પ્લાસ્ટર કાપ્યા પછી: હાથ કે પગનું પ્લાસ્ટર કાપ્યા પછી સાંધો કેમ જકડાઈ જાય છે? તેને ખોલવાની કસરતો.
હાથ કે પગનું હાડકું તૂટ્યા પછી તેને યોગ્ય રીતે જોડવા માટે પ્લાસ્ટર (Cast) કરવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે 4 થી 8 અઠવાડિયા સુધી પ્લાસ્ટર રાખવામાં આવે છે, પરંતુ જ્યારે પ્લાસ્ટર કાપવામાં આવે છે ત્યારે મોટાભાગના દર્દીઓને એક સામાન્ય સમસ્યાનો સામનો કરવો પડે છે – સાંધો જકડાઈ જવો (Joint Stiffness). ઘણા લોકોને લાગે છે કે પ્લાસ્ટર ઉતાર્યા પછી તરત જ હાથ કે પગ પહેલાની જેમ કામ કરવા લાગશે, પરંતુ વાસ્તવમાં એવું થતું નથી.
પ્લાસ્ટર ઉતાર્યા પછી હાથ કે પગ વાળવામાં મુશ્કેલી પડે છે, સાંધામાં ખેંચાણ અનુભવાય છે, સ્નાયુઓ નબળા લાગતા હોય છે અને ચાલવામાં કે વસ્તુ પકડવામાં પણ તકલીફ થાય છે. આ સ્થિતિ મોટાભાગના દર્દીઓમાં સામાન્ય છે અને યોગ્ય કસરત, ફિઝિયોથેરાપી તથા ધીરજ રાખવાથી ધીમે-ધીમે સંપૂર્ણ સુધારો થઈ શકે છે.
પ્લાસ્ટર કાપ્યા પછી સાંધો કેમ જકડાઈ જાય છે?
1. લાંબા સમય સુધી હલનચલન ન થવું
પ્લાસ્ટરનો મુખ્ય હેતુ તૂટેલા હાડકાને સ્થિર રાખવાનો હોય છે. જ્યારે કોઈ સાંધો ઘણા અઠવાડિયા સુધી હલતો નથી ત્યારે તેની આસપાસના સ્નાયુઓ, લિગામેન્ટ અને કેપ્સૂલ કડક બનવા લાગે છે. પરિણામે પ્લાસ્ટર ઉતાર્યા પછી સાંધો સરળતાથી વળી શકતો નથી.
2. સ્નાયુઓ નબળા પડી જવું
પ્લાસ્ટર દરમિયાન હાથ કે પગનો ઉપયોગ ઓછો થવાથી સ્નાયુઓનું કદ અને શક્તિ બંને ઘટી જાય છે. તેને Muscle Atrophy કહેવામાં આવે છે. નબળા સ્નાયુઓ સાંધાની હિલચાલને પણ અસર કરે છે.
3. સાંધાની અંદર પ્રવાહી ઓછું થવું
સામાન્ય રીતે સાંધાની હિલચાલ દરમિયાન Synovial Fluid બને છે, જે સાંધાને સરળતાથી ચલાવવામાં મદદ કરે છે. લાંબા સમય સુધી હિલચાલ ન થવાથી આ પ્રવાહીનું પ્રમાણ ઘટી જાય છે અને સાંધામાં જકડાશ અનુભવાય છે.
4. સોજો અને કઠિનતા
હાડકું તૂટ્યા પછી શરીરમાં સોજો આવે છે. પ્લાસ્ટર ઉતાર્યા પછી પણ થોડા સમય સુધી અંદરનો સોજો રહી શકે છે, જેના કારણે સાંધો સંપૂર્ણ રીતે વળી શકતો નથી.
5. ચામડી અને નરમ પેશીઓમાં ફેરફાર
પ્લાસ્ટર દરમિયાન ચામડી સૂકી થઈ જાય છે, નરમ પેશીઓ કડક બની શકે છે અને લોહીનો પ્રવાહ પણ થોડો ઘટે છે. આ બધું મળીને સાંધાને જકડાયેલો અનુભવ કરાવે છે.
શું આ સામાન્ય છે?
હા. પ્લાસ્ટર ઉતાર્યા પછી થોડા દિવસો અથવા અઠવાડિયા સુધી જકડાશ અનુભવવી સંપૂર્ણપણે સામાન્ય બાબત છે. હાડકું જોડાઈ જવાથી રિકવરી પૂરી થઈ ગઈ એવું માનવું યોગ્ય નથી. હાડકું સાજું થયા પછી સાંધા, સ્નાયુઓ અને લિગામેન્ટને ફરીથી સામાન્ય સ્થિતિમાં લાવવા માટે સમય અને કસરત જરૂરી હોય છે.
પ્લાસ્ટર કાપ્યા પછી શું કરવું?
- ડૉક્ટર અથવા ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહ મુજબ કસરત શરૂ કરો.
- શરૂઆતમાં ધીમે અને દુખાવો સહન થાય એટલી જ હિલચાલ કરો.
- પૂરતો આરામ લો.
- સંતુલિત આહાર લો જેમાં પ્રોટીન અને કેલ્શિયમ પૂરતું હોય.
- પાણી પૂરતું પીવો.
- અચાનક ભારે વજન ઉઠાવવાનું ટાળો.
પ્લાસ્ટર પછી હાથ માટેની કસરતો
1. આંગળીઓ વાળવી અને સીધી કરવી
તમામ આંગળીઓને ધીમે ધીમે બંધ કરો અને પછી સંપૂર્ણ ખોલો.
- 10 થી 15 વાર
- દિવસમાં 3 વખત
આ કસરત આંગળીઓની જકડાશ ઘટાડે છે.
2. મુઠ્ઠી બનાવવી
ધીમે-ધીમે સંપૂર્ણ મુઠ્ઠી બનાવો અને પછી હાથ ખોલો.
આ Grip Strength વધારવામાં મદદરૂપ બને છે.
3. કાંડા (Wrist) વાળવા
હાથને ટેબલ પર રાખો.
- કાંડાને ઉપર ઉઠાવો.
- પછી નીચે વાળો.
10-15 વખત કરો.
4. કાંડાને ગોળ ફેરવવો
કાંડાને Clockwise અને Anti-clockwise બંને દિશામાં ફેરવો.
દરેક દિશામાં 10 ફેરા કરો.
5. કોણી વાળવી અને સીધી કરવી
હાથને સંપૂર્ણ સીધો કરો અને પછી કોણી વાળી ખભા તરફ લાવો.
15 વખત કરો.
પ્લાસ્ટર પછી પગ માટેની કસરતો
1. એન્કલ પમ્પ
પગના પંજાને પોતાની તરફ ખેંચો અને પછી આગળ ધકેલો.
- 15 થી 20 વખત
- દિવસમાં 3 વખત
આ કસરત લોહીનો પ્રવાહ સુધારે છે.
2. એન્કલ સર્કલ
પગને ગોળ ફેરવો.
- Clockwise – 10 વખત
- Anti-clockwise – 10 વખત
3. ઘૂંટણ વાળવું
પગને ધીમે ધીમે વાળો અને પછી સીધો કરો.
દુખાવો ન થાય એટલી હદ સુધી જ કરો.
4. સીધો પગ ઊંચો કરવો
પીઠ પર સૂઈને પગને સીધો રાખીને ઉપર ઉઠાવો.
5 સેકન્ડ રોકો.
10 વખત કરો.
5. Heel Slides
પગને જમીન પર સરકાવીને ઘૂંટણ વાળો અને પાછો સીધો કરો.
આ કસરત ઘૂંટણની હિલચાલ સુધારે છે.
સ્ટ્રેચિંગનું મહત્વ
કસરત કરતાં પહેલાં હળવું સ્ટ્રેચિંગ કરવાથી સ્નાયુઓમાં લવચીકતા વધે છે.
- ધીમે કરો.
- ઝટકો ન આપો.
- દુખાવો વધે ત્યાં સુધી ન કરો.
ગરમ પાણીનો શેક મદદરૂપ છે?
હા.
જો ડૉક્ટરે મનાઈ ન કરી હોય તો કસરત પહેલાં 10-15 મિનિટ સુધી હળવો ગરમ શેક લેવાથી
- જકડાશ ઘટે છે.
- લોહીનો પ્રવાહ વધે છે.
- કસરત સરળ બને છે.
શું મસાજ કરાવવો જોઈએ?
હળવો મસાજ કેટલાક દર્દીઓમાં ફાયદાકારક હોઈ શકે છે, પરંતુ ખૂબ જોરથી મસાજ કરવો નહીં. તાજેતરમાં હાડકું જોડાયું હોય તો હંમેશા ડૉક્ટર અથવા ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહ લો.
ફિઝિયોથેરાપી કેમ જરૂરી છે?
ઘણા દર્દીઓ માત્ર પ્લાસ્ટર ઉતારવાથી જ સારવાર પૂરી થઈ ગઈ એવું માને છે, જ્યારે હકીકતમાં રિકવરીનો સૌથી મહત્વનો ભાગ ત્યારથી શરૂ થાય છે.
ફિઝિયોથેરાપી દ્વારા
- સાંધાની હિલચાલ વધે છે.
- સ્નાયુઓ મજબૂત બને છે.
- દુખાવો ઓછો થાય છે.
- ચાલવાની કે હાથ વાપરવાની ક્ષમતા ઝડપથી પાછી આવે છે.
- ભવિષ્યમાં કાયમી જકડાશ થવાનું જોખમ ઘટે છે.
ક્યારે સુધી જકડાશ રહે?
આ સમય દરેક વ્યક્તિમાં અલગ હોઈ શકે છે.
- સામાન્ય ફ્રેક્ચરમાં 2 થી 6 અઠવાડિયામાં નોંધપાત્ર સુધારો થાય છે.
- ગંભીર ફ્રેક્ચરમાં 2 થી 3 મહિના અથવા તેથી વધુ સમય લાગી શકે છે.
- સર્જરી થયેલી હોય તો રિકવરીનો સમય થોડો વધુ હોઈ શકે છે.
નિયમિત કસરત કરનાર દર્દીઓમાં સામાન્ય રીતે ઝડપથી સુધારો જોવા મળે છે.
કઈ બાબતો ટાળવી?
- પ્લાસ્ટર ઉતારતાની સાથે ભારે કસરત શરૂ કરવી.
- વધુ વજન ઉઠાવવું.
- દુખાવો સહન ન થાય છતાં જોરજબરીથી સાંધો વાળવો.
- કસરત સંપૂર્ણપણે બંધ કરી દેવી.
- ડૉક્ટરની સલાહ વગર દવાઓ લેવી.
- વારંવાર આરામ કરીને આખો દિવસ હાથ કે પગ ન ચલાવવો.
ક્યારે તરત ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો?
પ્લાસ્ટર ઉતાર્યા પછી નીચેના લક્ષણો દેખાય તો વિલંબ કર્યા વગર ડૉક્ટરની સલાહ લો.
- ખૂબ જ વધારે દુખાવો
- અચાનક સોજો વધી જવો
- હાથ કે પગમાં સુન્નપણું
- આંગળીઓ વાદળી કે ફિક્કી પડી જવી
- તાવ આવવો
- સાંધો બિલકુલ ન હલવો
- કસરત છતાં સતત વધતી જતી તકલીફ
ઝડપી રિકવરી માટે ઉપયોગી ટીપ્સ
- દરરોજ નિયમિત કસરત કરો.
- પૂરતું પ્રોટીન, કેલ્શિયમ અને વિટામિન D લો.
- ઊંઘ પૂરતી લો.
- ધીમે ધીમે દૈનિક કામ શરૂ કરો.
- ડૉક્ટર અને ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સૂચનાઓનું પાલન કરો.
- ઉતાવળ ન કરો; શરીરને સાજું થવા માટે સમય આપો.
નિષ્કર્ષ
પ્લાસ્ટર કાપ્યા પછી હાથ કે પગનો સાંધો જકડાઈ જવો ખૂબ જ સામાન્ય પ્રક્રિયા છે. તેનું મુખ્ય કારણ લાંબા સમય સુધી સાંધો સ્થિર રહેવું, સ્નાયુઓ નબળા પડી જવા અને હિલચાલમાં ઘટાડો થવો છે. યોગ્ય કસરતો, નિયમિત ફિઝિયોથેરાપી, સંતુલિત આહાર અને ધીરજ રાખવાથી મોટા ભાગના દર્દીઓ ફરીથી સામાન્ય જીવનમાં પરત ફરી શકે છે.
યાદ રાખો કે પ્લાસ્ટર ઉતરવું એ સારવારનો અંત નથી, પરંતુ સંપૂર્ણ રિકવરીની શરૂઆત છે. યોગ્ય માર્ગદર્શન હેઠળ નિયમિત કસરત કરવાથી સાંધાની જકડાશ દૂર થાય છે, સ્નાયુઓ મજબૂત બને છે અને હાથ કે પગ ફરીથી સરળતાથી કામ કરવા લાગે છે.
