કોલરબોન ફ્રેક્ચર સાથે જન્મેલા બાળકની સંભાળ કેવી રીતે રાખવી?
નવજાત બાળકના જન્મ સમયે કોલરબોન (Clavicle/Collar Bone) ફ્રેક્ચર થવું જન્મ સંબંધિત સામાન્ય હાડકાની ઇજાઓમાંનું એક છે. ખાસ કરીને મુશ્કેલ અથવા લાંબા સમયના પ્રસવ દરમિયાન બાળકના ખભા પર વધારે દબાણ આવે ત્યારે આવું થઈ શકે છે. મોટાભાગના નવજાત બાળકોમાં આ ફ્રેક્ચર યોગ્ય સંભાળ સાથે સારી રીતે સાજું થઈ જાય છે અને લાંબા ગાળે હાથ કે ખભાની સામાન્ય કામગીરી પર અસર રહેતી નથી.
પરંતુ નવજાત બાળકને ઇજા થઈ હોવાથી માતા-પિતાને બાળકને કેવી રીતે ઉપાડવું, દૂધ કેવી રીતે પીવડાવવું, કપડાં કેવી રીતે બદલવા, અસરગ્રસ્ત હાથને કેવી રીતે રાખવો અને ક્યારે ડૉક્ટરને બતાવવું તેની ખાસ કાળજી રાખવી જરૂરી છે.
મહત્વપૂર્ણ: નીચેની માહિતી સામાન્ય માર્ગદર્શન માટે છે. નવજાત બાળકનું ફ્રેક્ચર પ્રસૂતિ દરમિયાન થયું હોય તો બાળરોગ નિષ્ણાત/ઓર્થોપેડિક ડૉક્ટરની તપાસ અને તેમની સૂચનાઓને પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ.
કોલરબોન શું છે અને ફ્રેક્ચર કેવી રીતે થાય છે?
કોલરબોન છાતીના હાડકા (sternum) અને ખભાના ભાગને જોડતું પાતળું હાડકું છે. બાળકના ખભા અને હાથની હલનચલનમાં તેનો મહત્વનો ફાળો છે.
જન્મ દરમિયાન બાળકને જન્મમાર્ગમાંથી બહાર લાવતી વખતે ખભા પર દબાણ, મુશ્કેલ પ્રસવ, બાળકનું કદ મોટું હોવું અથવા shoulder dystocia જેવી પરિસ્થિતિઓમાં કોલરબોન પર વધારે બળ આવી શકે છે. તેથી ક્યારેક બાળક જન્મ્યા પછી કોલરબોનમાં ફ્રેક્ચર જોવા મળે છે. બાળપણમાં થતી clavicle fractureમાં birth-related fracture પણ મહત્વનું કારણ છે.
નવજાત બાળકમાં કોલરબોન ફ્રેક્ચરના લક્ષણો
નવજાત બાળક બોલીને દુખાવો વ્યક્ત કરી શકતું નથી. તેથી માતા-પિતાએ નીચેના લક્ષણો પર ધ્યાન આપવું જોઈએ:
- એક હાથ બીજા હાથ કરતાં ઓછો હલાવવો
- બાળકને હાથ હલાવતાં રડવું
- અસરગ્રસ્ત બાજુનો હાથ શરીર પાસે રાખવો
- ખભા અથવા કોલરબોન પાસે સોજો
- હળવો વાદળી/લાલ રંગ અથવા bruising
- કોલરબોન પાસે સ્પર્શ કરતાં અસ્વસ્થતા
- ફ્રેક્ચરની જગ્યાએ નાનું ઊંચું અથવા કઠણ સ્થાન
- કપડાં બદલતી વખતે બાળક વધારે રડવું
કેટલાક બાળકોમાં બહારથી ખાસ કોઈ લક્ષણ ન દેખાય અને માત્ર એક હાથની spontaneous movement ઓછી જણાય. નવજાતમાં clavicle fracture સાથે ક્યારેક brachial plexus injury પણ હોઈ શકે છે, તેથી હાથની હલનચલનનું નિરીક્ષણ મહત્વનું છે.
નિદાન કેવી રીતે થાય?
ડૉક્ટર બાળકની તપાસ કરીને કોલરબોન, ખભા અને હાથની movement તપાસે છે. જરૂર જણાય ત્યારે X-ray કરવામાં આવી શકે છે.
નવજાત બાળકમાં માત્ર ફ્રેક્ચર જ નહીં પરંતુ હાથની નસો અને રક્તવાહિનીઓની સ્થિતિ પણ તપાસવી જરૂરી છે. જો બાળક અસરગ્રસ્ત હાથ હલાવતું ન હોય તો brachial plexus injury જેવી સ્થિતિને પણ ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે.
જન્મથી કોલરબોન ફ્રેક્ચર હોય તો બાળકની સંભાળ કેવી રીતે રાખવી?
1. બાળકને ખૂબ જ કાળજીપૂર્વક ઉપાડો
નવજાત બાળકને ઉપાડતી વખતે માથું, ગરદન અને શરીરને યોગ્ય support આપો.
બાળકને:
- એક હાથથી માત્ર ખભા અથવા હાથ પકડીને ન ઉપાડવું
- અસરગ્રસ્ત હાથને ખેંચવો નહીં
- હાથને ઉપર ઉઠાવીને કપડાં પહેરાવવાનો પ્રયાસ ન કરવો
- બાળકને બાજુથી ખેંચીને પલટાવવું નહીં
બાળકને બંને હાથથી આખા શરીરને support આપીને ધીમેથી ઉપાડવું વધુ યોગ્ય છે.
2. અસરગ્રસ્ત હાથને અનાવશ્યક હલાવવો નહીં
નવજાતમાં સામાન્ય રીતે aggressive immobilisation અથવા plasterની જરૂર પડતી નથી. Royal Children’s Hospitalની માર્ગદર્શિકા મુજબ neonatal clavicle fractureમાં સામાન્ય રીતે સરળ support/swath જેવી પદ્ધતિ આશરે બે અઠવાડિયા માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવી શકે છે—પરંતુ તે ડૉક્ટરની સૂચના પ્રમાણે જ કરવી.
ઘરે પોતાની રીતે પટ્ટો, કપડું કે bandage ખૂબ કસીને ન બાંધવું.
ખૂબ કસાયેલું બંધાણું બાળકના શ્વાસ, રક્તપ્રવાહ અથવા ત્વચા પર અસર કરી શકે છે.
3. બાળકને દૂધ પીવડાવતી વખતે સ્થિતિનું ધ્યાન રાખો
કોલરબોન ફ્રેક્ચર હોય ત્યારે breastfeeding દરમિયાન બાળકના અસરગ્રસ્ત ખભા પર દબાણ ન આવે તે મહત્વનું છે.
માતા:
- બાળકને પોતાની તરફ લાવીને support આપે
- અસરગ્રસ્ત બાજુ પર બાળકનું વજન સીધું ન મૂકવું
- બાળકના માથા અને ખભાને હાથ અથવા નરમ pillowથી support આપવો
- feeding દરમિયાન બાળક અસ્વસ્થ થાય તો position બદલવી
જો સીધી breastfeedingમાં બાળક વધારે રડે, તો pediatrician અથવા lactation consultantની સલાહથી બીજી feeding position અજમાવી શકાય.
બાળકનું દૂધ પીવું સામાન્ય રહેવું મહત્વપૂર્ણ છે. જો બાળક સતત દૂધ ન પીવે, ખૂબ સુસ્ત રહે અથવા વારંવાર ઊલટી કરે તો તબીબી સલાહ લેવી જોઈએ.
4. કપડાં બદલતી વખતે ખાસ કાળજી
કપડાં પહેરાવતી વખતે અસરગ્રસ્ત હાથને ખેંચીને sleeveમાં ન નાખવો.
સામાન્ય રીતે:
કપડાં ઉતારતી વખતે: પહેલા સ્વસ્થ હાથ બહાર કાઢો અને પછી અસરગ્રસ્ત હાથને ધીમેથી બહાર કાઢો.
કપડાં પહેરાવતી વખતે: પહેલા અસરગ્રસ્ત હાથને ઢીલી sleeveમાં ધીમેથી મૂકો અને પછી સ્વસ્થ હાથ પહેરાવો.
બાળકને સીધું બેસાડીને અથવા હાથ ઊંચો કરીને કપડાં પહેરાવવાનું ટાળો.
5. બાળકને ઊંઘાડતી વખતે
નવજાત બાળક માટે સલામત ઊંઘના નિયમોનું પાલન કરવું સૌથી મહત્વનું છે. બાળકને ઊંઘ માટે સામાન્ય રીતે પીઠ પર સુવડાવવું જોઈએ અને sleep surface સમતળ અને સુરક્ષિત હોવી જોઈએ.
કોલરબોન ફ્રેક્ચર છે એટલે બાળકને પેટ પર અથવા અસરગ્રસ્ત બાજુ પર સુવડાવવું જરૂરી નથી.
બાળકને આરામદાયક સ્થિતિમાં રાખો અને ડૉક્ટરે આપેલી supportની સૂચનાઓનું પાલન કરો.
મોટા બાળકોમાં clavicle fracture માટે ક્યારેક ઊંચા positionમાં ઊંઘવાથી આરામ મળે છે, પરંતુ નવજાત બાળક માટે pillow અથવા positionerનો ઉપયોગ પોતાની રીતે કરવો યોગ્ય નથી.
6. બાળકના હાથની movementનું નિરીક્ષણ કરો
દરરોજ બાળક બંને હાથ કેવી રીતે હલાવે છે તે ધ્યાનથી જુઓ.
ખાસ કરીને ધ્યાન આપો:
- બંને હાથમાં spontaneous movement છે?
- બાળક અસરગ્રસ્ત હાથની આંગળીઓ હલાવે છે?
- હાથનો રંગ સામાન્ય છે?
- હાથ ગરમ છે?
- બાળક હાથ હલાવવાનો પ્રયાસ કરે છે?
- movement દિવસો પસાર થતાં સુધરે છે?
જો બાળક અસરગ્રસ્ત હાથને સતત હલાવતું ન હોય અથવા movement ઘટતી જાય તો pediatricianને તરત જણાવવું જોઈએ.
કારણ કે clavicle fracture સાથે brachial plexus injury પણ જોડાયેલી હોઈ શકે છે. (Safer Care Victoria)
ફિઝિયોથેરાપી ક્યારે જરૂરી છે?
સરળ neonatal clavicle fracture સામાન્ય રીતે ઝડપથી સાજું થાય છે અને દરેક બાળકને અલગથી physiotherapy exercisesની જરૂર પડતી નથી.
ફ્રેક્ચર સાજું થાય તે પહેલાં બાળકના ખભાને જોરથી stretch કરવું, passive exercise કરાવવી કે massage કરવું યોગ્ય નથી.
ખાસ કરીને:
- shoulder stretching ન કરવું
- હાથ ઉપર લઈ જવાની કસરત ન કરવી
- resistance exercise ન કરવી
- fracture site પર massage ન કરવો
- oil massage કરતી વખતે અસરગ્રસ્ત ખભા પર દબાણ ન કરવું
જો બાળકમાં brachial plexus injury, હાથની movementમાં સતત ઘટાડો અથવા અન્ય neurological સમસ્યા હોય તો pediatric physiotherapistની જરૂર પડી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં physiotherapyનો કાર્યક્રમ બાળકની સ્થિતિ પ્રમાણે નક્કી કરવામાં આવે છે.
હાડકું કેટલા સમયમાં સાજું થાય છે?
બાળકોના હાડકામાં healing capacity સારી હોય છે. સામાન્ય clavicle fractureમાં થોડા અઠવાડિયામાં healing શરૂ થઈ જાય છે અને બાળક ધીમે ધીમે હાથનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે કરવા લાગે છે. RCH મુજબ neonatal clavicle fracture માટે simple swathe આશરે બે અઠવાડિયા માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે; જોકે ચોક્કસ સમય બાળકની ઇજા અને ડૉક્ટરની તપાસ પર આધાર રાખે છે.
ફ્રેક્ચરની જગ્યાએ નાનું કઠણ ગાંઠ જેવું bump અનુભવાય તો માતા-પિતાએ ગભરાવું નહીં. Healing દરમિયાન bone callus બનવાથી આવું થઈ શકે છે. બાળકોમાં આ prominence સમય સાથે remodel થઈને ઘટી શકે છે.
બાળકને કઈ વસ્તુઓથી બચાવવું?
ફ્રેક્ચર સાજું થાય ત્યાં સુધી:
- અસરગ્રસ્ત હાથને ખેંચવો નહીં
- હાથ ઉપર જોરથી ઉઠાવવો નહીં
- ખભા પર દબાણ ન કરવું
- fracture siteની માલિશ ન કરવી
- tight bandage ન બાંધવું
- ઘરમાં પોતાની રીતે exercise શરૂ ન કરવી
- બાળકને ઝટકાથી ઉઠાવવું નહીં
- કપડાં બદલતી વખતે હાથ ખેંચવો નહીં
નવજાત બાળક માટે “જલદી movement શરૂ કરવી” કરતાં સુરક્ષિત handling અને healing માટે સમય આપવો વધારે મહત્વનું છે.
ક્યારે તરત ડૉક્ટરને બતાવવું?
નીચેના કોઈપણ લક્ષણો દેખાય તો તાત્કાલિક pediatrician/emergency departmentનો સંપર્ક કરવો:
1. હાથ હલાવવાનું બંધ થઈ જાય
બાળક એક હાથ બિલકુલ ન હલાવે અથવા પહેલાં કરતાં movement સ્પષ્ટ રીતે ઘટી જાય.
2. હાથનો રંગ બદલાય
હાથ અથવા આંગળીઓ ખૂબ ફિક્કી, વાદળી અથવા અસામાન્ય રીતે ઠંડી લાગે.
3. ખૂબ વધારે દુખાવો
બાળક સતત રડતું હોય અને સંભાળ્યા પછી પણ શાંત ન થાય.
4. શ્વાસ લેવામાં તકલીફ
કોલરબોનની ગંભીર ઇજામાં ભાગ્યે જ આસપાસની રચનાઓને અસર થઈ શકે છે. શ્વાસમાં તકલીફ હોય તો તાત્કાલિક સારવાર જરૂરી છે.
5. સોજો ઝડપથી વધે
6. ત્વચા પર વધારે તાણ અથવા ઘા દેખાય
7. હાથ અથવા આંગળીઓની movementમાં neurological ફેરફાર
આવા લક્ષણો સામાન્ય healingનો ભાગ માનવા નહીં.
માતા-પિતાએ કઈ બાબતો યાદ રાખવી?
નવજાત બાળકમાં કોલરબોન ફ્રેક્ચર સાંભળીને માતા-પિતા સ્વાભાવિક રીતે ચિંતિત થાય છે. પરંતુ મોટાભાગના uncomplicated clavicle fractures બાળકોમાં સારી રીતે સાજા થાય છે.
સૌથી મહત્વની બાબતો:
✔ બાળકને કાળજીપૂર્વક ઉપાડવું
✔ અસરગ્રસ્ત હાથને ખેંચવો નહીં
✔ feeding વખતે ખભા પર દબાણ ન આવવા દેવું
✔ કપડાં બદલતી વખતે ધીમેથી હાથ handle કરવો
✔ પોતાની રીતે massage અથવા exercise ન કરવી
✔ ડૉક્ટરે જણાવેલી support પદ્ધતિનું પાલન કરવું
✔ હાથની movement અને રંગનું નિરીક્ષણ કરવું
✔ follow-upની જરૂર હોય તો સમયસર કરાવવું
નિષ્કર્ષ
જન્મ સમયે થયેલું કોલરબોન ફ્રેક્ચર મોટાભાગે સારી રીતે સાજું થતી ઇજા છે. નવજાત બાળકમાં મુખ્ય ધ્યાન બાળકને યોગ્ય support આપવું, અસરગ્રસ્ત હાથને અનાવશ્યક રીતે હલાવવાથી બચાવવું અને feeding તથા કપડાં બદલતી વખતે સાવચેતી રાખવા પર હોવું જોઈએ.
ફ્રેક્ચર સાથે brachial plexus injury જેવી બીજી ઇજા તો નથી ને તે પણ ડૉક્ટર તપાસે તે જરૂરી છે. બાળકની હાથની movement ધીમે ધીમે સુધરતી જાય તો સામાન્ય રીતે તે સારા recoveryનું સંકેત છે. જો movement ન વધે, બાળક સતત દુખાવામાં રહે, હાથનો રંગ/તાપમાન બદલાય અથવા શ્વાસમાં તકલીફ થાય તો તાત્કાલિક તબીબી તપાસ કરાવવી જોઈએ.
આ લેખ સામાન્ય શૈક્ષણિક માહિતી માટે છે; નવજાત બાળકમાં fractureની સારવાર અને immobilisation અંગે અંતિમ નિર્ણય બાળરોગ નિષ્ણાત અથવા pediatric orthopaedic specialistની તપાસ મુજબ લેવો જોઈએ.
