કમરના મણકામાં નસ દબાવી: કારણો, લક્ષણો અને સંપૂર્ણ સારવાર

આજના આધુનિક સમયમાં કમરનો દુખાવો એ ખૂબ જ સામાન્ય સમસ્યા બની ગઈ છે. લગભગ ૮૦% લોકો તેમના જીવનમાં ક્યારેક ને ક્યારેક કમરના દુખાવાનો અનુભવ કરે છે. પરંતુ જ્યારે આ દુખાવો માત્ર કમર પૂરતો સીમિત ન રહેતા પગમાં ઉતરે છે અથવા કમરમાં અસહ્ય પીડા થાય છે, ત્યારે તેનું મુખ્ય કારણ “કમરના મણકામાં નસ દબાવી” હોઈ શકે છે.

તબીબી ભાષામાં આને PIVD (Prolapsed Intervertebral Disc) અથવા Herniated Disc કહેવામાં આવે છે. આ લેખમાં આપણે આ સમસ્યા વિશે વિગતવાર જાણીશું.

Table of Contents

૧. રચના અને સમજ: કમરમાં નસ શા માટે દબાય છે?

આપણી કરોડરજ્જુ (Spine) ૩૩ મણકાઓની બનેલી છે. કમરના ભાગમાં આવેલા મણકાઓને Lumbar Vertebrae (L1 થી L5) કહેવામાં આવે છે.

મણકા (Vertebrae): હાડકાંનો ભાગ.
ગાદી (Disc): બે મણકાની વચ્ચે એક જેલી જેવી પોચી ગાદી હોય છે, જે શોક એબ્સોર્બર (Shock Absorber) નું કામ કરે છે.
નસ (Nerve): મણકા અને ગાદીની પાછળથી કરોડરજ્જુની મુખ્ય નસ પસાર થાય છે.

જ્યારે કોઈ કારણસર બે મણકા વચ્ચેની ગાદી પર દબાણ આવે છે, ત્યારે તે ગાદી પોતાની જગ્યાએથી થોડી પાછળ ખસે છે. ગાદી પાછળ ખસવાથી ત્યાંથી પસાર થતી નસ પર દબાણ આવે છે. આ નસ દબાવાને કારણે જે દુખાવો થાય છે તેને આપણે “નસ દબાવી” કહીએ છીએ. જો આ દબાયેલી નસ ‘સાઈટીક નર્વ’ હોય, તો તેને સાઈટીકા (Sciatica) કહેવાય છે.

૨. નસ દબાવાના મુખ્ય કારણો (Causes)

કમરની નસ દબાવા પાછળ કોઈ એક જ કારણ જવાબદાર નથી હોતું. સામાન્ય રીતે નીચે મુજબના કારણો જોવા મળે છે:

ઉંમર (Ageing): ઉંમર વધવાની સાથે ગાદી (Disc) માં રહેલું પાણી ઓછું થતું જાય છે, જેથી ગાદી સુકાઈ જાય છે અને નબળી પડી જાય છે. આને કારણે તે જલ્દી ખસી શકે છે.
વજન ઊંચકવું (Heavy Lifting): ખોટી રીતે વજન ઊંચકવાથી અથવા અચાનક ભારે વસ્તુ ઉપાડવાથી કમરના મણકા પર સીધું દબાણ આવે છે.
ખરાબ પોશ્ચર (Poor Posture): લાંબા સમય સુધી એક જ સ્થિતિમાં બેસી રહેવું (જેમ કે કોમ્પ્યુટર વર્ક), વાંકા વળીને કામ કરવું કે સુઈ રહેવાની ખોટી રીત.
મેદસ્વીતા (Obesity): શરીરનું વધારે વજન કમરના મણકા પર સતત દબાણ વધારે છે.
ઈજા કે અકસ્માત (Injury): પડી જવું, વાગવું કે અકસ્માત થવો.
વ્યાયામનો અભાવ: કમર અને પેટના સ્નાયુઓ નબળા હોવાને કારણે મણકાને પૂરતો સપોર્ટ મળતો નથી.

૩. લક્ષણો (Symptoms)

નસ દબાવાના લક્ષણો દરેક દર્દીમાં અલગ અલગ હોઈ શકે છે, પરંતુ મુખ્ય લક્ષણો નીચે મુજબ છે:

કમરનો દુખાવો: કમરના નીચેના ભાગમાં સતત અથવા અચાનક તીવ્ર દુખાવો થવો.
રેડિયેટિંગ પેઈન (Radiating Pain): દુખાવો કમરમાંથી શરૂ થઈને થાપા, સાથળ અને પગની પાની સુધી જવો. આ સાઈટીકાનું મુખ્ય લક્ષણ છે.
ઝણઝણાટી કે બહેર મારી જવી (Numbness): પગમાં કીડીઓ ચાલતી હોય તેવું લાગવું અથવા પગ સુન્ન થઈ જવો.
સ્નાયુઓની નબળાઈ (Muscle Weakness): ચાલવામાં તકલીફ પડવી, પગનો પંજો ઊંચો કે નીચો કરવામાં મુશ્કેલી થવી.
વધતી તકલીફ: ખાંસી ખાતી વખતે, છીંક ખાતી વખતે કે ઝાડા-પેશાબ કરતી વખતે કમરમાં અસહ્ય દુખાવો થવો.
બળતરા: પગમાં કે કમરમાં બળતરા થવી.

૪. નિદાન (Diagnosis)

જો તમને ઉપર મુજબના લક્ષણો જણાય, તો ડોક્ટર નીચે મુજબની તપાસ કરી શકે છે:

ફિઝિકલ એક્ઝામિનેશન: ડોક્ટર તમને પગ ઊંચો કરવાનું કહેશે (SLR Test) અને તમારી રિફ્લેક્સ ચેક કરશે.
MRI (એમ.આર.આઈ): નસ દબાવાનું ચોક્કસ નિદાન કરવા માટે MRI સૌથી શ્રેષ્ઠ છે. તેનાથી ખબર પડે છે કે ગાદી કેટલી ખસી છે અને નસ પર કેટલું દબાણ છે.
X-Ray: હાડકાંમાં કોઈ ફ્રેક્ચર કે ઘસારો છે કે નહીં તે જોવા માટે.

૫. સારવાર પદ્ધતિઓ (Treatment Options)

મોટાભાગના કેસમાં (લગભગ ૯૦%) ઓપરેશનની જરૂર પડતી નથી. દવા અને કસરતથી જ દર્દીને સારું થઈ જાય છે.

૧. આરામ (Rest)

શરૂઆતના તીવ્ર દુખાવા (Acute Pain) માં ૨ થી ૩ દિવસ સંપૂર્ણ બેડ રેસ્ટની સલાહ આપવામાં આવે છે. પરંતુ લાંબો સમય આરામ કરવો હિતાવહ નથી, કારણ કે તેનાથી સ્નાયુઓ નબળા પડે છે.

૨. દવાઓ (Medicines)

દુખાવો અને સોજો ઓછો કરવા માટે ડોક્ટર પેઈન કિલર (Painkillers), મસલ રિલેક્સન્ટ (Muscle Relaxants) અને નસની તાકાત માટે વિટામિન્સ આપી શકે છે.

૩. ફિઝીયોથેરાપી (Physiotherapy) – સૌથી મહત્વપૂર્ણ સારવાર

નસ દબાવાના કેસમાં ફિઝીયોથેરાપી રામબાણ ઈલાજ છે.

મશીન દ્વારા સારવાર: IFT (Interferential Therapy), TENS, અલ્ટ્રાસાઉન્ડ અને ટ્રેક્શન (Traction) મશીનનો ઉપયોગ કરીને નસ પરનું દબાણ અને સોજો ઓછો કરવામાં આવે છે.
કસરત (Exercises): દુખાવો ઓછો થયા પછી ફિઝીયોથેરાપીસ્ટ તમને ખાસ કસરતો શીખવાડે છે. જેમ કે:
- મેકેન્ઝી એક્સ્ટેન્શન (Bhujangasana type): ગાદીને પાછી જગ્યા પર લાવવા માટે.
- કોર મસલ સ્ટ્રેન્થનિંગ: પેટ અને કમરના સ્નાયુઓ મજબૂત કરવા.
- નર્વ સ્ટ્રેચિંગ: દબાયેલી નસને મુક્ત કરવા.

૪. ઓપરેશન (Surgery)

જો ૩ મહિના સુધી કસરત અને દવાથી કોઈ ફેર ન પડે, અથવા જો દર્દીને ઝાડા-પેશાબ પરનો કાબૂ જતો રહે (Cauda Equina Syndrome), અથવા પગમાં તાકાત સાવ ઓછી થઈ જાય, તો જ ઓપરેશન (Discectomy) ની સલાહ આપવામાં આવે છે.

૬. ઘરેલું ઉપચાર અને સાવચેતી (Home Care & Prevention)

દર્દીએ રોજિંદા જીવનમાં કેટલીક બાબતોનું ખાસ ધ્યાન રાખવું પડે છે:

શું કરવું (Do’s):

ગરમ/ઠંડો શેક: દુખાવો હોય ત્યાં ગરમ પાણીની કોથળી અથવા બરફનો શેક ૧૫-૨૦ મિનિટ કરવો.
સૂવાની રીત: ગાદલું બહુ પોચું કે બહુ કડક ન હોવું જોઈએ. પડખું ફરીને સૂવું અને બે પગ વચ્ચે ઓશીકું રાખવું.
વજન નિયંત્રણ: શરીરનું વજન ઓછું કરો જેથી કમર પર ભાર ન આવે.
પોશ્ચર: બેસતી વખતે કમરને સીધી રાખો. ખુરશીમાં પાછળ સપોર્ટ રાખો.

શું ન કરવું (Don’ts):

આગળ ન ઝૂકવું: વાંકા વળીને કોઈ કામ ન કરવું.
વજન ન ઉપાડવું: ભારે ડોલ, સિલિન્ડર કે અન્ય વજન ન ઉપાડવું.
ઝટકા ન મારવા: ચાલતી વખતે કે ઉઠતી વખતે અચાનક ઝટકા ન મારવા.
પલાંઠી ન વાળવી: જ્યાં સુધી દુખાવો હોય ત્યાં સુધી નીચે બેસવાનું કે પલાંઠી વાળવાનું ટાળવું.

૭. આહાર અને પોષણ (Diet)

મણકા અને હાડકાંની મજબૂતી માટે આહાર પણ મહત્વનો ભાગ ભજવે છે.

કેલ્શિયમ: દૂધ, દહીં, પનીર, સરગવો, રાગી વગેરે લેવું.
વિટામિન D: સવારનો તડકો લેવો અને જરૂર પડે તો ડોક્ટરની સલાહ મુજબ સપ્લીમેન્ટ્સ લેવા.
પ્રોટીન: સ્નાયુઓના રિપેરિંગ માટે કઠોળ, સોયાબીન અને દાળનો ઉપયોગ કરવો.
પાણી: ગાદી (Disc) માં પાણીનું પ્રમાણ જળવાઈ રહે તે માટે દિવસમાં ૩-૪ લીટર પાણી પીવું.

૮. ગેરમાન્યતાઓ (Myths vs Facts)

ગેરમાન્યતા: “એકવાર ગાદી ખસી જાય પછી ઓપરેશન જ કરાવવું પડે.”
- હકીકત: ના, ૯૦% દર્દીઓ માત્ર કસરત અને સાવચેતીથી સાજા થઈ જાય છે.
ગેરમાન્યતા: “કમરના દુખાવામાં કાયમ માટે આરામ કરવો પડે.”
- હકીકત: ના, થોડો સમય આરામ કર્યા પછી હળવી કસરતો અને ચાલવું ખૂબ જરૂરી છે.
ગેરમાન્યતા: “મણકામાં ઇન્જેક્શન લેવાથી કાયમી મટી જાય.”
- હકીકત: ઇન્જેક્શન (Epidural steroid) માત્ર થોડા સમય માટે સોજો અને દુખાવો ઓછો કરે છે, તે કાયમી ઇલાજ નથી.

નિષ્કર્ષ (Conclusion)

કમરના મણકામાં નસ દબાવી એ એક પીડાદાયક સમસ્યા હોઈ શકે છે, પરંતુ તે અસાધ્ય નથી. યોગ્ય સમયે નિદાન, નિયમિત ફિઝીયોથેરાપી અને જીવનશૈલીમાં થોડો બદલાવ તમને આ દર્દમાંથી કાયમી મુક્તિ અપાવી શકે છે. દુખાવાને અવગણશો નહીં અને જાતે દવા લેવાને બદલે નિષ્ણાત ડોક્ટર કે ફિઝીયોથેરાપીસ્ટની સલાહ લો.

તમારું સ્વાસ્થ્ય તમારા હાથમાં છે. આજે જ તમારા પોશ્ચરને સુધારો અને કમરના દુખાવાથી બચો.

ડિસ્ક્લેમર: આ લેખ માત્ર માહિતી માટે છે. કોઈપણ સારવાર શરૂ કરતા પહેલા તમારા ડોક્ટર અથવા ફિઝીયોથેરાપીસ્ટની સલાહ અવશ્ય લેવી.

કમરના મણકામાં નસ દબાવી: કારણો, લક્ષણો અને સંપૂર્ણ સારવાર