મધુર તરબૂચ

મધુર તરબૂચ શું છે?

મધુર તરબૂચ એ એક વ્યાપક શબ્દ છે જેનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે મીઠા સ્વાદવાળા તરબૂચની વિવિધ જાતો માટે થાય છે. વાનસ્પતિક રીતે જોઈએ તો, “મધુર તરબૂચ” શબ્દ ખાસ કોઈ એક જ ફળનો ઉલ્લેખ કરતો નથી, પરંતુ તે ખરબૂચ (Muskmelon) પ્રજાતિના ઘણા સભ્યોને આવરી લે છે.

ખરબૂચ પ્રજાતિમાં નીચેના જેવા જાણીતા તરબૂચનો સમાવેશ થાય છે:

• કસ્તુરી તરબૂચ (Cantaloupe): આ એક પ્રકારનું ખરબૂચ છે જે તેની જાળીદાર છાલ અને મીઠા નારંગી ગર્ભ માટે જાણીતું છે. તમે અગાઉ જેના વિશે પૂછ્યું હતું તે આ જ છે.
• હનીડ્યુ તરબૂચ (Honeydew Melon): આ તરબૂચ લીસી, આછા લીલા રંગની છાલ અને આછા લીલા રંગના મીઠા ગર્ભ સાથે આવે છે.
• કેસાબા તરબૂચ (Casaba Melon): આ તરબૂચ કરચલીવાળી પીળી છાલ અને સફેદ ગર્ભ ધરાવે છે અને તેનો સ્વાદ હળવો હોય છે.
• પર્શિયન તરબૂચ (Persian Melon): આ મોટા, ગોળાકાર અને મીઠા સ્વાદવાળા તરબૂચ હોય છે.
• અને ખરબૂચની અન્ય ઘણી જાતો.

તો, જ્યારે કોઈ “મધુર તરબૂચ” નો ઉલ્લેખ કરે છે, ત્યારે તેઓ કદાચ આમાંથી કોઈ પણ મીઠા સ્વાદવાળા ખરબૂચની જાત વિશે વાત કરી રહ્યા હોઈ શકે છે. કસ્તુરી તરબૂચ (કેન્ટાલૂપ) પોતે પણ એક પ્રકારનું મધુર તરબૂચ જ છે.

મધુર તરબૂચના ફાયદા શું છે?

મધુર તરબૂચ (જેમાં કસ્તુરી તરબૂચ, હનીડ્યુ અને અન્ય જાતોનો સમાવેશ થાય છે) સ્વાસ્થ્ય માટે ઘણા ફાયદાકારક છે, કારણ કે તે પોષક તત્ત્વોથી ભરપૂર હોય છે. તેના કેટલાક મુખ્ય ફાયદા નીચે મુજબ છે:

• હાઇડ્રેશન: મધુર તરબૂચમાં પાણીનું પ્રમાણ ખૂબ જ વધારે હોય છે, જે શરીરને હાઇડ્રેટ રાખવામાં મદદ કરે છે, ખાસ કરીને ગરમીની ઋતુમાં.
• રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારે છે: તેમાં વિટામિન સી ભરપૂર માત્રામાં હોય છે, જે રોગપ્રતિકારક શક્તિને મજબૂત બનાવે છે અને શરીરને ચેપ સામે લડવામાં મદદ કરે છે.
• પાચન સુધારે છે: તેમાં ફાઈબરની સારી માત્રા હોય છે, જે પાચનક્રિયાને સુધારે છે, કબજિયાત અટકાવે છે અને આંતરડાના સ્વાસ્થ્યને પ્રોત્સાહન આપે છે.
• આંખો માટે સારું: તેમાં વિટામિન એ અને બીટા-કેરોટીન જેવા તત્વો હોય છે, જે આંખોની તંદુરસ્તી જાળવે છે અને દ્રષ્ટિ સુધારે છે.
• વજન વ્યવસ્થાપનમાં મદદરૂપ: તે ઓછી કેલરી અને વધુ પાણી તથા ફાઈબરવાળું હોવાથી પેટ ભરેલું રાખે છે અને વજન નિયંત્રણમાં મદદ કરે છે.
• બ્લડ પ્રેશરને નિયંત્રિત કરે છે: તેમાં પોટેશિયમ હોય છે, જે બ્લડ પ્રેશરને નિયંત્રિત કરવામાં અને હૃદયને સ્વસ્થ રાખવામાં મદદ કરે છે.
• ત્વચા માટે ફાયદાકારક: તેમાં રહેલા એન્ટીઓક્સીડેન્ટ ત્વચાને ફ્રી રેડિકલથી થતા નુકસાનથી બચાવે છે અને ત્વચાને સ્વસ્થ અને ચમકદાર બનાવે છે.
• હાડકાં માટે મજબૂત: તેમાં વિટામિન કે, ફોલેટ અને મેગ્નેશિયમ જેવા પોષક તત્વો હોય છે, જે હાડકાંને મજબૂત બનાવવામાં મદદ કરે છે.
• તણાવ અને ચિંતા ઘટાડે છે: તેમાં રહેલા પોટેશિયમ મગજને શાંત કરવામાં અને તણાવ ઘટાડવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.
• ડાયાબિટીસમાં ફાયદાકારક: કેટલાક અભ્યાસો સૂચવે છે કે મધુર તરબૂચમાં રહેલા તત્વો ડાયાબિટીસના વ્યવસ્થાપનમાં મદદ કરી શકે છે, અને તેનો ગ્લાયસેમિક ઇન્ડેક્સ પણ ઓછો હોય છે.

મધુર તરબૂચ ક્યારે ખાવું?

મધુર તરબૂચ (જેમાં કસ્તુરી તરબૂચ અને હનીડ્યુ જેવી જાતોનો સમાવેશ થાય છે) દિવસના કોઈપણ સમયે ખાઈ શકો છો, પરંતુ તેના ફાયદાઓને મહત્તમ કરવા માટે નીચેના સમયને ધ્યાનમાં લઈ શકાય છે:

• સવારનો નાસ્તો: સવારના નાસ્તામાં મધુર તરબૂચ ખાવાથી દિવસની તાજગીભરી શરૂઆત થઈ શકે છે. તે હાઇડ્રેટિંગ હોય છે અને શરીરને જરૂરી પોષક તત્વો પૂરા પાડે છે.
• બે ભોજનની વચ્ચે (Mid-meal snack): બે ભોજનની વચ્ચે મધુર તરબૂચ ખાવાથી ભૂખને નિયંત્રિત કરી શકાય છે અને બિનઆરોગ્યપ્રદ નાસ્તા ખાવાની ટેવ ટાળી શકાય છે. તે ઓછી કેલરીવાળું હોવાથી વજન નિયંત્રણમાં પણ મદદરૂપ થઈ શકે છે.
• વર્કઆઉટ પહેલાં અથવા પછી: વર્કઆઉટ પહેલાં ખાવાથી તે તમને ઊર્જા આપી શકે છે, અને વર્કઆઉટ પછી ખાવાથી શરીરમાં ગુમાવેલા ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ (electrolytes) ફરીથી ભરી શકાય છે અને હાઇડ્રેશન જાળવી શકાય છે.
• બપોરનો નાસ્તો: બપોરના સમયે નાસ્તા તરીકે મધુર તરબૂચ ખાવાથી તાજગી અને સ્વાદ મળે છે.

જો કે, કેટલાક લોકો માટે રાત્રે મધુર તરબૂચ ખાવાનું ટાળવું વધુ સારું હોઈ શકે છે, કારણ કે તેમાં કુદરતી ખાંડ હોય છે અને તે પાચનમાં થોડો સમય લઈ શકે છે. જો તમને રાત્રે ખાવાથી કોઈ તકલીફ ન થતી હોય તો તમે ખાઈ શકો છો.

મધુર તરબૂચ વાનગીઓ

ઉનાળાની ગરમીમાં મધુર તરબૂચ (જેમાં કસ્તુરી તરબૂચ અને હનીડ્યુ જેવી જાતોનો સમાવેશ થાય છે) થી બનેલી ઠંડી અને તાજગીભરી વાનગીઓ ખૂબ જ લોકપ્રિય છે. અહીં કેટલીક સ્વાદિષ્ટ મધુર તરબૂચની વાનગીઓ રજૂ કરું છું:

મીઠી વાનગીઓ:

1. મધુર તરબૂચનો જ્યુસ: આ સૌથી સરળ અને તાજગીભર્યો વિકલ્પ છે.
   • મધુર તરબૂચના ટુકડા કરી લો (બીજ કાઢી નાખો).
   • તેને બ્લેન્ડરમાં થોડું પાણી અથવા દૂધ અને જરૂર મુજબ ખાંડ નાખીને બ્લેન્ડ કરો.
   • ગાળીને અથવા સીધું જ પીરસો. સ્વાદ માટે લીંબુનો રસ અથવા ફુદીનાના પાન ઉમેરી શકાય છે.
2. મધુર તરબૂચનો શેક: ઉનાળા માટે આ એક ઠંડો અને પૌષ્ટિક વિકલ્પ છે.
   • મધુર તરબૂચના ટુકડા, ઠંડુ દૂધ, થોડી ખાંડ અથવા મધ અને આઈસ્ક્રીમ (વૈકલ્પિક) બ્લેન્ડરમાં નાખો.
   • સરખી રીતે બ્લેન્ડ કરીને ઠંડો પીરસો.
3. મધુર તરબૂચની કુલ્ફી: આ એક દેશી અને સ્વાદિષ્ટ મીઠાઈ છે.
   • મધુર તરબૂચનો પલ્પ કાઢીને બ્લેન્ડ કરી લો.
   • તેમાં મલાઈ, ખાંડ અને થોડાં સમારેલાં ડ્રાયફ્રૂટ્સ (જેમ કે બદામ, પિસ્તા) ઉમેરો.
   • મિશ્રણને કુલ્ફીના મોલ્ડમાં ભરીને 6-8 કલાક અથવા આખી રાત માટે ફ્રીઝ કરો.
4. મધુર તરબૂચની રબડી: આ એક પરંપરાગત ભારતીય મીઠાઈ છે જેને મધુર તરબૂચના સ્વાદ સાથે બનાવી શકાય છે.
   • દૂધને ઘટ્ટ થાય ત્યાં સુધી ઉકાળો.
   • બ્લેન્ડ કરેલો મધુર તરબૂચનો પલ્પ અને ખાંડ ઉમેરીને થોડીવાર પકાવો.
   • ઠંડુ કરીને ડ્રાયફ્રૂટ્સથી ગાર્નિશ કરીને પીરસો.
5. મધુર તરબૂચની સ્મૂધી: આ એક હેલ્ધી અને ક્વિક વિકલ્પ છે.
   • મધુર તરબૂચના ટુકડા સાથે કેળા, દહીં અને થોડું મધ અથવા ખજૂર ભેળવીને બ્લેન્ડ કરો.
   • તમે તેમાં ચિયા સીડ્સ (chia seeds) અથવા ઓટ્સ (oats) પણ ઉમેરી શકો છો.
6. મધુર તરબૂચનો ફ્રૂટ સલાડ: અન્ય ફળો (જેમ કે કેળા, સફરજન, દ્રાક્ષ) સાથે મધુર તરબૂચના ટુકડા મિક્સ કરીને એક તાજું અને પૌષ્ટિક સલાડ બનાવી શકાય છે. તમે તેમાં થોડો લીંબુનો રસ અને ચાટ મસાલો પણ ઉમેરી શકો છો.

ખારી વાનગીઓ:

1. મધુર તરબૂચનું સલાડ: આ એક તાજું અને હલકું સલાડ છે.
   • મધુર તરબૂચના નાના ટુકડા કરો.
   • તેમાં ફેટા ચીઝ (feta cheese) અથવા મોઝેરેલા ચીઝ (mozzarella cheese), ફુદીનાના પાન, લાલ ડુંગળી અને ઓલિવ ઓઈલ (olive oil) તથા લીંબુના રસનું ડ્રેસિંગ ઉમેરો.
   • મીઠું અને મરી સ્વાદ અનુસાર નાખો.
2. મધુર તરબૂચ અને પ્રોશુટો સ્કીવર્સ (Melon and Prosciutto Skewers): આ એક સ્વાદિષ્ટ અને આકર્ષક એપેટાઇઝર (appetizer) છે.
   • મધુર તરબૂચના ક્યુબ્સ (cubes) અને પ્રોશુટોના ટુકડાને સ્કીવર પર વારાફરતી લગાવો.
   • તેને બાલ્સામિક ગ્લેઝ (balsamic glaze) સાથે પીરસો.
3. મધુર તરબૂચની સાલસા (Salsa): આ એક અનોખો અને સ્વાદિષ્ટ સાલસા છે જે ટાકોઝ (tacos) અથવા ગ્રીલ્ડ ચિકન સાથે સારો લાગે છે.
   • મધુર તરબૂચના નાના ટુકડા, લાલ ડુંગળી, જલાપેનો મરચું (jalapeno pepper), કોથમીર અને લીંબુનો રસ મિક્સ કરો.
   • મીઠું અને મરી સ્વાદ અનુસાર નાખો.

મધુર તરબૂચ ખરીદતી વખતે શું ધ્યાનમાં રાખવું?

મધુર તરબૂચ (જેમાં કસ્તુરી તરબૂચ અને હનીડ્યુ જેવી જાતોનો સમાવેશ થાય છે) ખરીદતી વખતે તમારે કેટલીક બાબતોનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ જેથી તમને સ્વાદિષ્ટ અને પાકેલું ફળ મળે:

સામાન્ય બાબતો (કસ્તુરી તરબૂચ અને હનીડ્યુ માટે લાગુ):

• દેખાવ:
  • આકાર: તરબૂચ સપ્રમાણ અને તેના પ્રકાર પ્રમાણે યોગ્ય આકારનું હોવું જોઈએ. અસામાન્ય આકારનું અથવા દબાયેલું તરબૂચ અંદરથી ક્ષતિગ્રસ્ત હોઈ શકે છે.
  • ડાઘા અને નરમ ભાગો: તરબૂચ પર કોઈ મોટા ડાઘા, તિરાડો અથવા નરમ ભાગો ન હોવા જોઈએ. નાના આછા ડાઘા સામાન્ય હોઈ શકે છે, પરંતુ મોટા અને ઘેરા ડાઘા ટાળો.
  • વજન: પાકેલું તરબૂચ તેના કદ પ્રમાણે ભારે લાગવું જોઈએ. હલકું તરબૂચ અંદરથી સુકાયેલું અથવા ઓછો રસ ધરાવતું હોઈ શકે છે.
• સુગંધ: પાકેલા તરબૂચના ફૂલના ભાગ (જ્યાં તે વેલા સાથે જોડાયેલું હોય છે) પાસેથી મીઠી અને સુગંધિત સુગંધ આવવી જોઈએ. જો કોઈ સુગંધ ન આવે અથવા કાચી સુગંધ આવે તો તે પાક્યું ન હોઈ શકે. જો તીવ્ર અને આથો જેવી ગંધ આવે તો તે વધુ પાકી ગયું હોઈ શકે છે.
• દાંડીનો ભાગ: દાંડીનો ભાગ સૂકો અને સહેજ અંદરની તરફ દબાયેલો હોવો જોઈએ. જો દાંડી હજી લીલી અને જોડાયેલી હોય, તો તરબૂચ કદાચ વહેલું તોડી લેવામાં આવ્યું છે અને તે પૂરતું પાક્યું નહીં હોય.
• અવાજ: હળવેથી થપથપાવવા પર તે પોલો અવાજ કરવો જોઈએ. જો તે નક્કર અવાજ કરે તો તે કાચું હોઈ શકે છે.

કસ્તુરી તરબૂચ માટે વિશેષ બાબતો:

• રંગ: પાકેલું કસ્તુરી તરબૂચ સામાન્ય રીતે આછો પીળો અથવા ક્રીમ રંગનું હોય છે. લીલા રંગનું તરબૂચ કાચું હોઈ શકે છે.
• જાળી: તેની છાલ પરની જાળી ઉપસેલી અને સ્પષ્ટ હોવી જોઈએ. જાળી જેટલી વધુ અને સારી રીતે વિકસિત હોય, તેટલું તરબૂચ પાકેલું હોવાની શક્યતા વધુ હોય છે.

હનીડ્યુ તરબૂચ માટે વિશેષ બાબતો:

• રંગ: પાકેલું હનીડ્યુ તરબૂચ આછો પીળો અથવા ક્રીમ રંગનું હોય છે. લીલા રંગનું તરબૂચ કાચું હોઈ શકે છે.
• છાલ: તેની છાલ લીસી અને મીણ જેવી હોવી જોઈએ. કેટલીક જાતોમાં આછી સફેદ જાળી પણ હોઈ શકે છે.
• ભારેપણું: હનીડ્યુ તરબૂચ કદની તુલનામાં ભારે લાગવું જોઈએ.

અન્ય બાબતો:

• સ્થાનિક અને મોસમી: જો તમે સ્થાનિક રીતે ઉગાડેલા અને મોસમી તરબૂચ ખરીદો છો, તો તે વધુ તાજા અને સ્વાદિષ્ટ હોવાની શક્યતા છે.
• ખરીદવાની જગ્યા: વિશ્વસનીય દુકાનો અથવા ફળ બજારોમાંથી ખરીદવાનો પ્રયાસ કરો જ્યાં તમને તાજા અને સારી ગુણવત્તાવાળા ફળો મળવાની શક્યતા વધુ હોય.

મધુર તરબૂચની ખેતી

1. આબોહવા અને જમીન:

ગુજરાતના વાતાવરણમાં મધુર તરબૂચની ખેતી (જેમાં મુખ્યત્વે કસ્તુરી તરબૂચ અને હનીડ્યુનો સમાવેશ થાય છે) સફળતાપૂર્વક થઈ શકે છે. તેની ખેતી માટે કેટલીક મહત્વની બાબતો ધ્યાનમાં રાખવી જરૂરી છે, જે કસ્તુરી તરબૂચની ખેતીને મળતી આવે છે, પરંતુ કેટલીક વિશિષ્ટતાઓ પણ છે:

• આબોહવા: મધુર તરબૂચ ગરમ અને સૂકી આબોહવામાં સારી રીતે વિકસે છે. તાપમાન 20°C થી 35°C ની વચ્ચે અનુકૂળ રહે છે. વધુ પડતી ભેજ રોગોને આમંત્રણ આપી શકે છે.
• જમીન: સારા નિતારવાળી, ગોરાડું અથવા રેતાળ ગોરાડું જમીન શ્રેષ્ઠ છે. જમીનનું pH મૂલ્ય 6.0 થી 7.5 ની વચ્ચે હોવું જોઈએ.

2. વાવેતરનો સમય:

• ગુજરાતમાં મધુર તરબૂચનું વાવેતર સામાન્ય રીતે ફેબ્રુઆરીથી માર્ચ મહિના દરમિયાન કરવામાં આવે છે. કેટલાક વિસ્તારોમાં નવેમ્બરથી જાન્યુઆરી દરમિયાન પણ વાવેતર થઈ શકે છે.

3. જાતો:

• કસ્તુરી તરબૂચની જાતો: પૂસા શરબતી, હરા મધુ, દુર્ગાપુરા મધુ, પંજાબ સુનહરી, અર્કા રાજહંસ, અર્કા જીત વગેરે.
• હનીડ્યુ તરબૂચની જાતો: પર્લ ડ્રોપ, સુગર બેબી હનીડ્યુ, ટેન્ડેરગોલ્ડ વગેરે.
• તમારા વિસ્તારની આબોહવા અને બજારની માંગ અનુસાર યોગ્ય જાતની પસંદગી કરવી જોઈએ.

4. ખેતરની તૈયારી અને વાવેતર:

• ખેતરને 2-3 વાર ખેડીને સમતળ કરો.
• જમીનમાં યોગ્ય પ્રમાણમાં છાણિયું ખાતર અથવા અન્ય કાર્બનિક ખાતર ઉમેરો.
• વાવણી માટે 1.5 થી 2 મીટરના અંતરે ક્યારા બનાવો.
• બીજને 2-3 સેન્ટિમીટર ઊંડાઈએ વાવો. બે છોડ વચ્ચેનું અંતર 60-90 સેન્ટિમીટર રાખવું જોઈએ.
• તમે તૈયાર ધરૂનો પણ ઉપયોગ કરી શકો છો.

5. પિયત:

• વાવણી પછી તરત જ હળવું પિયત આપો.
• ઉનાળામાં 8-10 દિવસના અંતરે અને શિયાળામાં 15-20 દિવસના અંતરે જરૂરિયાત મુજબ પિયત આપવું જોઈએ.
• ફૂલ અને ફળ બેસવાના સમયે પાણીની ખેંચ ન પડવી જોઈએ. ટપક સિંચાઈ પદ્ધતિ પાણીની બચત માટે અને સારા વિકાસ માટે ખૂબ જ ઉપયોગી છે.

6. ખાતર અને પોષણ:

• જમીન પરીક્ષણના આધારે રાસાયણિક ખાતરોનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.
• સામાન્ય રીતે નાઇટ્રોજન, ફોસ્ફરસ અને પોટાશયુક્ત ખાતરોની જરૂર પડે છે.
• વાવણી સમયે ફોસ્ફરસ અને પોટાશ અને ત્યારબાદ નાઇટ્રોજન બે થી ત્રણ હપ્તામાં આપવો જોઈએ.

7. નીંદણ નિયંત્રણ:

• સમયાંતરે હાથથી અથવા આંતરખેડ દ્વારા નીંદણ દૂર કરવું જોઈએ.
• આધુનિક ખેતીમાં નીંદણનાશક દવાઓનો પણ ઉપયોગ કરી શકાય છે.

8. રોગ અને જીવાત નિયંત્રણ:

• મધુર તરબૂચમાં પણ પાનનાં ટપકાં, ભૂકી છારો, ડાઉની મિલ્ડ્યુ જેવા રોગો અને સફેદ માખી, મોલો મશી, ફળમાખી જેવી જીવાતોનો ઉપદ્રવ થઈ શકે છે.
• રોગો અને જીવાતોના નિયંત્રણ માટે યોગ્ય દવાઓનો છંટકાવ કરવો જોઈએ. જૈવિક નિયંત્રણ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરવો વધુ હિતાવહ છે.

9. ફળની લણણી:

• વાવણીના લગભગ 70-100 દિવસ પછી ફળ લણણી માટે તૈયાર થઈ જાય છે, જે જાત પર આધાર રાખે છે.
• કસ્તુરી તરબૂચ માટે: છાલનો રંગ આછો પીળો થાય છે અને સુગંધ આવે છે. દાંડીનો ભાગ સૂકાવા લાગે છે.
• હનીડ્યુ તરબૂચ માટે: છાલનો રંગ ક્રીમ જેવો થાય છે અને તે મીણ જેવી લાગે છે. ફળના નીચેના ભાગે આછો પીળો રંગ દેખાય છે.
• ફળને હળવા હાથે ફેરવીને અથવા દાંડીથી અલગ કરીને લણણી કરવી જોઈએ.

10. ઉત્પાદન અને બજાર:

• યોગ્ય રીતે ખેતી કરવાથી પ્રતિ હેક્ટર 15 થી 30 ટન સુધીનું ઉત્પાદન મળી શકે છે, જે જાત અને વ્યવસ્થાપન પર આધાર રાખે છે.
• અમદાવાદ અને ગુજરાતમાં મધુર તરબૂચની સારી માંગ રહે છે. તમે સ્થાનિક બજારો અથવા જથ્થાબંધ વેપારીઓ સાથે સંપર્ક કરીને તમારા ઉત્પાદનનું વેચાણ કરી શકો છો.

મધુર તરબૂચની જાતો

મધુર તરબૂચની ઘણી જાતો ઉપલબ્ધ છે, જે તેમના સ્વાદ, રંગ, આકાર અને પાકવાના સમયગાળામાં ભિન્નતા ધરાવે છે. અહીં કેટલીક મુખ્ય જાતોની માહિતી આપવામાં આવી છે:

ભારતમાં જોવા મળતી મુખ્ય જાતો:

• કસ્તુરી તરબૂચ (Cantaloupe):
  • પૂસા શરબતી: વહેલી પાકતી જાત, મીઠો સ્વાદ અને સારી સુગંધ ધરાવે છે.
  • હરા મધુ: મધ્યમ મોડી પાકતી જાત, મોટા કદના અને લીલા ગર્ભવાળા ફળ હોય છે.
  • દુર્ગાપુરા મધુ: રાજસ્થાન માટે ભલામણ કરેલ, મીઠો સ્વાદ અને સારી ઉપજ આપે છે.
  • અર્કા રાજહંસ: ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ હોર્ટિકલ્ચરલ રિસર્ચ (IIHR), બેંગ્લોર દ્વારા વિકસાવેલ, સારી ગુણવત્તાવાળા ફળ.
  • અર્કા જીત: IIHR દ્વારા વિકસાવેલ, રોગ પ્રતિકારક જાત.
  • પંજાબ સુનહરી: પંજાબ એગ્રીકલ્ચરલ યુનિવર્સિટી, લુધિયાણા દ્વારા વિકસાવેલ, વહેલી પાકતી અને સારી ઉપજ આપતી જાત.
  • પંજાબ હાઇબ્રિડ: વહેલી પાકતી, સારા સ્વાદ અને સુગંધવાળી હાઇબ્રિડ જાત.
  • MH 10: મહારાષ્ટ્રમાં લોકપ્રિય, સારી ઉપજ અને મીઠાશ ધરાવે છે.
  • પૂસા મધુરિમા: મીઠો સ્વાદ અને આકર્ષક દેખાવ ધરાવતી જાત.
  • પૂસા રસરાજ: સારી મીઠાશ અને રસાળ ગર્ભવાળી જાત.
  • ગોલ્ડન ગ્લોરી: ઊંચી ઉપજ આપતી હાઇબ્રિડ જાત, લાંબા અંતરના પરિવહન માટે સારી.
  • ગોલ્ડન એરા: સારી મીઠાશ અને આકર્ષક દેખાવ ધરાવતી હાઇબ્રિડ જાત.
  • યલો ગ્રાન્ડ: લીલા ગર્ભ અને ખૂબ જ મીઠા સ્વાદવાળી જાત.
  • માઇલસ્ટોન: ગાલિયા પ્રકારની હાઇબ્રિડ જાત, વહેલી પાકતી અને ઊંચી મીઠાશવાળી.
• હનીડ્યુ (Honeydew):
  • પર્લ ડ્રોપ: લીસી, આછા લીલા રંગની છાલ અને મીઠો ગર્ભ ધરાવે છે.
  • સુગર બેબી હનીડ્યુ: ખૂબ જ મીઠી અને રસાળ જાત.
  • ટેન્ડેરગોલ્ડ: પીળા રંગની છાલ અને સફેદ ગર્ભ ધરાવતી જાત.
  • ગાલિયા (Galia): હનીડ્યુ અને કસ્તુરી તરબૂચનું ક્રોસ, મીઠો સ્વાદ અને જાળીદાર છાલ ધરાવે છે (ભારતમાં તેને ‘સરદા’ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે).
• અન્ય જાતો:
  • કેસાબા (Casaba): કરચલીવાળી પીળી છાલ અને હળવો સ્વાદ ધરાવે છે.
  • પર્શિયન (Persian): મોટા કદના અને ખૂબ જ મીઠા હોય છે.
  • શાર્લીન (Sharlyn): હનીડ્યુ અને કસ્તુરી તરબૂચ વચ્ચેનો સ્વાદ ધરાવે છે.
  • કેનેરી (Canary): તેજસ્વી પીળી છાલ અને સફેદ ગર્ભ ધરાવે છે, હળવો ખાટો સ્વાદ હોય છે.

જમીનની તૈયારી

ગુજરાતના પ્રદેશમાં મધુર તરબૂચ (જેમાં કસ્તુરી તરબૂચ અને હનીડ્યુનો સમાવેશ થાય છે) ની ખેતી માટે જમીનની તૈયારી કસ્તુરી તરબૂચ જેવી જ રીતે કરવામાં આવે છે. સારા ઉત્પાદન માટે જમીનને યોગ્ય રીતે તૈયાર કરવી ખૂબ જ જરૂરી છે. નીચે તેના મુખ્ય પગલાંઓ જણાવ્યા છે:

1. ખેડાણ (Plowing):

• સૌ પ્રથમ, જમીનને ઊંડે સુધી ખેડો. આનાથી જમીન પોચી બને છે અને હવા તથા પાણીનું પરિભ્રમણ સુધરે છે.
• પ્રથમ ખેડાણ ઉનાળાની શરૂઆતમાં અથવા પાકની લણણી પછી તરત જ કરવું જોઈએ.
• ત્યારબાદ, 2-3 વાર હળથી ખેડાણ કરો જેથી મોટા ઢેફાં ભાંગી જાય અને જમીન સમતળ બને.

2. નીંદણ દૂર કરવું (Weed Removal):

• ખેતરમાંથી તમામ પ્રકારના નીંદણ અને તેના મૂળિયાંને સંપૂર્ણપણે દૂર કરો. નીંદણ પાક સાથે પોષક તત્ત્વો અને પાણી માટે સ્પર્ધા કરે છે.
• નીંદણ દૂર કરવા માટે હાથથી નિંદામણ કરી શકાય છે અથવા તો યોગ્ય નીંદણનાશક દવાઓનો ઉપયોગ કરી શકાય છે.

3. જમીનનું સમતળ કરવું (Leveling):

• ખેડાણ પછી જમીનને સારી રીતે સમતળ કરવી જરૂરી છે. આનાથી સિંચાઈ દરમિયાન પાણીનું સમાન વિતરણ થાય છે.
• જમીનને સમતળ કરવા માટે રોટાવેટર અથવા લેવલરનો ઉપયોગ કરી શકાય છે.

4. ખાતર ઉમેરવું (Adding Fertilizers):

• મધુર તરબૂચના સારા વિકાસ માટે જમીનમાં યોગ્ય પ્રમાણમાં પોષક તત્ત્વો હોવા જરૂરી છે.
• જમીન પરીક્ષણ કરાવ્યા બાદ જ ખાતરની માત્રા નક્કી કરવી જોઈએ.
• સામાન્ય રીતે, વાવણી પહેલાં 10-15 ટન પ્રતિ હેક્ટર છાણિયું ખાતર અથવા અન્ય કાર્બનિક ખાતર જમીનમાં સારી રીતે ભેળવવું જોઈએ.
• રાસાયણિક ખાતરોમાં, પાયાના ખાતર તરીકે નાઇટ્રોજન, ફોસ્ફરસ અને પોટાશયુક્ત ખાતર જમીનમાં આપવું જોઈએ.

5. ક્યારા બનાવવા (Bed Preparation):

• વાવણી માટે યોગ્ય કદના ક્યારા તૈયાર કરો. ક્યારાનું કદ જમીનનો પ્રકાર અને સિંચાઈની પદ્ધતિ પર આધાર રાખે છે.
• સામાન્ય રીતે, 1.5 થી 2 મીટર પહોળા અને જરૂરિયાત મુજબ લંબાઈના ક્યારા બનાવવામાં આવે છે.
• ક્યારા વચ્ચે પાણીના નિકાલ માટે યોગ્ય જગ્યા રાખવી જોઈએ.

6. જમીનને ભેજવાળી કરવી (Moisturizing the Soil):

• વાવણી પહેલાં જમીનમાં હળવું પિયત આપો જેથી જમીનમાં યોગ્ય ભેજ જળવાઈ રહે. આ બીજના અંકુરણ માટે મદદરૂપ થશે.

વાવણી

અમદાવાદ અને ગુજરાતના પ્રદેશમાં મધુર તરબૂચ (જેમાં કસ્તુરી તરબૂચ અને હનીડ્યુનો સમાવેશ થાય છે) ની વાવણીનો સમય અને પદ્ધતિ પાકની સફળતા માટે અગત્યની છે.

વાવણીનો સમય:

• સામાન્ય રીતે, મધુર તરબૂચની વાવણીનો શ્રેષ્ઠ સમય ફેબ્રુઆરીથી માર્ચ મહિના દરમિયાનનો છે. આ સમયગાળો ગરમ અને સૂકી આબોહવા માટે અનુકૂળ હોય છે.
• કેટલાક વિસ્તારોમાં, જ્યાં શિયાળો હળવો હોય છે, ત્યાં નવેમ્બરથી જાન્યુઆરી દરમિયાન પણ વહેલી વાવણી કરી શકાય છે.

વાવણીની પદ્ધતિઓ:

મધુર તરબૂચની વાવણી મુખ્યત્વે બે રીતે કરવામાં આવે છે:

1. બીજ દ્વારા સીધી વાવણી:
   • તૈયાર કરેલા ક્યારામાં બીજને સીધા જ વાવવામાં આવે છે.
   • બે ક્યારા વચ્ચેનું અંતર 1.5 થી 2 મીટર અને બે છોડ વચ્ચેનું અંતર 60 થી 90 સેન્ટિમીટર રાખવું જોઈએ.
   • બીજને 2 થી 3 સેન્ટિમીટર ઊંડાઈએ વાવવા જોઈએ.
   • વાવણી પછી તરત જ હળવું પિયત આપવું જરૂરી છે.
   • એક જગ્યાએ 2-3 બીજ વાવવા અને અંકુરણ પછી તંદુરસ્ત છોડ રાખીને બાકીનાને કાઢી નાખવા સલાહભર્યું છે.
2. ધરૂ રોપણી દ્વારા વાવણી:
   • બીજને પહેલાં નર્સરીમાં ઉગાડવામાં આવે છે અને જ્યારે છોડ 3-4 અઠવાડિયાના થાય છે ત્યારે તેને ખેતરમાં રોપવામાં આવે છે.
   • ધરૂ રોપણી કરવાથી છોડને શરૂઆતમાં સારી વૃદ્ધિ મળે છે.
   • ધરૂને તૈયાર કરેલા ક્યારામાં યોગ્ય અંતરે રોપવામાં આવે છે અને ત્યારબાદ તરત જ પિયત આપવામાં આવે છે.

વિશિષ્ટ બાબતો (જાત અનુસાર):

• કસ્તુરી તરબૂચ: ઉપર જણાવેલી પદ્ધતિઓ સામાન્ય રીતે લાગુ પડે છે.
• હનીડ્યુ: હનીડ્યુની કેટલીક જાતોને કસ્તુરી તરબૂચ કરતાં થોડું વધારે અંતરની જરૂર પડી શકે છે, જેથી ફળને પૂરતી જગ્યા મળે. બે છોડ વચ્ચેનું અંતર 75 થી 100 સેન્ટિમીટર રાખી શકાય છે.

વાવણી વખતે ધ્યાનમાં રાખવા જેવી બાબતો:

• ગુણવત્તાવાળા બીજનો ઉપયોગ કરો.
• જમીનમાં પૂરતો ભેજ હોવો જરૂરી છે.
• યોગ્ય અંતર જાળવો.
• હવામાનની આગાહી જાણી લો.

પાણી આપવું

મધુર તરબૂચ (જેમાં કસ્તુરી તરબૂચ અને હનીડ્યુનો સમાવેશ થાય છે) ની ખેતીમાં પાણી વ્યવસ્થાપન ખૂબ જ અગત્યનું છે. યોગ્ય સમયે અને યોગ્ય માત્રામાં પાણી આપવાથી છોડનો સારો વિકાસ થાય છે અને ફળનું ઉત્પાદન વધે છે.

સિંચાઈનો સમયગાળો અને આવર્તન:

• વાવણી પછી તરત જ: બીજ વાવ્યા પછી અથવા ધરૂ રોપ્યા પછી તરત જ હળવું પિયત આપવું જરૂરી છે.
• પ્રથમ તબક્કો: અંકુરણથી છોડ સ્થિર થાય ત્યાં સુધી જમીનમાં સતત ભેજ જાળવી રાખો.
• વૃદ્ધિનો તબક્કો: ઉનાળામાં દર 8-10 દિવસે અને શિયાળામાં દર 15-20 દિવસે જરૂરિયાત મુજબ પિયત આપવું જોઈએ.
• ફૂલ અને ફળ બેસવાનો તબક્કો: આ સમયે નિયમિત અને પૂરતું પાણી આપવું જોઈએ. પાણીની ખેંચથી ફૂલો ખરી શકે છે.
• ફળ વિકાસનો તબક્કો: ફળના વિકાસ દરમિયાન જમીનમાં ભેજનું યોગ્ય સ્તર જાળવો.
• લણણી પહેલાં: લણણીના થોડા દિવસો પહેલાં પાણી આપવાનું બંધ કરી દેવું જોઈએ.

સિંચાઈની પદ્ધતિઓ:

• ટપક સિંચાઈ (Drip Irrigation): પાણીની બચત માટે શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિ.
• ફુવારા સિંચાઈ (Sprinkler Irrigation): મોટા વિસ્તાર માટે ઉપયોગી.
• ક્યારા પદ્ધતિ (Basin Irrigation): પરંપરાગત પદ્ધતિ, પાણીનો વ્યય વધુ થઈ શકે છે.

વિશિષ્ટ બાબતો (જાત અનુસાર):

• કસ્તુરી તરબૂચ: સામાન્ય રીતે ઉપર જણાવેલ પદ્ધતિઓ લાગુ પડે છે.
• હનીડ્યુ: હનીડ્યુને કસ્તુરી તરબૂચ કરતાં થોડી વધુ નિયમિત અને સમાન ભેજની જરૂર પડી શકે છે, ખાસ કરીને ફળ વિકાસના તબક્કામાં. પાણીની અછતથી ફળની ગુણવત્તા પર અસર થઈ શકે છે.

પાણી આપતી વખતે ધ્યાનમાં રાખવા જેવી બાબતો:

• જમીનનો પ્રકાર.
• હવામાન.
• છોડની અવસ્થા.
• પાણીની ગુણવત્તા.
• અતિશય સિંચાઈ ટાળો.

ખાતર

અમદાવાદમાં મધુર તરબૂચ (જેમાં કસ્તુરી તરબૂચ અને હનીડ્યુનો સમાવેશ થાય છે) ની ખેતીમાં યોગ્ય ખાતર વ્યવસ્થાપન સારા ઉત્પાદન અને ગુણવત્તા માટે ખૂબ જ જરૂરી છે.

કાર્બનિક ખાતરો:

• છાણિયું ખાતર: વાવણી પહેલાં 10-15 ટન પ્રતિ હેક્ટર જમીનમાં ભેળવો.
• કમ્પોસ્ટ ખાતર: જમીનની ગુણવત્તા સુધારે છે.
• વર્મી કમ્પોસ્ટ: છોડના વિકાસ માટે ઉત્તમ.

રાસાયણિક ખાતરો (જમીન પરીક્ષણના આધારે):

• મુખ્ય પોષક તત્ત્વો: નાઇટ્રોજન (N), ફોસ્ફરસ (P), પોટાશ (K).
• પાયાનું ખાતર: વાવણી સમયે ફોસ્ફરસ અને પોટાશની પૂરી માત્રા અને નાઇટ્રોજનનો ત્રીજો ભાગ આપો.
• હપ્તામાં ખાતર: બાકીનો નાઇટ્રોજન બે થી ત્રણ હપ્તામાં આપો.

સામાન્ય ભલામણ (જમીન પરીક્ષણ વિના):

• નાઇટ્રોજન: 80-100 કિગ્રા પ્રતિ હેક્ટર
• ફોસ્ફરસ: 60-80 કિગ્રા પ્રતિ હેક્ટર
• પોટાશ: 60-80 કિગ્રા પ્રતિ હેક્ટર

વિશિષ્ટ બાબતો (જાત અનુસાર):

• હનીડ્યુ: કેટલીક જાતોને કસ્તુરી તરબૂચ કરતાં થોડી વધુ પોટાશની જરૂર પડી શકે છે, જે ફળની મીઠાશ અને ગુણવત્તામાં સુધારો કરે છે.

ખાતર આપતી વખતે ધ્યાનમાં રાખવા જેવી બાબતો:

• જમીન પરીક્ષણ કરાવો.
• ખાતર છોડના મૂળિયાંથી થોડે દૂર આપો અને પિયત આપો.
• વધુ પડતા રાસાયણિક ખાતરનો ઉપયોગ ટાળો.
• કાર્બનિક અને રાસાયણિક ખાતરોનું સંકલિત વ્યવસ્થાપન (INM) અપનાવો.

નીંદણ

મધુર તરબૂચ (જેમાં કસ્તુરી તરબૂચ અને હનીડ્યુનો સમાવેશ થાય છે) ની ખેતીમાં નીંદણ એક સામાન્ય સમસ્યા છે જે ઉપજને નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડી શકે છે. નીંદણ પાક સાથે પાણી, પોષક તત્ત્વો અને સૂર્યપ્રકાશ માટે સ્પર્ધા કરે છે. તેથી, તેનું યોગ્ય વ્યવસ્થાપન કરવું ખૂબ જ જરૂરી છે.

નીંદણ નિયંત્રણની પદ્ધતિઓ:

1. યાંત્રિક પદ્ધતિઓ:
   • હાથથી નિંદામણ: નાના ખેતરો માટે અસરકારક, પરંતુ સમય અને શ્રમ માંગી લે છે.
   • ખરપિયો અથવા કલ્ટીવેટરનો ઉપયોગ: બે હાર વચ્ચેના નીંદણને દૂર કરવા માટે ઉપયોગી.
   • આંતરખેડ: ટ્રેક્ટર સંચાલિત સાધનો દ્વારા નીંદણને દૂર કરવું.
   • મલ્ચિંગ: પ્લાસ્ટિક શીટ અથવા કાર્બનિક સામગ્રીથી જમીનને ઢાંકવાથી નીંદણનો વિકાસ અટકે છે અને ભેજ જળવાઈ રહે છે.
2. રાસાયણિક પદ્ધતિઓ:
   • નીંદણનાશક દવાઓ (હર્બિસાઇડ્સ): વાવણી પહેલાં (પ્રી-ઇમર્જન્સ) અથવા વાવણી પછી (પોસ્ટ-ઇમર્જન્સ) ઉપયોગ કરી શકાય છે. દવાઓનો ઉપયોગ ઉત્પાદકની સૂચનાઓ અનુસાર અને સાવધાનીપૂર્વક કરવો જોઈએ. મધુર તરબૂચ માટે ભલામણ કરેલી દવાઓનો જ ઉપયોગ કરવો.
3. જૈવિક પદ્ધતિઓ:
   • પાકની ફેરબદલી: કેટલાક નીંદણના પ્રકારોને નિયંત્રિત કરવામાં મદદરૂપ.
   • આંતરપાક: નીંદણને વધવા માટે ઓછી જગ્યા મળે છે.

વિશિષ્ટ બાબતો (જાત અનુસાર):

• મધુર તરબૂચની મોટાભાગની જાતોમાં નીંદણ નિયંત્રણની પદ્ધતિઓ સમાન હોય છે. જો કે, મલ્ચિંગ ખાસ કરીને હનીડ્યુ જેવી જાતો માટે ફાયદાકારક હોઈ શકે છે, કારણ કે તેના ફળ જમીનના સીધા સંપર્કમાં આવતા બચી શકે છે.

નીંદણ નિયંત્રણ માટે ધ્યાનમાં રાખવા જેવી બાબતો:

• શરૂઆતના તબક્કામાં નીંદણ નિયંત્રણ વધુ અસરકારક છે.
• નીંદણને બીજ બનતા પહેલાં દૂર કરો.
• સ્વચ્છ ખેતી પદ્ધતિઓ અપનાવો.
• તમારી સ્થાનિક પરિસ્થિતિઓ અનુસાર યોગ્ય પદ્ધતિ પસંદ કરો.

રોગો અને જીવાતો

મધુર તરબૂચ (જેમાં કસ્તુરી તરબૂચ અને હનીડ્યુનો સમાવેશ થાય છે) ની ખેતીમાં રોગો અને જીવાતો પાકને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. તેમનું યોગ્ય નિદાન અને નિયંત્રણ ઉત્પાદન અને ગુણવત્તા માટે ખૂબ જ જરૂરી છે.

મુખ્ય રોગો:

• પાનનાં ટપકાં (Leaf Spots): પાંદડાં પર બદામી કે કાળા ટપકાં.
  • નિયંત્રણ: રોગગ્રસ્ત પાંદડાં દૂર કરો, મેન્કોઝેબ અથવા ક્લોરોથેલોનિલનો છંટકાવ કરો.
• ભૂકી છારો (Powdery Mildew): પાંદડાં, ડાળીઓ અને ફળો પર સફેદ પાવડર.
  • નિયંત્રણ: કેરાથેન અથવા ટ્રાઇડેમોર્ફનો છંટકાવ કરો, સલ્ફર આધારિત દવાઓ પણ અસરકારક છે.
• ડાઉની મિલ્ડ્યુ (Downy Mildew): પાંદડાંની ઉપર પીળાશ પડતા ડાઘા અને નીચે ભૂખરા ફૂગ.
  • નિયંત્રણ: મેટાલેક્સીલ અથવા સાયમોક્સાનીલનો છંટકાવ કરો, વધુ ભેજ ટાળો.
• ફ્યુઝેરિયમ વિલ્ટ (Fusarium Wilt): છોડ કરમાઈ જાય છે અને સુકાઈ જાય છે.
  • નિયંત્રણ: રોગ પ્રતિકારક જાતો વાવો, પાકની ફેરબદલી કરો, કાર્બેન્ડાઝિમનો ઉપયોગ કરો.
• એન્થ્રેકનોઝ (Anthracnose): પાંદડાં અને ફળો પર કાળા ડાઘા.
  • નિયંત્રણ: રોગગ્રસ્ત ભાગો દૂર કરો, ક્લોરોથેલોનિલ અથવા મેન્કોઝેબનો છંટકાવ કરો.

મુખ્ય જીવાતો:

• સફેદ માખી (Whitefly): પાંદડાંનો રસ ચૂસે છે, વાયરસ ફેલાવે છે.
  • નિયંત્રણ: લીમડાનું તેલ અથવા ડાયમિથોએટનો છંટકાવ કરો, પીળા સ્ટીકી ટ્રેપ લગાવો.
• મોલો મશી (Aphids): પાંદડાં અને ડાળીઓ પર રસ ચૂસે છે, પાંદડાં વળી જાય છે.
  • નિયંત્રણ: લીમડાનું તેલ, સાબુનું દ્રાવણ અથવા ઇમિડાક્લોપ્રિડનો છંટકાવ કરો.
• ફળમાખી (Fruit Fly): ફળમાં ઈંડા મૂકે છે, ઇયળો ફળ બગાડે છે.
  • નિયંત્રણ: ફળમાખીના ટ્રેપ લગાવો, મેલાથિઓનનો છંટકાવ કરો, ચેપગ્રસ્ત ફળોનો નાશ કરો.
• થ્રીપ્સ (Thrips): પાંદડાં અને ફૂલોનો રસ ચૂસે છે, પાંદડાં પર સફેદ નિશાન પડે છે.
  • નિયંત્રણ: લીમડાનું તેલ અથવા ડાયમિથોએટનો છંટકાવ કરો.
• પાન ખાનારી ઇયળો (Leaf Eating Caterpillars): પાંદડાં ખાઈને નુકસાન કરે છે.
  • નિયંત્રણ: હાથથી ઇયળો દૂર કરો, બેસિલસ થુરીન્જેનેસિસ (Bt) નો છંટકાવ કરો.

વિશિષ્ટ બાબતો (જાત અનુસાર):

• કેટલીક હનીડ્યુ જાતો કસ્તુરી તરબૂચની તુલનામાં કેટલાક રોગો (જેમ કે ભૂકી છારો) સામે થોડી વધુ સંવેદનશીલ હોઈ શકે છે. તેથી, જાતની લાક્ષણિકતાઓ અનુસાર નિયંત્રણના પગલાં લેવા જરૂરી છે.

સામાન્ય નિયંત્રણ પગલાં:

• પાકની ફેરબદલી કરો.
• રોગ પ્રતિકારક જાતો વાવો.
• ખેતરને સ્વચ્છ રાખો.
• બીજની માવજત કરો.
• યોગ્ય અંતર જાળવો.
• નિયમિત નિરીક્ષણ કરો.
• સંકલિત જીવાત અને રોગ વ્યવસ્થાપન (IPM) અપનાવો.

લણણી

મધુર તરબૂચ (જેમાં કસ્તુરી તરબૂચ અને હનીડ્યુનો સમાવેશ થાય છે) ની લણણીનો યોગ્ય સમય પાકની ગુણવત્તા અને સ્વાદ માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. અહીં લણણી સંબંધિત કેટલીક માહિતી આપવામાં આવી છે:

લણણી માટેના સંકેતો:

• કસ્તુરી તરબૂચ:
  • છાલનો રંગ લીલામાંથી આછો પીળો અથવા ક્રીમ રંગનો થવા લાગે છે.
  • ફળની દાંડી સુકાવા લાગે છે અને ફળ સરળતાથી વેલાથી અલગ થઈ જાય છે.
  • ફળના ફૂલના ભાગમાંથી મીઠી સુગંધ આવે છે.
  • છાલ પરની જાળી ઉપસેલી અને સ્પષ્ટ દેખાય છે.
• હનીડ્યુ:
  • છાલનો રંગ આછા લીલામાંથી આછો પીળો અથવા ક્રીમ રંગનો થાય છે.
  • ફળની છાલ મીણ જેવી અને લીસી લાગે છે.
  • ફળના નીચેના ભાગે આછો પીળો રંગ દેખાય છે.
  • ફળના ફૂલના ભાગમાંથી મીઠી સુગંધ આવે છે.

લણણીનો સમયગાળો:

• વાવણીના લગભગ 70 થી 100 દિવસ પછી ફળો લણણી માટે તૈયાર થઈ જાય છે, જે જાત અને વાતાવરણ પર આધાર રાખે છે.
• બધાં જ ફળો એકસાથે પાકતા નથી, તેથી પાકનું નિયમિત નિરીક્ષણ કરીને પાકેલા ફળોને તબક્કાવાર લણવા જોઈએ.

લણણીની પદ્ધતિ:

• પાકેલા ફળોને વેલાથી અલગ કરવા માટે તીક્ષ્ણ છરી અથવા કાતરનો ઉપયોગ કરો. દાંડીને થોડી લંબાઈ સાથે કાપો.
• ફળોને હળવા હાથે પકડો અને કાળજીપૂર્વક એકત્રિત કરો.

લણણી પછીની કાળજી:

• લણણી કરેલા ફળોને સીધા સૂર્યપ્રકાશથી બચાવો.
• તેમને ઠંડી અને હવા ઉજાસવાળી જગ્યાએ રાખો.

તરબૂચની ખેતીમાં સાવચેતી

અમદાવાદમાં તરબૂચની ખેતી (જેમાં કસ્તુરી તરબૂચ અને હનીડ્યુ જેવી મધુર જાતો તેમજ પાણીવાળા તરબૂચનો સમાવેશ થાય છે) કરતી વખતે સારી ઉપજ અને ગુણવત્તા મેળવવા માટે કેટલીક સામાન્ય સાવચેતીઓ રાખવી જરૂરી છે. અહીં કેટલીક મહત્વની બાબતો જણાવવામાં આવી છે:

જમીન અને વાવેતર સમયે સાવચેતી:

• યોગ્ય જમીન પસંદગી: સારા નિતારવાળી અને ફળદ્રુપ જમીન પસંદ કરો.
• જમીનનું પરીક્ષણ: વાવણી પહેલાં જમીનનું પરીક્ષણ કરાવો.
• પાકની ફેરબદલી: એક જ ખેતરમાં વારંવાર તરબૂચની ખેતી ટાળો.
• ગુણવત્તાવાળા બીજ: પ્રમાણિત અને સારી ગુણવત્તાવાળા બીજનો ઉપયોગ કરો.
• યોગ્ય વાવણી સમય: સ્થાનિક આબોહવા અનુસાર યોગ્ય સમયે વાવણી કરો.
• યોગ્ય અંતર: છોડ વચ્ચે યોગ્ય અંતર જાળવો.
• બીજની માવજત: વાવણી પહેલાં બીજને ફૂગનાશક દવાથી માવજત કરો.

પાણી અને ખાતર વ્યવસ્થાપન સમયે સાવચેતી:

• યોગ્ય સિંચાઈ: જરૂરિયાત મુજબ અને યોગ્ય સમયે પાણી આપો. ટપક સિંચાઈ પદ્ધતિ શ્રેષ્ઠ છે.
• પાણીની ગુણવત્તા: સિંચાઈ માટે સ્વચ્છ પાણીનો ઉપયોગ કરો.
• સંતુલિત ખાતરનો ઉપયોગ: જમીન પરીક્ષણના આધારે કાર્બનિક અને રાસાયણિક ખાતરોનો સંતુલિત ઉપયોગ કરો.
• ખાતર આપવાનો યોગ્ય સમય: વાવણી સમયે અને છોડના વિકાસના જુદા જુદા તબક્કામાં ખાતર આપો.

નીંદણ અને રોગ-જીવાત નિયંત્રણ સમયે સાવચેતી:

• સમયસર નીંદણ નિયંત્રણ: શરૂઆતના તબક્કામાં નીંદણ દૂર કરો.
• સંકલિત જીવાત અને રોગ વ્યવસ્થાપન (IPM): જૈવિક, યાંત્રિક અને રાસાયણિક પદ્ધતિઓનું સંકલિત રીતે ઉપયોગ કરો.
• નિયમિત નિરીક્ષણ: પાકનું નિયમિત નિરીક્ષણ કરો.
• યોગ્ય દવાઓનો ઉપયોગ: ભલામણ કરેલી અને માન્ય દવાઓનો જ ઉપયોગ કરો અને સલામતીના નિયમોનું પાલન કરો.
• રોગગ્રસ્ત છોડનો નાશ: રોગગ્રસ્ત છોડને ખેતરમાંથી દૂર કરો.

લણણી સમયે સાવચેતી:

• યોગ્ય સમયે લણણી: ફળ સંપૂર્ણપણે પાકી જાય ત્યારે જ લણણી કરો.
• હળવા હાથે લણણી: ફળોને નુકસાન ન થાય તેનું ધ્યાન રાખો.
• લણણી પછીની કાળજી: ફળોને સીધા સૂર્યપ્રકાશથી બચાવો અને ઠંડી જગ્યાએ રાખો.

વિશિષ્ટ સાવચેતીઓ (જાત અનુસાર):

• મધુર તરબૂચ (કસ્તુરી અને હનીડ્યુ):
  • હનીડ્યુને કસ્તુરી તરબૂચ કરતાં થોડી વધુ નિયમિત ભેજની જરૂર પડી શકે છે.
  • કેટલીક હનીડ્યુ જાતો ભૂકી છારા જેવા રોગો સામે વધુ સંવેદનશીલ હોઈ શકે છે.
• પાણીવાળા તરબૂચ:
  • પાણીવાળા તરબૂચને વિકાસ માટે વધુ જગ્યાની જરૂર પડે છે.
  • તેને મધુર તરબૂચ કરતાં વધુ પાણીની જરૂર પડે છે, ખાસ કરીને ફળના વિકાસ દરમિયાન.

અન્ય સામાન્ય સાવચેતીઓ:

• હવામાનની આગાહી જાણી લો.
• જંતુનાશક દવાઓનો ઉપયોગ કરતી વખતે સુરક્ષાના પગલાં લો.
• કૃષિ નિષ્ણાતોની સલાહ લો.