નવી માતાઓ (New Mothers) માં બાળકને તેડવાથી થતો હાથ અને કાંડાનો દુખાવો.
બાળકના જન્મ પછી માતા માટે સૌથી સુંદર અનુભવ પોતાના નવજાત શિશુને હાથમાં લેવાનો હોય છે. પરંતુ દિવસમાં અનેક વખત બાળકને તેડવું, સ્તનપાન કરાવવું, ડાયપર બદલવું અને સતત એક જ પ્રકારની હરકતો કરવાના કારણે ઘણી નવી માતાઓને હાથ, અંગૂઠા અને કાંડામાં દુખાવો થવા લાગે છે. ઘણી વખત આ દુખાવાને સામાન્ય થાક સમજીને અવગણવામાં આવે છે, પરંતુ સમયસર ધ્યાન ન આપવામાં આવે તો આ સમસ્યા લાંબા સમય સુધી પરેશાન કરી શકે છે.
નવી માતાઓમાં થતો હાથ અને કાંડાનો આ દુખાવો સામાન્ય રીતે “Mommy’s Thumb” અથવા De Quervain’s Tenosynovitis તરીકે ઓળખાય છે. આ સ્થિતિમાં અંગૂઠાની હિલચાલ કરાવતી કંડરા (Tendons) અને તેની આસપાસનું આવરણ સોજાગ્રસ્ત થઈ જાય છે, જેના કારણે દુખાવો અને કાંડાની હિલચાલમાં તકલીફ થાય છે.
આ લેખમાં આપણે જાણીશું કે બાળકને તેડવાથી હાથ અને કાંડાનો દુખાવો કેમ થાય છે, તેના લક્ષણો, જોખમના કારણો, ઘરગથ્થુ ઉપાયો, ફિઝિયોથેરાપી, કસરતો અને ક્યારે ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો જોઈએ.
નવી માતાઓમાં હાથ અને કાંડાનો દુખાવો કેમ થાય છે?
પ્રસૂતિ પછી માતા દિવસમાં ઘણી વખત બાળકને ઉંચકે છે. નવજાત બાળક ભલે વજનમાં હળવું હોય, પરંતુ વારંવાર ખોટી રીતથી તેડવાથી કાંડાના સ્નાયુઓ અને કંડરાઓ પર સતત દબાણ આવે છે.
મુખ્ય કારણોમાં સમાવેશ થાય છે:
- બાળકને અંગૂઠા અને કાંડા પર ભાર આપીને ઉપાડવું
- સ્તનપાન દરમિયાન હાથને યોગ્ય ટેકો ન આપવો
- એક જ હાથનો વધુ ઉપયોગ
- પ્રસૂતિ પછી શરીરમાં થતા હોર્મોનલ ફેરફારો
- ઊંઘનો અભાવ અને સ્નાયુઓનો થાક
- બાળકનું વધતું વજન
- બાળકને લાંબા સમય સુધી ખોળામાં રાખવું
De Quervain’s Tenosynovitis શું છે?
આ સ્થિતિમાં અંગૂઠાને હલાવતી બે મુખ્ય કંડરામાં સોજો આવે છે. જ્યારે માતા બાળકને ઉંચકે છે ત્યારે અંગૂઠા પર વધારે દબાણ આવે છે, જેના કારણે દરેક હિલચાલમાં દુખાવો અનુભવાય છે.
આ સમસ્યા ખાસ કરીને પ્રસૂતિ પછીના પ્રથમ 6 થી 12 મહિનામાં વધુ જોવા મળે છે.
હાથ અને કાંડાના દુખાવાના લક્ષણો
નીચેના લક્ષણો સામાન્ય રીતે જોવા મળે છે:
- અંગૂઠાના મૂળ પાસે દુખાવો
- કાંડાની બહારની બાજુમાં સોજો
- બાળક ઉપાડતી વખતે તીવ્ર દુખાવો
- બોટલ ખોલવામાં મુશ્કેલી
- કપ પકડવામાં તકલીફ
- વસ્તુ હાથમાંથી સરકી જવી
- અંગૂઠો હલાવતાં ચીરતા જેવો દુખાવો
- કાંડામાં જકડાશ
- સવારમાં વધુ દુખાવો
ઘણી માતાઓને બાળકને નહલાવતી વખતે અથવા કપડાં પહેરાવતી વખતે પણ દુખાવો અનુભવાય છે.
જોખમ કોને વધારે રહે છે?
આ સમસ્યા નીચેના લોકોમાં વધુ જોવા મળે છે:
- પ્રથમ વખત માતા બનેલી મહિલાઓ
- જોડિયા બાળકોની માતાઓ
- વધારે વજનવાળા બાળકની માતા
- સતત બાળકને હાથમાં રાખતી માતાઓ
- કમ્પ્યુટર પર લાંબા સમય સુધી કામ કરતી મહિલાઓ
- ડાયાબિટીસ ધરાવતી મહિલાઓ
- થાયરોઇડની સમસ્યા ધરાવતી માતાઓ
બાળકને તેડવાની સાચી રીત
સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબત યોગ્ય ટેકનિક છે.
✔ બાળકને ઉંચકતી વખતે હાથના બદલે આખા હાથ અને કોણીનો ઉપયોગ કરો.
✔ અંગૂઠાથી બાળકનું આખું વજન ન પકડો.
✔ બાળકને શરીરની નજીક રાખો.
✔ કાંડાને સીધો રાખવાનો પ્રયત્ન કરો.
✔ બંને હાથનો વારો ફેરવીને ઉપયોગ કરો.
✔ લાંબા સમય સુધી એક જ સ્થિતિમાં બાળકને ન રાખો.
સ્તનપાન દરમિયાન ધ્યાન રાખવાની બાબતો
ઘણી માતાઓ સ્તનપાન દરમિયાન હાથને હવામાં રાખે છે, જેના કારણે કાંડામાં તણાવ આવે છે.
સાચી રીત:
- Feeding Pillow નો ઉપયોગ કરો.
- બાળકને ટેકો આપવા માટે તકીયો રાખો.
- હાથને આરામદાયક સ્થિતિમાં રાખો.
- ખભા ઢીલા રાખો.
- આગળ વધારે ન વાંકા બેસો.
ઘરગથ્થુ ઉપાયો
1. આરામ
દુખાવો વધે ત્યારે શક્ય હોય ત્યાં સુધી કાંડાને આરામ આપો.
2. બરફથી શેક
દરરોજ 15 મિનિટ સુધી દિવસમાં 3 થી 4 વખત બરફથી શેક કરવાથી સોજો ઓછો થાય છે.
3. Wrist Support
જરૂર પડે તો Wrist Brace અથવા Thumb Spica Splint નો ઉપયોગ કરી શકાય.
4. ભારે વસ્તુઓ ન ઉંચકો
બાળક સિવાય બીજી ભારે વસ્તુઓ થોડા દિવસ માટે ન ઉપાડવી.
5. વારંવાર બ્રેક લો
દરેક 30 થી 40 મિનિટે હાથને થોડો આરામ આપો.
ફિઝિયોથેરાપીનું મહત્વ
જો દુખાવો સતત રહેતો હોય તો ફિઝિયોથેરાપી ખૂબ અસરકારક સાબિત થાય છે.
ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ:
- દુખાવાનું મૂલ્યાંકન કરશે
- હાથની શક્તિ તપાસશે
- યોગ્ય કસરતો શીખવશે
- Manual Therapy કરશે
- Ultrasound Therapy અથવા અન્ય આધુનિક પેઇન મેનેજમેન્ટ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરી શકે
- યોગ્ય ટેપિંગ (Kinesio Taping) કરી શકે
યોગ્ય સમયે શરૂ કરેલી ફિઝિયોથેરાપી સર્જરીની જરૂરિયાતને ઘણીવાર ટાળી શકે છે.
હાથ અને કાંડાની સરળ કસરતો
1. Wrist Flexion Stretch
હાથ સીધો રાખો.
બીજા હાથથી હથેળીને ધીમે નીચે તરફ વાળો.
20 સેકન્ડ રાખો.
3 વખત કરો.
2. Wrist Extension Stretch
હથેળીને ઉપર તરફ ખેંચો.
20 સેકન્ડ રાખો.
3 વખત કરો.
3. Thumb Stretch
અંગૂઠાને હળવેથી બહાર ખેંચો.
દુખાવો ન વધે ત્યાં સુધી જ કરો.
4. Tendon Gliding Exercise
આંગળીઓને અલગ અલગ સ્થિતિમાં હલાવો.
આ કસરત કંડરાની હિલચાલ સુધારે છે.
5. Grip Strength Exercise
Soft Ball અથવા Sponge દબાવો.
10 વખત.
દિવસમાં 2 સેટ.
6. Finger Opening Exercise
રબર બેન્ડ આંગળીઓમાં પહેરીને બહાર તરફ ખોલો.
આંગળીઓની શક્તિ વધે છે.
કઈ કસરતો ટાળવી?
જો તીવ્ર દુખાવો હોય તો:
- ભારે વજન ઉંચકવું
- Push-ups
- લાંબા સમય સુધી Plank
- ભારે Gym Exercise
- દુખાવો સહન કરીને કસરત કરવી
ટાળવી જોઈએ.
ક્યારે ડૉક્ટરને મળવું?
જો નીચેના લક્ષણો હોય તો તાત્કાલિક નિષ્ણાતનો સંપર્ક કરો:
- 2 થી 3 અઠવાડિયા પછી પણ દુખાવો રહે
- હાથમાં સતત સોજો
- વસ્તુ પકડી ન શકાય
- અંગૂઠો હલાવવામાં મુશ્કેલી
- હાથમાં સુન્નપણ
- રાત્રે દુખાવો વધી જવો
જરૂર પડે તો X-Ray અથવા Ultrasound દ્વારા તપાસ કરવામાં આવી શકે છે.
સારવારમાં શું સામેલ હોઈ શકે?
સમસ્યાની ગંભીરતા અનુસાર સારવારમાં નીચેનો સમાવેશ થઈ શકે:
- આરામ
- Ice Therapy
- Wrist Brace
- Pain Relief Medicines (ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ)
- Physiotherapy
- Corticosteroid Injection (ચોક્કસ કિસ્સામાં)
- સર્જરી (ખૂબ જ દુર્લભ અને ગંભીર સ્થિતિમાં)
દુખાવો ફરીથી ન થાય તે માટે શું કરવું?
- બાળકને યોગ્ય રીતે ઉપાડો.
- બંને હાથનો સમાન ઉપયોગ કરો.
- બાળકનું વજન આખા હાથ પર વહેંચો.
- Feeding દરમિયાન તકીયાનો ઉપયોગ કરો.
- નિયમિત Stretching કરો.
- પૂરતી ઊંઘ લો.
- પૂરતું પાણી પીવો.
- સંતુલિત આહાર લો.
- હાથમાં દુખાવો શરૂ થાય ત્યારે અવગણશો નહીં.
નવી માતાઓ માટે ખાસ સલાહ
પ્રસૂતિ પછી શરીરને સંપૂર્ણ રીતે સાજું થવામાં સમય લાગે છે. બાળકની સંભાળ રાખતાં રાખતાં માતાઓ ઘણી વખત પોતાના આરોગ્યને અવગણે છે. પરંતુ સતત હાથ અને કાંડાનો દુખાવો રહે તો રોજિંદા કામકાજ ઉપરાંત બાળકની યોગ્ય સંભાળ રાખવામાં પણ મુશ્કેલી પડી શકે છે.
જો શરૂઆતમાં જ યોગ્ય કસરતો, આરામ, યોગ્ય રીતે બાળકને ઉપાડવાની ટેવ અને ફિઝિયોથેરાપીની મદદ લેવામાં આવે તો મોટાભાગની માતાઓ થોડા અઠવાડિયામાં સારી રાહત મેળવી શકે છે.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)
1. બાળકને તેડવાથી હાથમાં દુખાવો થવો સામાન્ય છે?
હા. નવી માતાઓમાં આ ખૂબ સામાન્ય સમસ્યા છે, પરંતુ સતત રહેતો દુખાવો અવગણવો નહીં.
2. શું આ દુખાવો આપમેળે મટી જાય?
હળવો દુખાવો આરામથી ઓછો થઈ શકે છે, પરંતુ ઘણા કિસ્સાઓમાં યોગ્ય સારવાર અને ફિઝિયોથેરાપી જરૂરી બને છે.
3. Wrist Belt પહેરવી જોઈએ?
ડૉક્ટર અથવા ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહ મુજબ થોડા સમય માટે Wrist Brace અથવા Thumb Support ઉપયોગી થઈ શકે છે.
4. શું બાળકને સ્તનપાન કરાવવાથી દુખાવો વધી શકે?
જો હાથને યોગ્ય ટેકો ન આપવામાં આવે તો હા. Feeding Pillow નો ઉપયોગ કરવાથી રાહત મળે છે.
5. શું કસરત કરવાથી દુખાવો વધી શકે?
ખોટી અથવા વધુ ભારવાળી કસરતથી દુખાવો વધી શકે છે. તેથી નિષ્ણાતની સલાહ મુજબ જ કસરતો કરવી.
નિષ્કર્ષ
નવી માતાઓમાં બાળકને વારંવાર તેડવાના કારણે હાથ અને કાંડાનો દુખાવો એક સામાન્ય પરંતુ અવગણવા જેવી સમસ્યા નથી. યોગ્ય રીતે બાળકને ઉપાડવાની ટેવ, સ્તનપાન દરમિયાન હાથને પૂરતો ટેકો, સમયસર આરામ, બરફથી શેક અને નિયમિત ફિઝિયોથેરાપી કસરતો દ્વારા મોટાભાગના દર્દીઓમાં ઉત્તમ પરિણામ મળી શકે છે. જો દુખાવો લાંબા સમય સુધી રહે, સોજો વધે અથવા હાથની કાર્યક્ષમતા ઘટે તો વહેલી તકે ઓર્થોપેડિક નિષ્ણાત અથવા ફિઝિયોથેરાપિસ્ટનો સંપર્ક કરવો જરૂરી છે. સમયસર સારવાર લેવાથી માતા પોતાનું સ્વાસ્થ્ય જાળવીને બાળકની સંભાળ વધુ આરામથી અને આત્મવિશ્વાસ સાથે લઈ શકે છે.
