લકવા (Paralysis) ની સારવારમાં ફિઝીયોથેરાપીનું મહત્વ
લકવો (Stroke/Paralysis) એ માત્ર શારીરિક બીમારી નથી, પરંતુ તે વ્યક્તિના આખા જીવનને થંભાવી દેતી સ્થિતિ છે. જ્યારે મગજના કોઈ ભાગમાં લોહીનો પુરવઠો ખોરવાય છે અથવા નસ ફાટી જાય છે, ત્યારે શરીરના અંગો પરનો કાબૂ જતો રહે છે. આવી સ્થિતિમાં દવાઓ જીવન બચાવવાનું કામ કરે છે, પરંતુ ફિઝીયોથેરાપી (Physiotherapy) એ જીવનને ફરીથી પાટા પર લાવવાનું કામ કરે છે.
લકવા (Paralysis) ની સારવારમાં ફિઝીયોથેરાપીનું મહત્વ Video
આ લેખમાં આપણે લકવામાં ફિઝીયોથેરાપીના મહત્વ, વિવિધ તબક્કાઓ અને તેનાથી થતા ફાયદાઓ વિશે વિગતવાર ચર્ચા કરીશું.
લકવામાં ફિઝીયોથેરાપી સારવારનું મહત્વ
લકવાગ્રસ્ત દર્દી માટે ફિઝીયોથેરાપી એ કોઈ ‘વધારાની’ સારવાર નથી, પણ તે સાજા થવાની પ્રક્રિયાનો મુખ્ય આધારસ્તંભ છે.
૧. ન્યુરોપ્લાસ્ટિસિટીને વેગ આપવો
આપણું મગજ અદ્ભુત છે. લકવામાં મગજના અમુક કોષો મૃત પામે છે, પરંતુ મગજમાં ‘ન્યુરોપ્લાસ્ટિસિટી’ નામનો ગુણ હોય છે. ફિઝીયોથેરાપી દ્વારા વારંવાર કરવામાં આવતી કસરતો મગજને નવા રસ્તાઓ (Neural Pathways) બનાવવામાં મદદ કરે છે. જે કામ મગજનો ક્ષતિગ્રસ્ત ભાગ નથી કરી શકતો, તે કામ અન્ય તંદુરસ્ત ભાગોને શીખવવામાં ફિઝીયોથેરાપી મદદરૂપ થાય છે.
૨. સ્નાયુઓની જકડાઈ (Spasticity) ઘટાડવી
લકવા પછી સ્નાયુઓ કાં તો સાવ નરમ પડી જાય છે અથવા અત્યંત કઠણ (Tight) થઈ જાય છે. જો લાંબા સમય સુધી કસરત ન કરવામાં આવે, તો સાંધાઓ જકડાઈ જાય છે અને કાયમી વિકલાંગતા આવી શકે છે. ફિઝીયોથેરાપી સ્ટ્રેચિંગ અને હલનચલન દ્વારા સ્નાયુઓની લવચીકતા જાળવી રાખે છે.
૩. સ્નાયુઓની તાકાત પાછી લાવવી
નિષ્ક્રિય પડી ગયેલા સ્નાયુઓ સમય જતાં નબળા પડતા જાય છે (Muscle Atrophy). ફિઝીયોથેરાપિસ્ટ ચોક્કસ પ્રકારની કસરતો દ્વારા આ સ્નાયુઓને ફરીથી સક્રિય કરે છે અને તેમાં તાકાત ભરે છે.
ફિઝીયોથેરાપી ક્યારે શરૂ કરવી જોઈએ?
લકવાની સારવારમાં “ગોલ્ડન પીરિયડ” ખૂબ મહત્વનો છે.
- શરૂઆતના ૨૪ થી ૪૮ કલાક: હોસ્પિટલમાં દર્દીની સ્થિતિ સ્થિર (Stable) થાય કે તરત જ હળવી ફિઝીયોથેરાપી શરૂ કરી શકાય છે.
- પ્રથમ ૩ થી ૬ મહિના: આ સમયગાળામાં રિકવરીની ઝડપ સૌથી વધુ હોય છે. આ દરમિયાન જેટલી સઘન ફિઝીયોથેરાપી કરવામાં આવે, તેટલું સારું પરિણામ મળે છે.
ફિઝીયોથેરાપી સારવારના વિવિધ તબક્કાઓ
લકવાની રિકવરી એક લાંબી મુસાફરી છે, જેને ફિઝીયોથેરાપિસ્ટ ત્રણ મુખ્ય તબક્કામાં વહેંચે છે:
અ) પથારીવશ અવસ્થા (Acute Phase)
જ્યારે દર્દી હલનચલન કરવા અસમર્થ હોય, ત્યારે નીચે મુજબની સારવાર આપવામાં આવે છે:
- પોઝિશનિંગ: દર્દીને બેડસોર (ચાંદા) ન પડે તે માટે દર બે કલાકે પડખું ફેરવવું.
- પેસિવ એક્સરસાઇઝ: થેરાપિસ્ટ પોતે દર્દીના હાથ-પગ હલાવે છે જેથી સાંધા જકડાય નહીં.
- છાતીની ફિઝીયોથેરાપી: લાંબો સમય સૂઈ રહેવાથી ફેફસામાં કફ જામી શકે છે, જે ન્યુમોનિયા નોતરી શકે. શ્વાસોશ્વાસની કસરતો આ જોખમ ઘટાડે છે.
બ) બેસવાની અને સંતુલનની અવસ્થા (Sub-acute Phase)
જ્યારે દર્દી થોડો સક્રિય થાય, ત્યારે લક્ષ્ય ‘બેલેન્સ’ પર હોય છે:
- સીટિંગ બેલેન્સ: ટેકા વગર બેસતા શીખવવું.
- કોર સ્ટ્રેન્થનિંગ: પેટ અને પીઠના સ્નાયુઓ મજબૂત કરવા જેથી દર્દી ટટ્ટાર રહી શકે.
- ટ્રાન્સફર ટ્રેનિંગ: પથારીમાંથી વ્હીલચેરમાં કે ખુરશીમાં કેવી રીતે જવું તેની તાલીમ.
ક) ચાલવાની અને રોજિંદા કાર્યોની અવસ્થા (Rehabilitation Phase)
આ સૌથી મહત્વનો તબક્કા છે:
- ગેટ ટ્રેનિંગ (Gait Training): લાકડી કે વોકરની મદદથી અને ધીમે ધીમે સહાય વગર ચાલતા શીખવવું.
- ફાઈન મોટર સ્કીલ્સ: હાથના પંજાનો ઉપયોગ કરીને વસ્તુ પકડવી, લખવું કે જમવું જેવી ઝીણી કામગીરી શીખવવી.
ફિઝીયોથેરાપીમાં વપરાતી આધુનિક પદ્ધતિઓ
આજના સમયમાં ટેકનોલોજીના કારણે લકવાની સારવાર વધુ અસરકારક બની છે:
| પદ્ધતિ | કાર્ય |
| Electrical Stimulation (FES) | હળવા વીજ પ્રવાહ દ્વારા સ્નાયુઓને સંકોચન આપીને સક્રિય કરવા. |
| Constraint-Induced Movement Therapy (CIMT) | સારા હાથને બાંધી દઈને નબળા હાથનો ઉપયોગ કરવા મજબૂર કરવો. |
| Mirror Therapy | અરીસાની મદદથી મગજને ભ્રમમાં નાખીને નબળા અંગની હિલચાલ સુધારવી. |
| Robotic Rehabilitation | રોબોટિક મશીનો દ્વારા ચોક્કસ અને વારંવાર હલનચલન કરાવવી. |
| Aquatic Therapy | પાણીમાં કસરત કરાવવી જેથી શરીરનું વજન ઓછું લાગે અને હલનચલન સરળ બને. |
દર્દી અને પરિવારની ભૂમિકા
ફિઝીયોથેરાપી માત્ર ક્લિનિક પૂરતી મર્યાદિત નથી. દર્દીના પરિવારની ભૂમિકા નિર્ણાયક છે:
- ધીરજ: લકવામાં સુધારો રાતોરાત નથી આવતો. મહિનાઓ કે વર્ષો લાગી શકે છે.
- પ્રોત્સાહન: દર્દી ઘણીવાર હતાશ થઈ જાય છે. તેમને માનસિક ટેકો આપવો જરૂરી છે.
- હોમ પ્રોગ્રામ: થેરાપિસ્ટ દ્વારા બતાવેલી કસરતો ઘરે પણ નિયમિત કરાવવી જોઈએ.
મહત્વની નોંધ: ક્યારેય પણ ફિઝીયોથેરાપી અધવચ્ચે છોડવી નહીં. સુધારો દેખાવા લાગે ત્યારે ઘણા લોકો કસરત બંધ કરી દે છે, જેનાથી રિકવરી અટકી શકે છે.
ઉપસંહાર
લકવા એ જીવનનો અંત નથી, પણ એક નવો સંઘર્ષ છે. યોગ્ય દવાઓ, સંતુલિત આહાર અને સૌથી મહત્વનું એટલે કે નિયમિત ફિઝીયોથેરાપી સારવાર દ્વારા દર્દી ફરીથી સ્વનિર્ભર બની શકે છે. ફિઝીયોથેરાપી માત્ર અંગોને હલાવવાની પ્રક્રિયા નથી, તે આત્મવિશ્વાસ પાછો મેળવવાની ચાવી છે.
જો તમારા પરિવારમાં કે આસપાસ કોઈ લકવાગ્રસ્ત વ્યક્તિ હોય, તો તેમને નિષ્ણાત ન્યુરો-ફિઝીયોથેરાપિસ્ટ પાસે લઈ જવામાં મોડું ન કરો.
