાલિક તબીબી સારવારની જરૂર પડે છે.

યોગ્ય નિદાન, નિયમિત ફિઝિયોથેરાપી અને નિવારક પગલાં (ખાસ કરીને પુનરાવર્તિત તાણ ટાળવા) દ્વારા વ્યક્તિ બર્સાઇટિસના દુખાવાને અસરકારક રીતે નિયંત્રિત કરી શકે છે અને સાંધાના સામાન્ય કાર્યને જાળવી શકે છે. જો લાંબા સમય સુધી દુખાવો કે સોજો રહે, તો સચોટ નિદાન અને યોગ્ય સારવાર યોજના માટે હંમેશા ડૉક્ટરની સલાહ લેવી.