પગની એડી દુખતી હોય તો શું કરવું?
પગની એડીનો દુખાવો: કારણો, ઉપચાર અને નિવારણ – એક સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા
પગની એડીનો દુખાવો એ એક સામાન્ય પણ અત્યંત પીડાદાયક સમસ્યા છે, જે ઘણા લોકોને સતાવે છે. સવારે ઉઠ્યા પછી જમીન પર પહેલું પગલું મૂકતા જ તીવ્ર દુખાવો થવો, લાંબો સમય ઊભા રહેવાથી કે ચાલવાથી પીડા થવી – આ બધું એડીના દુખાવાના સામાન્ય લક્ષણો છે.
આ દુખાવો જીવનશૈલીને અસર કરે છે અને રોજિંદા કાર્યોમાં અવરોધ ઊભો કરે છે. આ લેખમાં, આપણે પગની એડીના દુખાવાના મુખ્ય કારણો, તેની સારવારના વિકલ્પો, ઘરેલું ઉપચારો અને તેને અટકાવવાના પગલાં વિશે વિગતવાર ચર્ચા કરીશું.
એડીના દુખાવાના મુખ્ય કારણો (Major Causes of Heel Pain)
મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં, પગની એડીનો દુખાવો “પ્લાન્ટર ફેસાઇટીસ” (Plantar Fasciitis) નામના રોગને કારણે થાય છે. જોકે, અન્ય કેટલાક કારણો પણ જવાબદાર હોઈ શકે છે:
૧. પ્લાન્ટર ફેસાઇટીસ (Plantar Fasciitis)
આ સૌથી સામાન્ય કારણ છે. પગની પાનીના તળિયે આવેલો જાડો પેશીબંધ (Plantar Fascia) સોજી જાય ત્યારે આ દુખાવો થાય છે. આ પેશીબંધ એડીના હાડકાથી પગના અંગૂઠા સુધી લંબાય છે અને પગની કમાનને આધાર આપે છે.
- લક્ષણો: સવારે ઊઠ્યા પછીના પહેલા પગલાંમાં કે લાંબા સમયના આરામ પછી ચાલવાનું શરૂ કરતી વખતે તીવ્ર દુખાવો થવો. થોડું ચાલ્યા પછી દુખાવો ઓછો થાય છે, પરંતુ ફરી લાંબો સમય ઊભા રહેવાથી કે પ્રવૃત્તિ કરવાથી વધી જાય છે.
૨. કેલ્કેનિયલ સ્પૂર (Calcaneal Spur / Heel Spur)
આધુનિક વિજ્ઞાનમાં તેને ‘કેલ્કેનિયલ સ્પૂર’ કહે છે, જ્યારે આયુર્વેદમાં તેને ‘વાતકંટક’ કહેવાય છે.
- કારણ: પ્લાન્ટર ફેસિયા પર સતત ખેંચાણ અને દબાણ આવવાને કારણે એડીના હાડકાંના છેડે નાની હાડકીની વૃદ્ધિ થાય છે, જેને ‘હીલ સ્પૂર’ કહે છે. જોકે, ઘણીવાર આ હાડકી દુખાવા માટે સીધી રીતે જવાબદાર હોતી નથી, પરંતુ પ્લાન્ટર ફેસાઇટીસ સાથે સંકળાયેલી હોય છે.
૩. એચિલીસ ટેન્ડિનિટિસ (Achilles Tendinitis)
એડીની પાછળના ભાગમાં આવેલ એચિલીસ ટેન્ડન (પિંડીના સ્નાયુને એડીના હાડકાં સાથે જોડતો જાડો પેશીબંધ) માં સોજો કે બળતરા થાય ત્યારે દુખાવો થાય છે. આ ખાસ કરીને રમતવીરોને કે વધારે પડતું દોડનારા લોકોને થાય છે.
૪. અન્ય કારણો
- વધારે વજન (Obesity): શરીરનું વધુ વજન એડી પર વધુ દબાણ લાવે છે.
- અયોગ્ય ફૂટવેર (Improper Footwear): કડક તળિયાવાળા જૂતા, ફ્લેટ ચંપલ, કે ખૂબ ઊંચી એડીના જૂતા પહેરવાથી.
- લાંબા સમય સુધી ઊભા રહેવું: કઠણ સપાટી પર લાંબા સમય સુધી ઊભા રહીને કામ કરનારા લોકો.
- અનિયમિત શારીરિક પ્રવૃત્તિ: અચાનક વધારે દોડવું કે કૂદવાની પ્રવૃત્તિ શરૂ કરવી.
- વૃદ્ધત્વ: ઉંમર વધવા સાથે પગના તળિયાની કુદરતી ગાદી (ફેટ પેડ) ઘસાઈ જવી.
પગની એડીના દુખાવા માટે શું કરવું Video
પગની એડીના દુખાવા માટે શું કરવું? (Remedies and Treatment)
એડીનો દુખાવો શરૂ થાય કે તરત જ સારવાર શરૂ કરવી ખૂબ જ જરૂરી છે, જેથી તે કાયમી સમસ્યા ન બને. મોટાભાગના કેસમાં સર્જરી વગર સારવાર શક્ય છે.
૧. ઘરેલું ઉપચાર અને જીવનશૈલીમાં ફેરફાર (Home Remedies and Lifestyle Changes)
પ્રારંભિક તબક્કે આ ઉપચારો રાહત આપી શકે છે:
- આરામ (Rest): એડી પર ભાર આવતી પ્રવૃત્તિઓ (જેમ કે દોડવું, કૂદવું) માંથી વિરામ લેવો.
- બરફનો શેક (Ice Pack): દિવસમાં ૨-૩ વખત, ૧૦-૧૫ મિનિટ માટે દુખાવાવાળી જગ્યા પર બરફનો શેક કરવો. આ સોજો અને બળતરા ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.
- યોગ્ય ફૂટવેર (Proper Footwear): હંમેશા નરમ, ગાદીવાળા અને પગને સારો આધાર આપતા ચંપલ કે જૂતા પહેરવા. ઘરમાં પણ પોચા સ્લીપર પહેરવાનું રાખો. ઊંચી એડીના જૂતા ટાળો.
- હીલ પેડ્સ અને ઇનસોલ્સ (Heel Pads and Insoles): સિલિકોન હીલ પેડ્સનો ઉપયોગ કરવાથી એડી પરનું દબાણ ઓછું થાય છે.
- વજન નિયંત્રણ (Weight Management): જો વજન વધારે હોય, તો તંદુરસ્ત આહાર અને નિયમિત કસરત દ્વારા વજન ઘટાડવાથી એડી પરનું ભારણ ઘટે છે.
- ગરમ-ઠંડો શેક (Contrast Bath): ગરમ અને ઠંડા પાણીમાં પગને વારાફરતી ડુબાડવાથી લોહીનું પરિભ્રમણ સુધરે છે.
૨. કસરત અને સ્ટ્રેચિંગ (Exercise and Stretching)
નિયમિત સ્ટ્રેચિંગ એડીના દુખાવામાં રાહત માટે ચાવીરૂપ છે. તે પગના સ્નાયુઓ અને પ્લાન્ટર ફેસિયાની લવચીકતા વધારે છે.
- પ્લાન્ટર ફેસિયા સ્ટ્રેચ (Plantar Fascia Stretch):
- ખુરશી પર બેસીને અસરગ્રસ્ત પગને બીજા પગના ઘૂંટણ પર રાખો.
- હાથથી તે પગના અંગૂઠાને પાછળની તરફ ખેંચો, જેથી પાનીના તળિયે ખેંચાણ અનુભવાય.
- આ સ્થિતિને ૧૦-૧૫ સેકન્ડ માટે પકડી રાખો. દિવસમાં ૫-૧૦ વખત પુનરાવર્તન કરો.
- પિંડીના સ્નાયુનું સ્ટ્રેચ (Calf Muscle Stretch):
- દીવાલ સામે ઊભા રહો અને હાથ દીવાલ પર મૂકો.
- જે પગમાં દુખાવો છે તેને પાછળ રાખો અને ઘૂંટણ સીધો રાખો.
- બીજા પગને આગળ રાખીને ઘૂંટણમાંથી વાળો.
- શરીરને દીવાલ તરફ નમાવો, જેથી પાછળના પગની પિંડીના સ્નાયુમાં ખેંચાણ અનુભવાય. ૧૦-૧૫ સેકન્ડ પકડી રાખો.
- ટોવેલ સ્ટ્રેચ (Towel Stretch): સવારે પથારીમાંથી ઊઠતા પહેલાં, એક ટુવાલને પગના પંજાની નીચે રાખીને બંને હાથે ટુવાલના છેડા પકડીને પગને પોતાની તરફ ખેંચો.
૩. આયુર્વેદિક અને અન્ય સારવાર (Ayurvedic and Other Therapies)
આયુર્વેદમાં ‘વાતકંટક’ની સારવાર માટે વાયુનું શમન કરનારા ઉપચારો સૂચવાય છે:
- દિવેલ (Castor Oil): સવારે ખાલી પેટે સૂંઠના ઉકાળામાં એકથી દોઢ ચમચી દેશી દિવેલ લેવું વાયુનું શમન કરી વેદના ઘટાડે છે.
- મેથી (Fenugreek): મેથીને અધકચરી ખાંડીને દિવેલનું મોણ આપી ધીમા તાપે શેકી, તેમાં સંચળ, હળદર, સૂંઠ અને અજમાનો પાવડર મિક્સ કરીને સવાર-સાંજ નવશેકા ગરમ પાણી સાથે લેવો.
- અગ્નિકર્મ (Agnikarma): આયુર્વેદિક પદ્ધતિમાં અગ્નિકર્મ દ્વારા સ્થાનિક દુખાવામાં રાહત મેળવી શકાય છે.
- ફિઝિકલ થેરાપી (Physical Therapy): અલ્ટ્રાસાઉન્ડ, કોલ્ડ લેસર અને ખાસ કસરતો ફિઝિકલ થેરાપિસ્ટની સલાહ મુજબ કરવી.
૪. તબીબી સારવાર (Medical Treatment)
જો ઘરેલું ઉપચારો અને કસરતોથી રાહત ન મળે, તો ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જરૂરી છે.
- દવાઓ: ડૉક્ટર દ્વારા આઇબુપ્રોફેન જેવી નોનસ્ટીરોઇડ બળતરા વિરોધી દવાઓ (NSAIDs) સૂચવવામાં આવી શકે છે.
- ઇન્જેક્શન: ગંભીર કિસ્સાઓમાં, સોજાવાળા ભાગમાં સ્ટેરોઇડ ઇન્જેક્શન આપી શકાય છે, જે તાત્કાલિક રાહત આપે છે.
- બિન-સર્જિકલ પ્રક્રિયાઓ: કેટલાક ખાસ કિસ્સાઓમાં, ‘પ્લાન્ટર આર્ટરી એમ્બોલાઇઝેશન’ જેવી બિન-સર્જિકલ પ્રક્રિયાઓ પણ ઉપલબ્ધ છે.
- સર્જરી: પ્લાન્ટર ફેસાઇટીસના ખૂબ ઓછા કિસ્સાઓમાં, જ્યારે અન્ય કોઈ સારવાર કામ ન કરે, ત્યારે પ્લાન્ટર ફેસિયાને આંશિક રીતે મુક્ત કરવા માટે ઓપરેશનની જરૂર પડી શકે છે.
પગની એડીના દુખાવાને કેવી રીતે અટકાવવો? (Prevention of Heel Pain)
નિવારણ હંમેશા સારવાર કરતાં વધુ સારું છે. કેટલીક ટીપ્સ તમને એડીના દુખાવાથી દૂર રહેવામાં મદદ કરી શકે છે:
- ૧. તંદુરસ્ત વજન જાળવવું: આ સૌથી મહત્વપૂર્ણ પગલું છે.
- ૨. યોગ્ય ફૂટવેરની પસંદગી: * નરમ તળિયાવાળા, સારી કમાનનો ટેકો આપતા અને યોગ્ય રીતે ફિટ થતા જૂતા પહેરો. * જૂના કે ઘસાઈ ગયેલા જૂતાને નિયમિતપણે બદલો.
- ૩. નિયમિત સ્ટ્રેચિંગ: સવારના સમયમાં અને કસરત શરૂ કરતાં પહેલાં પગના સ્નાયુઓ અને પિંડીનું સ્ટ્રેચિંગ કરવું.
- ૪. કસરતની ટેવ: કોઈપણ નવી કસરત કે રમતગમતની પ્રવૃત્તિ ધીમે ધીમે શરૂ કરવી. અચાનક તીવ્રતા વધારવી નહીં. ૫.
- ચાલવાની યોગ્ય મુદ્રા: ચાલતી વખતે બંને પગ પર સરખું વજન આપીને ચાલવું.
- ૬. આરામ: લાંબા સમય સુધી ઊભા રહેવાની કે કઠણ સપાટી પર ચાલવાની પ્રવૃત્તિ પછી પગને થોડો આરામ આપવો.
નિષ્કર્ષ
પગની એડીનો દુખાવો પીડાદાયક હોવા છતાં, યોગ્ય કાળજી, ઘરેલું ઉપચારો અને નિયમિત કસરત દ્વારા મોટાભાગના લોકો છ થી બાર મહિનાની અંદર સંપૂર્ણપણે સાજા થઈ શકે છે. જો દુખાવો અસહ્ય હોય કે લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહે, તો તુરંત જ ઓર્થોપેડિક સર્જન કે ફિઝિશિયનનો સંપર્ક કરવો જોઈએ, જેથી યોગ્ય નિદાન અને સારવાર સમયસર શરૂ કરી શકાય. પોતાની જીવનશૈલીમાં યોગ્ય ફેરફારો કરીને અને નિવારક પગલાં લઈને આ તકલીફને કાયમ માટે દૂર રાખી શકાય છે.
