અંગ કાપવું પડ્યું હોય (Amputation) પછી કૃત્રિમ પગ સાથે ચાલવાની તાલીમ
અંગ કાપવું પડવું એટલે જીવનમાં એક મોટો શારીરિક અને માનસિક બદલાવ. અકસ્માત, ગંભીર ઇન્ફેક્શન, ડાયાબિટીસ, રક્તવાહિનીની બીમારી અથવા અન્ય તબીબી કારણોસર પગનો ભાગ કાપવો પડે ત્યારે દર્દીને માત્ર સર્જરીમાંથી સાજા થવાનું જ નહીં, પરંતુ ફરીથી ચાલવું, ઊભા રહેવું અને રોજિંદા કામોમાં સ્વતંત્ર બનવાનું લક્ષ્ય પણ હોય છે. આ પ્રક્રિયામાં કૃત્રિમ પગ (Prosthetic Leg) મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે.
પરંતુ કૃત્રિમ પગ પહેરી લેવાથી તરત જ સામાન્ય રીતે ચાલવાનું શરૂ થઈ જાય એવું નથી. શરીરને નવા પગના વજન, સંતુલન અને હલનચલન સાથે અનુકૂળ થવા માટે ફિઝિયોથેરાપી અને Prosthetic Gait Training જરૂરી બને છે. યોગ્ય તાલીમથી દર્દી ધીમે ધીમે વૉકર, ક્રચ અથવા અન્ય સહાયક સાધનથી ચાલવાથી લઈને શક્ય હોય ત્યારે સ્વતંત્ર રીતે ચાલવા તરફ આગળ વધી શકે છે. આધુનિક પુનર્વસન માર્ગદર્શિકાઓમાં બેલેન્સ, વજનનું વિતરણ, પગલાની લંબાઈ, સીડી, ઢાળ અને અસમાન જમીન પર ચાલવાની તાલીમનો સમાવેશ થાય છે.
Amputation પછી રિહેબિલિટેશન શા માટે જરૂરી છે?
પગના કોઈ ભાગને કાપ્યા પછી શરીરની ચાલવાની પદ્ધતિ બદલાઈ જાય છે. અગાઉ બંને પગ જે રીતે વજન વહન કરતા હતા તે રીતે હવે વજન વહેંચાતું નથી. પરિણામે બેલેન્સ, મસલ સ્ટ્રેન્થ, શરીરની પોઝિશન અને ચાલવાની ગતિમાં ફેરફાર થઈ શકે છે.
ફિઝિયોથેરાપીનો હેતુ માત્ર દર્દીને ચાલતા શીખવવાનો નથી. તેમાં:
- બાકી રહેલા અંગની શક્તિ વધારવી
- સાંધાની હલનચલન જાળવવી
- મસલ કોન્ટ્રેક્ચર અટકાવવું
- બેલેન્સ સુધારવું
- કૃત્રિમ પગનો યોગ્ય ઉપયોગ શીખવવો
- પડવાનું જોખમ ઘટાડવું
- રોજિંદા કાર્યોમાં સ્વતંત્રતા વધારવી
- ચાલવાની કાર્યક્ષમતા સુધારવી
જેવા અનેક હેતુઓ સામેલ હોય છે. WHO પણ અમ્પ્યુટેશન પછી પ્રોસ્ટેટિક ડિવાઇસના ઉપયોગ માટે વ્યક્તિને તૈયાર કરવું, પ્રોસ્ટેસિસનું ફિટિંગ અને રિ-ફિટિંગ તથા પુનર્વસનને મહત્વપૂર્ણ માને છે.
કૃત્રિમ પગ પહેરતા પહેલાંની તૈયારી
કૃત્રિમ પગ સાથે ચાલવાની તાલીમ શરૂ કરતાં પહેલાં residual limb એટલે કે જે પગનો ભાગ બાકી રહ્યો છે તેની સ્થિતિ મહત્વપૂર્ણ છે.
સર્જરી પછી સામાન્ય રીતે:
- ઘા સારી રીતે ભરાઈ રહ્યો છે કે નહીં તે તપાસવામાં આવે છે.
- સોજો નિયંત્રિત કરવામાં આવે છે.
- residual limbની આકાર અને સાઇઝમાં સ્થિરતા લાવવામાં આવે છે.
- હિપ અને ઘૂંટણના સાંધાની હલનચલન જાળવવામાં આવે છે.
- મસલ્સને મજબૂત કરવામાં આવે છે.
- બેલેન્સ અને ટ્રાન્સફરની તાલીમ આપવામાં આવે છે.
Residual limbમાં વધારે સોજો, ઘા, ઇન્ફેક્શન અથવા ત્વચાની સમસ્યા હોય તો કૃત્રિમ પગનો ઉપયોગ મુશ્કેલ બની શકે છે. તેથી પ્રોસ્ટેટિસ્ટ, સર્જન, ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ અને રિહેબિલિટેશન ટીમ વચ્ચે સંકલન જરૂરી છે.
કૃત્રિમ પગ પહેલાં કઈ કસરતો કરવામાં આવે છે?
કૃત્રિમ પગ સાથે ચાલવા માટે શરીર તૈયાર કરવા માટે ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ વ્યક્તિની સ્થિતિ પ્રમાણે કસરતો કરાવે છે.
1. Range of Motion Exercise
હિપ અને ઘૂંટણમાં પૂરતી હલનચલન રહે તે ખૂબ જરૂરી છે. સાંધો લાંબા સમય સુધી એક જ સ્થિતિમાં રહે તો stiffness અને contracture થઈ શકે છે.
2. Strengthening Exercise
હિપ, થાઈ, કોર અને બાકી રહેલા પગના મસલ્સ મજબૂત કરાય છે. મજબૂત મસલ્સ ચાલતી વખતે શરીરનું વજન સંભાળવામાં મદદ કરે છે. Amputation પછી stretching અને strengthening ચાલુ રાખવાથી મસલ્સ અને સાંધાની લવચીકતા જાળવવામાં મદદ મળે છે.
3. Balance Training
બેસીને અને ઊભા રહીને બેલેન્સની તાલીમ શરૂ થાય છે. ત્યારબાદ ધીમે ધીમે વજન એક બાજુથી બીજી બાજુ ખસેડવાની કસરત કરાવવામાં આવે છે.
4. Core Strengthening
પેટ અને કમરના મસલ્સ શરીરને સ્થિર રાખવામાં મહત્વપૂર્ણ છે. તેથી યોગ્ય core exercises પણ રિહેબિલિટેશનનો ભાગ બની શકે છે.
કૃત્રિમ પગ પહેર્યા પછી ચાલવાની તાલીમ કેવી રીતે થાય છે?
કૃત્રિમ પગ પહેર્યા પછી તરત જ લાંબું ચાલવાનું શરૂ કરવું યોગ્ય નથી. તાલીમ સામાન્ય રીતે ધીમે ધીમે આગળ વધે છે.
સ્ટેજ 1: કૃત્રિમ પગ પહેરવો અને ઉતારવો
સૌ પ્રથમ દર્દીને prosthesis કેવી રીતે પહેરવું અને ઉતારવું તે શીખવવામાં આવે છે.
Socket યોગ્ય રીતે ફિટ થાય છે કે નહીં, કોઈ જગ્યાએ દબાણ કે ઘર્ષણ તો નથી ને, અને residual limbની ત્વચા પર લાલાશ કે ઘા તો નથી ને તેની તપાસ કરવી જરૂરી છે.
દર્દીને prosthetic socksની જાડાઈ અથવા sock plyમાં જરૂરી ફેરફાર કેવી રીતે કરવો તે પણ શીખવવામાં આવી શકે છે.
સ્ટેજ 2: ઊભા રહેવાની તાલીમ
પ્રથમ parallel barsની વચ્ચે ઊભા રહેવાની તાલીમ આપવામાં આવી શકે છે.
આ તબક્કે:
- બંને પગ પર વજન રાખવું
- શરીરને સીધું રાખવું
- ખભા અને કમરને યોગ્ય સ્થિતિમાં રાખવું
- કૃત્રિમ પગ પર ધીમે ધીમે વજન મૂકવું
- બેલેન્સ જાળવવું
શીખવવામાં આવે છે.
સ્ટેજ 3: Weight Shifting
આ ખૂબ મહત્વપૂર્ણ તબક્કો છે. દર્દીને ધીમે ધીમે શરીરનું વજન prosthetic side તરફ ખસેડવાનું શીખવવામાં આવે છે.
શરૂઆતમાં દર્દીને કૃત્રિમ પગ પર પૂરતું વજન મૂકવામાં ડર લાગી શકે છે. ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની દેખરેખમાં સુરક્ષિત રીતે આ ભય ઘટાડવામાં આવે છે.
સ્ટેજ 4: Parallel Barsમાં પગલાં
હવે દર્દી એક પગ આગળ અને બીજો પગ પાછળ કરવાની પ્રેક્ટિસ કરે છે. ધીમે ધીમે step length સમાન બનાવવાનો પ્રયાસ થાય છે.
VA/DoD માર્ગદર્શિકા મુજબ prosthetic gait trainingમાં વજન વહન, standing balance, weight shifting અને step lengthને વધુ સમાન બનાવવું મહત્વપૂર્ણ છે.
સ્ટેજ 5: Walker અથવા અન્ય સહાયક સાધન સાથે ચાલવું
બેલેન્સ સુધરે પછી દર્દીને walker, crutch અથવા cane જેવા સાધન સાથે ચાલવાની તાલીમ આપવામાં આવી શકે છે.
કયું સાધન યોગ્ય છે તે વ્યક્તિની ઉંમર, શક્તિ, બેલેન્સ, amputationનું સ્તર અને અન્ય બીમારીઓ પર આધારિત હોય છે. ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ યોગ્ય સાધન પસંદ કરવામાં અને તેનો સુરક્ષિત ઉપયોગ શીખવવામાં મદદ કરે છે.
સ્ટેજ 6: સહાયક સાધન પરની નિર્ભરતા ઘટાડવી
જ્યારે દર્દી prosthesis સાથે સુરક્ષિત રીતે અને સ્થિર રીતે ચાલી શકે ત્યારે ધીમે ધીમે walkerથી cane અને પછી શક્ય હોય તો કોઈ સહાયક સાધન વગર ચાલવાની તાલીમ આપવામાં આવે છે.
દરેક વ્યક્તિ માટે આ પ્રગતિ અલગ હોય છે. તેથી બીજાની ચાલવાની ઝડપ સાથે પોતાની સરખામણી કરવી યોગ્ય નથી.
સીડી અને ઢાળ પર ચાલવાની તાલીમ
સમતલ જમીન પર ચાલવાનું શીખ્યા પછી જ સીડી, રેમ્પ અને ઢાળ પરની તાલીમ તરફ આગળ વધવું યોગ્ય છે.
સીડી પર:
- હાથની રેલિંગનો ઉપયોગ
- પગલાંનું યોગ્ય ક્રમ
- શરીરનું વજન નિયંત્રિત કરવું
- ઘૂંટણ અને હિપની સ્થિતિ જાળવવી
જેવી બાબતો શીખવવામાં આવે છે.
અસમાન જમીન, રેમ્પ અને ઢાળ પર ચાલવાની તાલીમ પણ prosthetic gait trainingનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે.
જમીન પરથી ઊભા થવાની તાલીમ
દર્દી માટે માત્ર સીધી સપાટી પર ચાલવું પૂરતું નથી. જો તે પડી જાય તો જમીન પરથી સુરક્ષિત રીતે ઊભા કેવી રીતે થવું તે પણ શીખવવું મહત્વપૂર્ણ છે.
ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ દર્દીની ક્ષમતા અનુસાર floor recovery technique શીખવી શકે છે. આધુનિક lower-limb amputation rehabilitationમાં floor recovery પણ functional trainingનો ભાગ ગણાય છે.
કૃત્રિમ પગ સાથે ચાલતી વખતે થતી સામાન્ય ભૂલો
1. શરીરને એક બાજુ વધુ નમાવવું
કેટલાક દર્દીઓ prosthetic side પર વજન મૂકવામાં ડરે છે અને શરીરને બીજી તરફ ઝુકાવે છે. આ ચાલવાની symmetryને અસર કરી શકે છે.
2. પગલાંની લંબાઈમાં અસમાનતા
એક પગનું પગલું બહુ મોટું અને બીજાનું બહુ નાનું હોય તો gait અસંતુલિત બની શકે છે.
3. કૃત્રિમ પગ પર પૂરતું વજન ન મૂકવું
આને કારણે prosthesisનો યોગ્ય ઉપયોગ થતો નથી અને બાકી રહેલા પગ પર વધારે ભાર આવી શકે છે.
4. ખૂબ ઝડપથી ચાલવાનો પ્રયાસ
શરૂઆતમાં ઝડપ કરતાં સલામતી અને યોગ્ય ટેકનિક વધારે મહત્વપૂર્ણ છે.
5. ત્વચાની સમસ્યાને અવગણવી
Socket જ્યાં દબાણ કરે છે ત્યાં લાલાશ, ફોલ્લો, ઘા અથવા દુખાવો થાય તો તેને અવગણવું નહીં.
Residual Limbની કાળજી કેવી રીતે રાખવી?
દરરોજ residual limbની ત્વચા તપાસવી જોઈએ. ખાસ કરીને prosthesis ઉતાર્યા પછી:
- લાલાશ
- સોજો
- ઘર્ષણ
- ફોલ્લો
- ઘા
- અસામાન્ય દુખાવો
- ત્વચાનો રંગ બદલાવ
જોઈ શકાય છે.
કૃત્રિમ પગ ઢીલો લાગે, વધારે ઘસાય અથવા pinch કરે તો prosthetistનો સંપર્ક કરવો જોઈએ.
Phantom Limb Pain અને Sensation
કેટલાક લોકોને અંગ કાપ્યા પછી એવું લાગે છે કે જે પગ હવે નથી તેમાં પણ દુખાવો, ખેંચાણ, ખંજવાળ અથવા અન્ય sensation થઈ રહી છે. તેને phantom limb sensation અથવા phantom limb pain કહેવામાં આવે છે.
આવા લક્ષણો હોય તો દર્દીએ પોતાની રીતે સારવાર શરૂ કરવાને બદલે ડૉક્ટર અને rehabilitation team સાથે ચર્ચા કરવી જોઈએ. Pain management પણ amputation rehabilitationનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે.
માનસિક સ્વાસ્થ્યનું મહત્વ
અંગ ગુમાવ્યા પછી દર્દીને દુઃખ, ગુસ્સો, ભય, આત્મવિશ્વાસમાં ઘટાડો અથવા સામાજિક જીવનથી દૂર થવાની લાગણી થઈ શકે છે.
પરિવારનો સહકાર અને જરૂરી હોય ત્યારે psychologist અથવા counselorની મદદ rehabilitationને વધુ અસરકારક બનાવી શકે છે. અમ્પ્યુટેશન રિહેબિલિટેશનનો અંતિમ હેતુ માત્ર ચાલવું નહીં પરંતુ વ્યક્તિને શક્ય તેટલી સ્વતંત્રતા અને જીવનની ગુણવત્તા તરફ પાછી લાવવાનો છે.
ઘરે કઈ બાબતોનું ધ્યાન રાખવું?
ઘરમાં પડવાના જોખમને ઘટાડવું જરૂરી છે.
- જમીન પર ઢીલા કાર્પેટ ન રાખવા
- રસ્તામાં વાયર અથવા અન્ય વસ્તુઓ ન રાખવી
- બાથરૂમમાં જરૂરી safety support રાખવું
- પૂરતો પ્રકાશ રાખવો
- યોગ્ય footwearનો ઉપયોગ કરવો
- શરૂઆતમાં એકલા ચાલવાનું ટાળવું
- ફિઝિયોથેરાપિસ્ટે જણાવેલી કસરતો નિયમિત કરવી
જ્યારે દર્દી વધુ સક્રિય બને ત્યારે ઘર, કામ અને બહારની પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને gait training કરવી વધુ ઉપયોગી બને છે.
કેટલા સમયમાં કૃત્રિમ પગ સાથે ચાલતા શીખી શકાય?
આનો કોઈ એક નિશ્ચિત સમય નથી.
તે નીચેની બાબતો પર આધારિત છે:
- amputationનું સ્તર
- સર્જરીનું કારણ
- ઉંમર
- મસલ સ્ટ્રેન્થ
- બેલેન્સ
- residual limbની સ્થિતિ
- અન્ય બીમારીઓ
- prosthesisનું fitting
- દર્દીની નિયમિત પ્રેક્ટિસ
- ફિઝિયોથેરાપીમાં ભાગીદારી
કેટલાક લોકો ઝડપથી પ્રગતિ કરે છે જ્યારે અન્ય લોકોને વધુ સમય અને સતત તાલીમની જરૂર પડે છે. Definitive prosthesis માટે residual limbનું કદ અને આકાર સ્થિર થવામાં પણ સમય લાગી શકે છે; કેટલાક દર્દીઓમાં આ પ્રક્રિયા મહિનાઓ લઈ શકે છે.
ક્યારે તરત નિષ્ણાતનો સંપર્ક કરવો?
કૃત્રિમ પગ પહેર્યા પછી જો:
- ગંભીર દુખાવો થાય
- ઘા અથવા bleeding થાય
- ત્વચા પર સતત લાલાશ રહે
- સોજો વધે
- prosthesis અચાનક ઢીલો અથવા ખૂબ ટાઇટ લાગે
- વારંવાર પડી જાવ
- ચાલવામાં અચાનક ફેરફાર થાય
- બેલેન્સમાં ગંભીર ઘટાડો થાય
- residual limbમાં infectionના લક્ષણો દેખાય
તો prosthetist, physiotherapist અથવા ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો જોઈએ.
નિષ્કર્ષ
અંગ કાપવું પડ્યા પછીનું જીવન અટકી જતું નથી. યોગ્ય prosthesis, યોગ્ય fitting, નિયમિત physiotherapy અને સતત gait trainingથી વ્યક્તિ ફરીથી ઊભી રહી શકે છે, ચાલી શકે છે અને પોતાની રોજિંદી પ્રવૃત્તિઓમાં સ્વતંત્રતા મેળવી શકે છે.
કૃત્રિમ પગ માત્ર એક સાધન છે; તેને અસરકારક રીતે ઉપયોગમાં લેવાનું શીખવતી પ્રક્રિયા rehabilitation છે. શરૂઆતમાં parallel bars, પછી walker અથવા cane અને ત્યારબાદ શક્ય હોય તો સ્વતંત્ર ચાલવાની તાલીમ આપવામાં આવે છે. સાથે balance, strength, weight shifting, step length, stairs, ramps અને uneven surfaces પરની તાલીમ પણ જરૂરી બને છે.
દરેક અમ્પ્યુટી દર્દી અલગ હોય છે, તેથી prosthesisનો પ્રકાર, પહેરવાનો સમય, કસરતો અને ચાલવાની તાલીમ વ્યક્તિગત assessment અનુસાર નક્કી થવી જોઈએ. નિયમિત follow-up, residual limbની કાળજી અને physiotherapy ચાલુ રાખવાથી લાંબા ગાળે mobility અને independence જાળવવામાં મદદ મળી શકે છે.
