વેન્ટિલેટર કે આઈસીયુ (ICU) માંથી બહાર આવેલા દર્દી માટે બેડ પર કરવાની શ્વસન કસરતો.
| | | | |

વેન્ટિલેટર કે આઈસીયુ (ICU) માંથી બહાર આવેલા દર્દી માટે બેડ પર કરવાની શ્વસન કસરતો.

વેન્ટિલેટર અથવા ICUમાં લાંબા સમય સુધી સારવાર લીધા પછી દર્દી જ્યારે ઘરે આવે છે અથવા હોસ્પિટલના સામાન્ય વોર્ડમાં શિફ્ટ થાય છે, ત્યારે તેની શારીરિક ક્ષમતા ઘણી નબળી થઈ ગઈ હોય છે. લાંબા સમય સુધી પથારીમાં રહેવું, ઓક્સિજનની મદદ લેવી, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થવી અને સ્નાયુઓની નબળાઈ જેવી સમસ્યાઓ જોવા મળી શકે છે. ખાસ કરીને ફેફસાંની કાર્યક્ષમતા, શ્વાસ લેવાની ક્ષમતા અને શરીરની સહનશક્તિ પર અસર થઈ શકે છે.

આવી સ્થિતિમાં યોગ્ય ફિઝિયોથેરાપી અને શ્વસન કસરતો (Breathing Exercises) ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. શરૂઆતમાં દર્દીને ઊભા રહીને કે ચાલીને કસરત કરવી મુશ્કેલ હોય છે. તેથી બેડ પર સૂઈને અથવા અર્ધબેઠેલી સ્થિતિમાં કરી શકાય તેવી સરળ શ્વસન કસરતો પુનઃપ્રાપ્તિમાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.

આ લેખમાં આપણે વેન્ટિલેટર કે ICUમાંથી બહાર આવેલા દર્દીઓ માટે ઉપયોગી બેડ પર કરવાની શ્વસન કસરતો, તેની યોગ્ય પદ્ધતિ, સાવચેતી અને ફિઝિયોથેરાપીના મહત્વ વિશે વિગતવાર જાણીશું.

1. ICUમાંથી બહાર આવ્યા પછી શ્વાસની સમસ્યાઓ કેમ થાય છે?

ICUમાં દાખલ દર્દીને ઘણી વખત ન્યુમોનિયા, ગંભીર ચેપ, COVID-19, COPD, હૃદયની સમસ્યા અથવા અન્ય ગંભીર બીમારીના કારણે શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થતી હોય છે.

લાંબા સમય સુધી વેન્ટિલેટર અથવા પથારીમાં રહેવાથી નીચેની સમસ્યાઓ થઈ શકે છે:

  • શ્વસન સ્નાયુઓની નબળાઈ: ડાયાફ્રામ અને અન્ય શ્વાસના સ્નાયુઓની શક્તિ ઘટી શકે છે.
  • ફેફસાંની ક્ષમતામાં ઘટાડો: ઊંડો શ્વાસ લેવામાં મુશ્કેલી પડી શકે છે.
  • ફેફસાંમાં કફ જમા થવો: દર્દીને ગળફો બહાર કાઢવામાં તકલીફ થઈ શકે છે.
  • શરીરની સહનશક્તિ ઘટવી: થોડી પ્રવૃત્તિથી પણ થાક અને શ્વાસ ચઢી શકે છે.
  • છાતીની હલનચલન ઓછી થવી: લાંબા સમય સુધી સૂઈ રહેવાથી છાતીના સ્નાયુઓની ગતિ ઘટી શકે છે.

આ સમસ્યાઓને ધ્યાનમાં રાખીને ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ દર્દીની સ્થિતિ અનુસાર શ્વસન કસરતોનું આયોજન કરે છે.

2. શ્વસન કસરતો કરવાના ફાયદા

ICUમાંથી બહાર આવેલા દર્દીઓ માટે યોગ્ય શ્વસન કસરતોના ઘણા ફાયદા થઈ શકે છે.

  1. ફેફસાંમાં હવાની અવરજવર સુધારવામાં મદદ કરે છે.
  2. ડાયાફ્રામના સ્નાયુઓને સક્રિય કરવામાં મદદરૂપ બને છે.
  3. છાતીના વિસ્તરણમાં સુધારો કરવામાં મદદ કરે છે.
  4. શ્વાસ લેવાની પ્રક્રિયા વધુ નિયંત્રિત બનાવે છે.
  5. કફ બહાર કાઢવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.
  6. શ્વાસ લેતી વખતે થતી ગભરામણ ઘટાડવામાં મદદ કરી શકે છે.
  7. ધીમે ધીમે શારીરિક પ્રવૃત્તિ માટે તૈયાર કરે છે.

યાદ રાખવું કે આ કસરતો ફેફસાંને તરત સંપૂર્ણ સ્વસ્થ કરતી નથી. દર્દીની બીમારી અને સ્થિતિ પ્રમાણે સુધારો થવાનો સમય અલગ હોઈ શકે છે.

3. બેડ પર કરવાની 7 શ્રેષ્ઠ શ્વસન કસરતો

નોંધ: નીચેની કસરતો સામાન્ય માર્ગદર્શન માટે છે. દર્દીએ કઈ કસરત, કેટલી વાર અને કેટલી તીવ્રતાથી કરવી તે સારવાર કરતા ડૉક્ટર અને ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ નક્કી કરે તે જરૂરી છે.

1. ડાયાફ્રેમેટિક બ્રીધિંગ (Diaphragmatic Breathing)

આ કસરત ડાયાફ્રામ એટલે કે શ્વાસ લેવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવતા સ્નાયુને સક્રિય કરવામાં મદદ કરે છે.

કસરત કરવાની રીત:

  1. દર્દીને પીઠ પર અથવા અર્ધબેઠેલી સ્થિતિમાં આરામથી સુવડાવો.
  2. એક હાથ છાતી પર અને બીજો હાથ પેટ પર રાખો.
  3. નાક દ્વારા ધીમે ધીમે શ્વાસ અંદર લો.
  4. શ્વાસ લેતી વખતે પેટ હળવું ઉપર આવવું જોઈએ.
  5. હવે હોઠ દ્વારા ધીમે ધીમે શ્વાસ બહાર કાઢો.
  6. આ પ્રક્રિયા 5થી 10 વખત કરો અથવા દર્દીની ક્ષમતા પ્રમાણે કરો.

ફાયદા: ડાયાફ્રામના ઉપયોગમાં સુધારો, શ્વાસ પર નિયંત્રણ અને શ્વાસ લેતી વખતે થતો વધારાનો સ્નાયુઓનો તણાવ ઘટાડવામાં મદદ મળે છે.

2. ડીપ બ્રીધિંગ એક્સરસાઇઝ (Deep Breathing Exercise)

ICUમાંથી બહાર આવેલા દર્દીઓમાં ઊંડો શ્વાસ લેવાની ક્ષમતા ઘટી શકે છે. આ કસરત ફેફસાંના વિસ્તરણમાં મદદરૂપ બને છે.

કસરત કરવાની રીત:

  1. દર્દીને પથારીમાં આરામદાયક સ્થિતિમાં રાખો.
  2. ખભા અને ગરદનના સ્નાયુઓને ઢીલા રાખો.
  3. નાક દ્વારા ધીમે અને ઊંડો શ્વાસ લો.
  4. આરામદાયક લાગે તો 2થી 3 સેકન્ડ શ્વાસ રોકો.
  5. મોં દ્વારા ધીમે ધીમે શ્વાસ બહાર કાઢો.
  6. શરૂઆતમાં 3થી 5 વખત પુનરાવર્તન કરો.

ફાયદા: ફેફસાંના વિસ્તરણમાં સુધારો થાય છે અને ઊંડા શ્વાસ લેવાની પ્રેક્ટિસ મળે છે. દર્દીને ચક્કર આવે અથવા શ્વાસ ચઢે તો તરત આરામ કરાવવો.

3. પર્સ્ડ લિપ બ્રીધિંગ (Pursed Lip Breathing)

જે દર્દીઓને શ્વાસ બહાર કાઢવામાં તકલીફ પડે છે અથવા COPD જેવી સમસ્યા હોય છે, તેમના માટે આ ટેકનિક ઉપયોગી થઈ શકે છે.

કસરત કરવાની રીત:

  1. દર્દીને અર્ધબેઠેલી સ્થિતિમાં રાખો.
  2. નાક દ્વારા ધીમે શ્વાસ અંદર લો.
  3. હવે મીણબત્તી હળવેથી ફૂંકતા હોઈએ તે રીતે હોઠને ગોળ રાખો.
  4. હોઠ દ્વારા ધીમે ધીમે શ્વાસ બહાર કાઢો.
  5. શ્વાસ બહાર કાઢવાનો સમય અંદર લેવાના સમય કરતાં થોડો લાંબો રાખો.
  6. આ પ્રક્રિયા 5થી 10 વખત કરો.

ફાયદા: શ્વાસ બહાર કાઢવામાં મદદ મળે છે, શ્વાસની ગતિ નિયંત્રિત થાય છે અને શ્વાસની તકલીફની અનુભૂતિ ઘટાડવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.

4. ચેસ્ટ એક્સપાન્શન એક્સરસાઇઝ (Chest Expansion Exercise)

આ કસરત છાતીના પાંસળીઓ અને શ્વસન સ્નાયુઓની હલનચલન સુધારવામાં મદદરૂપ બને છે.

કસરત કરવાની રીત:

  1. દર્દીને પીઠ પર અથવા અર્ધબેઠેલી સ્થિતિમાં રાખો.
  2. બંને હાથ છાતીની બાજુમાં પાંસળીઓ પર રાખો.
  3. નાક દ્વારા ધીમે શ્વાસ અંદર લો.
  4. શ્વાસ લેતી વખતે છાતી બંને બાજુ ફેલાવવાનો પ્રયત્ન કરો.
  5. ધીમે ધીમે શ્વાસ બહાર કાઢો અને છાતીને આરામ આપો.
  6. 5 વખત પુનરાવર્તન કરો.

ફાયદા: છાતીની ગતિશીલતા જાળવવામાં અને શ્વાસ લેવાની પ્રક્રિયામાં સુધારો કરવામાં મદદ મળે છે.

5. બ્રેથિંગ કંટ્રોલ એક્સરસાઇઝ (Breathing Control Exercise)

ICUમાંથી બહાર આવ્યા પછી ઘણા દર્દીઓને શ્વાસ ચઢવાની સાથે ગભરામણ પણ થાય છે. આવી સ્થિતિમાં આ કસરત ઉપયોગી છે.

કસરત કરવાની રીત:

  1. દર્દીને આરામદાયક અર્ધબેઠેલી સ્થિતિમાં રાખો.
  2. ખભા અને ગરદનને ઢીલા રાખો.
  3. સામાન્ય ગતિએ હળવો શ્વાસ લો.
  4. શ્વાસ બહાર કાઢતી વખતે શરીરને આરામ આપો.
  5. શ્વાસને જબરદસ્તી ઊંડો કે ઝડપી ન બનાવો.
  6. 1થી 2 મિનિટ સુધી આરામથી આ પ્રક્રિયા કરો.

ફાયદા: શ્વાસની ગતિ નિયંત્રિત કરવામાં અને ગભરામણ ઘટાડવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.

6. હફિંગ ટેકનિક (Huffing Technique)

ICUમાં લાંબા સમય સુધી રહેલા દર્દીઓમાં કફ અથવા ગળફો છાતીમાં જમા થઈ શકે છે. હફિંગ ટેકનિક દ્વારા ગળફાને શ્વાસનળીના ઉપરના ભાગ તરફ લાવવામાં મદદ મળે છે.

કસરત કરવાની રીત:

  1. દર્દીને શક્ય હોય તો અર્ધબેઠેલી સ્થિતિમાં રાખો.
  2. આરામથી સામાન્ય કરતાં થોડો ઊંડો શ્વાસ લો.
  3. મોં ખુલ્લું રાખીને જાણે કાચ પર વરાળ છોડતા હોઈએ તેમ ‘હા’ અવાજ સાથે શ્વાસ બહાર કાઢો.
  4. એક કે બે વખત હફિંગ કર્યા પછી આરામ કરો.
  5. ગળફો મોં સુધી આવે તો જરૂર મુજબ હળવી ઉધરસ કરો.

ફાયદા: શ્વાસનળીમાં રહેલા ગળફાને બહાર કાઢવામાં મદદરૂપ બને છે.

નોંધ: નબળા દર્દીઓમાં આ ટેકનિક ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની દેખરેખ હેઠળ જ કરવી.

7. ઇન્સેન્ટિવ સ્પાયરોમીટર (Incentive Spirometer)

ઇન્સેન્ટિવ સ્પાયરોમીટર એક શ્વસન કસરતનું સાધન છે, જે દર્દીને ધીમે અને ઊંડો શ્વાસ અંદર લેવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે છે.

કસરત કરવાની રીત:

  1. દર્દીને શક્ય હોય તો અર્ધબેઠેલી સ્થિતિમાં રાખો.
  2. સાધનનું માઉથપીસ મોંમાં યોગ્ય રીતે પકડાવો.
  3. સામાન્ય રીતે શ્વાસ બહાર કાઢ્યા પછી માઉથપીસ દ્વારા ધીમે અને ઊંડો શ્વાસ અંદર લો.
  4. સાધનમાં દર્શાવેલી ગતિ પ્રમાણે શ્વાસ લો.
  5. થોડા સમય માટે આરામ કરો.
  6. ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સૂચના પ્રમાણે પુનરાવર્તન કરો.

ફાયદા: ઊંડા શ્વાસ લેવાની પ્રેક્ટિસમાં મદદ મળે છે અને ફેફસાંના વિસ્તરણને પ્રોત્સાહન મળે છે.

આ સાધન દરેક દર્દી માટે જરૂરી નથી. તેનો ઉપયોગ તબીબી સલાહ મુજબ જ કરવો.

4. ICUમાંથી બહાર આવેલા દર્દી માટે યોગ્ય પોઝિશનિંગ

શ્વસન કસરતો જેટલું જ યોગ્ય પોઝિશનિંગ પણ મહત્વપૂર્ણ છે. દર્દીને લાંબા સમય સુધી એક જ સ્થિતિમાં રાખવાથી અસ્વસ્થતા અને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થઈ શકે છે.

નીચેની સ્થિતિઓ ઉપયોગી થઈ શકે છે:

1. સેમી ફાઉલર પોઝિશન: પથારીના માથા તરફનો ભાગ આશરે 30થી 45 ડિગ્રી ઊંચો રાખવો. આ સ્થિતિમાં ઘણા દર્દીઓને શ્વાસ લેવામાં આરામ મળે છે.

2. હાઈ ફાઉલર પોઝિશન: ડૉક્ટરની મંજૂરી હોય તો દર્દીને આશરે 60થી 90 ડિગ્રી સુધી અર્ધબેઠેલી અથવા બેઠેલી સ્થિતિમાં રાખી શકાય છે.

3. સાઇડ લાઇંગ પોઝિશન: દર્દીને એક બાજુ પડખું ફેરવવાથી આરામ અને પોઝિશન બદલવામાં મદદ મળે છે. કઈ બાજુ સૂવડાવવું તે દર્દીની ફેફસાંની સ્થિતિ પ્રમાણે નક્કી કરવું જોઈએ.

4. પ્રોન પોઝિશન: પેટના આધારે સુવડાવવાની પદ્ધતિ (Prone Positioning) કેટલાક ગંભીર શ્વસન રોગોમાં હોસ્પિટલમાં નિષ્ણાત ટીમ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાય છે. ઘરે જાતે આ પદ્ધતિ અજમાવવી નહીં.

5. બેડ પર શ્વસન કસરતો સાથે કરી શકાય તેવી હળવી કસરતો

શ્વાસની કસરતો ઉપરાંત દર્દીની શારીરિક શક્તિ જાળવવા માટે ડૉક્ટરની મંજૂરીથી નીચેની કસરતો કરાવી શકાય છે.

  • એન્કલ પંપિંગ: પગના પંજા ઉપર-નીચે કરવા.
  • ટો મૂવમેન્ટ: પગની આંગળીઓને હળવેથી વાળવી અને સીધી કરવી.
  • ની એક્સટેન્શન: ઘૂંટણને આરામદાયક મર્યાદામાં સીધું કરવું.
  • હેન્ડ ઓપનિંગ-ક્લોઝિંગ: હાથની આંગળીઓને ખોલવી અને બંધ કરવી.
  • આર્મ મૂવમેન્ટ: હાથને હળવેથી ઉપર-નીચે ખસેડવા.

આ કસરતો સ્નાયુઓની પ્રવૃત્તિ, સાંધાની હલનચલન અને ધીમે ધીમે શારીરિક ક્ષમતા પાછી મેળવવામાં મદદરૂપ થાય છે. લાંબા સમય સુધી ICUમાં રહેલા દર્દીઓમાં ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની દેખરેખ હેઠળ વહેલી અને યોગ્ય રિહેબિલિટેશન મહત્વપૂર્ણ છે. American Thoracic Society+2

6. શ્વસન કસરતો કરતી વખતે કઈ સાવચેતી રાખવી?

ICUમાંથી બહાર આવેલા દર્દીઓની સ્થિતિ સામાન્ય વ્યક્તિ કરતાં અલગ હોય છે. તેથી કસરત કરતી વખતે વિશેષ કાળજી રાખવી જરૂરી છે.

  • કસરત શરૂ કરતાં પહેલાં ડૉક્ટર અથવા ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની મંજૂરી લેવી.
  • દર્દીને તાવ, ચેપ અથવા શ્વાસની તકલીફ વધારે હોય ત્યારે પોતાની રીતે કસરત કરાવવી નહીં.
  • ઓક્સિજન પર રહેલા દર્દીનું ઓક્સિજન ફ્લો રેટ પોતાની રીતે બદલવું નહીં.
  • પલ્સ ઓક્સિમીટર દ્વારા ઓક્સિજનનું સ્તર મોનિટર કરવું, જો તબીબી ટીમે સૂચવ્યું હોય.
  • દર્દીને શ્વાસ રોકવા માટે દબાણ ન કરવું.
  • એકસાથે વધારે કસરતો ન કરાવવી.
  • કસરત દરમિયાન દર્દીને પૂરતો આરામ આપવો.
  • દર્દીને ખાવા પછી તરત કસરત ન કરાવવી.

ખાસ ચેતવણી

કસરત કરતી વખતે છાતીમાં દુખાવો, અચાનક વધારે શ્વાસ ચઢવો, ચક્કર આવવા, બેભાન થવાની લાગણી, હોઠ અથવા ચહેરા પર વાદળી રંગ દેખાવો, ઓક્સિજનનું સ્તર નિર્ધારિત મર્યાદાથી ઘટવું અથવા હૃદયના ધબકારા અસામાન્ય થવા જેવા લક્ષણો દેખાય તો કસરત તરત બંધ કરો અને તબીબી મદદ લો. ગંભીર લક્ષણો હોય તો તાત્કાલિક ઇમરજન્સી સારવાર મેળવો. West Suffolk NHS Foundation Trust+2

7. ICU પછીની રિકવરીમાં ફિઝિયોથેરાપીનું મહત્વ

વેન્ટિલેટર અથવા ICUમાંથી બહાર આવ્યા પછી માત્ર શ્વસન કસરતો કરવી પૂરતી નથી. દર્દીને સંપૂર્ણ રિહેબિલિટેશનની જરૂર પડી શકે છે.

ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ દર્દીની નીચેની બાબતોનું મૂલ્યાંકન કરે છે:

  1. શ્વાસ લેવાની ગતિ અને પેટ-છાતીની હલનચલન.
  2. ઓક્સિજનનું પ્રમાણ અને શારીરિક સહનશક્તિ.
  3. છાતીમાં કફની હાજરી અને તેને બહાર કાઢવાની ક્ષમતા.
  4. હાથ-પગના સ્નાયુઓની શક્તિ.
  5. બેડ પર બેસવાની અને ઊભા થવાની ક્ષમતા.
  6. ચાલવાની ક્ષમતા અને સંતુલન.

દર્દીની સ્થિતિ સુધરતી જાય તેમ બેડ એક્સરસાઇઝથી બેસવાની, ઊભા રહેવાની અને ધીમે ધીમે ચાલવાની કસરતો તરફ આગળ વધી શકાય છે. આ પ્રક્રિયા દર્દીની તબીબી સ્થિતિ અને સહનશક્તિ પ્રમાણે નક્કી કરવી જોઈએ. leaflets.ekhuft.nhs.uk+1

8. પરિવારના સભ્યો દર્દીની રિકવરીમાં કેવી રીતે મદદ કરી શકે?

ICUમાંથી બહાર આવેલા દર્દીને શારીરિક તેમજ માનસિક સહકારની જરૂર હોય છે.

  • દર્દીને કસરત કરવા માટે પ્રેમથી પ્રોત્સાહિત કરો.
  • કસરત દરમિયાન તેની પાસે હાજર રહો.
  • ડૉક્ટરની દવા અને ઓક્સિજન અંગેની સૂચનાઓનું પાલન કરો.
  • દર્દીને પૂરતો આરામ અને ઊંઘ લેવા દો.
  • પૌષ્ટિક અને પ્રોટીનયુક્ત આહાર માટે ડાયટિશિયનની સલાહ લો.
  • દર્દીને વધારે થાક લાગે તો કસરતનો સમય ઘટાડો.
  • દરરોજની પ્રગતિની નોંધ રાખો.

દર્દીની તબિયતમાં સુધારો ધીમે ધીમે થાય છે. તેથી પરિવારના સભ્યોએ ધીરજ રાખવી ખૂબ જરૂરી છે.

નિષ્કર્ષ

વેન્ટિલેટર અથવા ICUમાંથી બહાર આવેલા દર્દી માટે બેડ પર કરવાની શ્વસન કસરતો રિકવરીની પ્રક્રિયામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે. ડાયાફ્રેમેટિક બ્રીધિંગ, ડીપ બ્રીધિંગ, પર્સ્ડ લિપ બ્રીધિંગ, ચેસ્ટ એક્સપાન્શન અને હફિંગ જેવી કસરતો દર્દીની શ્વાસ લેવાની ક્ષમતા સુધારવામાં અને ગળફો બહાર કાઢવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.

પરંતુ દરેક દર્દીની બીમારી, ઉંમર, ઓક્સિજનની જરૂરિયાત અને શારીરિક સ્થિતિ અલગ હોય છે. તેથી ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની દેખરેખ હેઠળ વ્યક્તિગત કસરત કાર્યક્રમ બનાવવો જોઈએ. યોગ્ય સારવાર, નિયમિત ફિઝિયોથેરાપી, પૌષ્ટિક આહાર અને પરિવારના સહકારથી દર્દીને ધીમે ધીમે સામાન્ય જીવન તરફ પાછા ફરવામાં મદદ મળી શકે છે.

યાદ રાખો: ICUમાંથી બહાર આવવું એ રિકવરીની શરૂઆત છે. યોગ્ય ફિઝિયોથેરાપી અને ધીરજપૂર્વકનું રિહેબિલિટેશન દર્દીની આગળની સફર સરળ બનાવી શકે છે.

લેખ માટે ઉપયોગી સંદર્ભો

  1. American Thoracic Society – Daily Exercise and Rehabilitation.
  2. NHS – Critical Care Unit Rehabilitation Programme.
  3. ICUsteps – Breathing After Critical Illness.
  4. NHS – Recovery After Critical Care.

આ લેખ દર્દી શિક્ષણ માટે છે. તે વ્યક્તિગત તબીબી નિદાન અથવા સારવારનો વિકલ્પ નથી.

Similar Posts

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *