કાકડાનો સોજો (ટોન્સિલિટિસ)

કાકડાનો સોજો (ટોન્સિલિટિસ): સંપૂર્ણ માહિતી

કાકડાનો સોજો, જેને તબીબી ભાષામાં ટોન્સિલિટિસ (Tonsillitis) કહેવામાં આવે છે, તે ગળાના પાછળના ભાગમાં આવેલા બે લિંફ્ડ પેશીઓના સમૂહ, એટલે કે કાકડા (Tonsils), માં થતો એક પ્રકારનો ચેપ અને સોજો છે. કાકડા શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે, જે મોં અને નાક દ્વારા શરીરમાં પ્રવેશતા બેક્ટેરિયા અને વાયરસ સામે રક્ષણની પ્રથમ પંક્તિ તરીકે કાર્ય કરે છે.

જોકે, કેટલીકવાર આ કાકડા પોતે જ સંક્રમિત થઈ જાય છે, જેના કારણે તેમાં સોજો અને દુખાવો થાય છે. આ સમસ્યા બાળકો અને કિશોરોમાં વધુ સામાન્ય છે, પરંતુ તે કોઈપણ ઉંમરના વ્યક્તિને અસર કરી શકે છે.

કારણો (Causes)

ટોન્સિલિટિસ મુખ્યત્વે વાયરલ અથવા બેક્ટેરિયલ ચેપને કારણે થાય છે.

• વાયરલ ચેપ: આ ટોન્સિલિટિસનું સૌથી સામાન્ય કારણ છે. જે વાયરસ સામાન્ય શરદી (જેમ કે રાયનોવાયરસ, એડેનોવાયરસ) અને ફ્લૂ (ઈન્ફલ્યુએન્ઝા વાયરસ) નું કારણ બને છે, તે જ કાકડામાં પણ ચેપ લગાડી શકે છે. એપ્સટિન-બાર વાયરસ (Epstein-Barr virus), જે મોનોન્યુક્લિયોસિસનું કારણ બને છે, તે પણ ગંભીર ટોન્સિલિટિસ કરી શકે છે.
• બેક્ટેરિયલ ચેપ: બેક્ટેરિયાને કારણે થતો ટોન્સિલિટિસ ઓછો સામાન્ય પણ વધુ ગંભીર હોઈ શકે છે. સૌથી સામાન્ય બેક્ટેરિયમ સ્ટ્રેપ્ટોકોકસ પ્યોજેન્સ (Streptococcus pyogenes) છે, જે “સ્ટ્રેપ થ્રોટ” તરીકે ઓળખાતી સ્થિતિનું કારણ બને છે. જો તેની યોગ્ય સારવાર ન કરવામાં આવે તો તે ગંભીર ગૂંચવણો તરફ દોરી શકે છે.

આ ચેપ અત્યંત ચેપી હોય છે અને સંક્રમિત વ્યક્તિના છીંકવા, ખાંસી ખાવાથી અથવા તેમની સાથે નજીકના સંપર્કમાં આવવાથી ફેલાઈ શકે છે.

લક્ષણો (Symptoms)

ટોન્સિલિટિસના લક્ષણો ચેપની ગંભીરતાને આધારે હળવાથી લઈને ગંભીર હોઈ શકે છે. મુખ્ય લક્ષણોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

• ગળામાં દુખાવો: આ સૌથી સામાન્ય અને મુખ્ય લક્ષણ છે.
• કાકડા લાલ અને સૂજી જવા: કાકડા પર સફેદ કે પીળા રંગના પરુના ધાબા પણ દેખાઈ શકે છે.
• ગળવામાં તકલીફ અથવા દુખાવો: ખોરાક કે પ્રવાહી ગળવું મુશ્કેલ બને છે.
• તાવ અને ઠંડી લાગવી: શરીરનું તાપમાન વધી શકે છે.
• અવાજમાં ફેરફાર: અવાજ ઘોઘરો કે ભારે થઈ શકે છે.
• શ્વાસમાં દુર્ગંધ: મોંમાંથી ખરાબ વાસ આવી શકે છે.
• ગરદનમાં સોજો: જડબાની નીચેની લસિકા ગ્રંથિઓ (lymph nodes) માં સોજો અને દુખાવો થઈ શકે છે.
• માથાનો દુખાવો અને શરીરમાં કળતર.
• બાળકોમાં: પેટમાં દુખાવો, ઉલટી અને ભૂખ ન લાગવી જેવા લક્ષણો પણ જોવા મળી શકે છે.

જોખમી પરિબળો (Risk Factors)

કેટલાક પરિબળો ટોન્સિલિટિસ થવાનું જોખમ વધારી શકે છે:

• ઉંમર: નાના બાળકો અને કિશોરોમાં ટોન્સિલિટિસ વધુ સામાન્ય છે. ખાસ કરીને ૫ થી ૧૫ વર્ષની વયના બાળકોમાં બેક્ટેરિયલ ટોન્સિલિટિસ વધુ જોવા મળે છે.
• જીવાણુઓના સંપર્કમાં આવવું: શાળાઓ અને ડે-કેર સેન્ટરો જેવી જગ્યાઓ પર બાળકો એકબીજાના નજીકના સંપર્કમાં આવતા હોવાથી ચેપ ફેલાવવાનું જોખમ વધારે હોય છે.
• નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ: જે લોકોની રોગપ્રતિકારક શક્તિ નબળી હોય છે, તેઓ ચેપ માટે વધુ સંવેદનશીલ હોય છે.

વિભેદક નિદાન (Differential Diagnosis)

ડૉક્ટર માટે ટોન્સિલિટિસ જેવા લક્ષણો ધરાવતી અન્ય પરિસ્થિતિઓને નકારી કાઢવી મહત્વપૂર્ણ છે. આ પ્રક્રિયાને વિભેદક નિદાન કહેવાય છે. આમાં શામેલ છે:

• સામાન્ય શરદી અને ફ્લૂ: આમાં પણ ગળામાં દુખાવો થઈ શકે છે, પરંતુ સામાન્ય રીતે નાક વહેવું અને છીંક આવવા જેવા લક્ષણો વધુ પ્રબળ હોય છે.
• ઈન્ફેક્શિયસ મોનોન્યુક્લિયોસિસ (Infectious Mononucleosis): આ વાયરલ રોગમાં તીવ્ર થાક, તાવ, ગળામાં દુખાવો અને લસિકા ગ્રંથિઓમાં ભારે સોજો જેવા લક્ષણો હોય છે.
• પેરિટોન્સિલર એબ્સેસ (Peritonsillar Abscess): આ એક ગંભીર સ્થિતિ છે જેમાં કાકડાની આસપાસ પરુનો સંગ્રહ થાય છે. તેમાં એક બાજુ તીવ્ર દુખાવો અને મોં ખોલવામાં તકલીફ થાય છે.
• ડિપ્થેરિયા (Diphtheria): આ એક ગંભીર બેક્ટેરિયલ ચેપ છે જેમાં ગળામાં જાડી, રાખોડી રંગની પરત જામી જાય છે, જોકે રસીકરણને કારણે હવે તે દુર્લભ છે.

નિદાન (Diagnosis)

ટોન્સિલિટિસનું નિદાન સામાન્ય રીતે શારીરિક તપાસ દ્વારા કરવામાં આવે છે.

• શારીરિક તપાસ: ડૉક્ટર ગળા, કાન અને નાકની તપાસ કરવા માટે પ્રકાશિત સાધનનો ઉપયોગ કરશે. તેઓ ગરદનની લસિકા ગ્રંથિઓમાં સોજા માટે પણ તપાસ કરશે.
• થ્રોટ સ્વેબ (Throat Swab): જો બેક્ટેરિયલ ચેપ, ખાસ કરીને સ્ટ્રેપ થ્રોટની શંકા હોય, તો ડૉક્ટર ગળાના પાછળના ભાગમાંથી નમૂનો લેવા માટે એક સ્વેબ (રૂનું પૂમડું) નો ઉપયોગ કરી શકે છે. આ નમૂનાનું સ્ટ્રેપ્ટોકોકસ બેક્ટેરિયાની હાજરી માટે પરીક્ષણ કરવામાં આવે છે.
• રક્ત પરીક્ષણ (Blood Test): જો મોનોન્યુક્લિયોસિસની શંકા હોય, તો સંપૂર્ણ રક્ત ગણતરી (CBC) જેવી રક્ત તપાસની સલાહ આપવામાં આવી શકે છે.

સારવાર (Treatment)

ટોન્સિલિટિસની સારવાર તેના કારણ પર આધાર રાખે છે.

• વાયરલ ટોન્સિલિટિસ: જો ચેપ વાયરસને કારણે થયો હોય, તો એન્ટિબાયોટિક્સ અસરકારક રહેશે નહીં. શરીર તેની રોગપ્રતિકારક શક્તિ દ્વારા જાતે જ ચેપ સામે લડે છે. સારવાર મુખ્યત્વે લક્ષણોમાં રાહત આપવા પર કેન્દ્રિત હોય છે, જેમ કે:
  • પૂરતો આરામ કરવો.
  • પુષ્કળ પ્રવાહી પીવું.
  • તાવ અને દુખાવા માટે પેરાસિટામોલ (Paracetamol) અથવા આઇબુપ્રોફેન (Ibuprofen) જેવી દવાઓ લેવી.
• બેક્ટેરિયલ ટોન્સિલિટિસ: જો ટોન્સિલિટિસ સ્ટ્રેપ થ્રોટ જેવા બેક્ટેરિયલ ચેપને કારણે થયો હોય, તો ડૉક્ટર એન્ટિબાયોટિક્સનો કોર્સ લખી આપશે, જેમ કે પેનિસિલિન (Penicillin). ચેપને સંપૂર્ણપણે દૂર કરવા અને સંધિવા તાવ (rheumatic fever) જેવી ગૂંચવણો અટકાવવા માટે એન્ટિબાયોટિક્સનો સંપૂર્ણ કોર્સ પૂરો કરવો ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે, ભલે તમે થોડા દિવસોમાં સારું અનુભવવા લાગો.
• શસ્ત્રક્રિયા (Tonsillectomy): જો ટોન્સિલિટિસ વારંવાર થતો હોય (એક વર્ષમાં ૫-૭ થી વધુ વખત), ક્રોનિક (લાંબા સમય સુધી ચાલતો) હોય, અથવા શ્વાસ લેવામાં કે ગળવામાં ગંભીર તકલીફ ઊભી કરતો હોય, તો ડૉક્ટર કાકડાને શસ્ત્રક્રિયા દ્વારા દૂર કરવાની સલાહ આપી શકે છે, જેને ટોન્સિલેક્ટોમી કહેવાય છે.

ઘરેલું ઉપચાર (Home Remedies)

દવાઓ સાથે, કેટલાક ઘરેલું ઉપચાર લક્ષણોમાં રાહત આપવામાં મદદ કરી શકે છે:

• મીઠાવાળા ગરમ પાણીના કોગળા: દિવસમાં ઘણી વખત ગરમ પાણીમાં મીઠું નાખીને કોગળા કરવાથી ગળાના દુખાવા અને સોજામાં રાહત મળે છે.
• પુષ્કળ પ્રવાહી પીવું: ગરમ સૂપ, હર્બલ ટી (જેમ કે આદુ અથવા કેમોમાઈલ ચા), અને પાણી જેવા ગરમ પ્રવાહી પીવાથી ગળું ભીનું રહે છે અને રાહત મળે છે.
• મધ: મધમાં કુદરતી એન્ટીબેક્ટેરિયલ ગુણધર્મો હોય છે. તેને ગરમ પાણી અથવા હર્બલ ટીમાં ભેળવીને પીવાથી ગળાના દુખાવામાં રાહત મળે છે. (એક વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોને મધ ન આપવું).
• આરામ: શરીરને ચેપ સામે લડવા માટે પૂરતો આરામ આપવો જરૂરી છે.
• ભેજવાળું વાતાવરણ: હવામાં ભેજ જાળવવા માટે હ્યુમિડિફાયરનો ઉપયોગ કરવાથી શુષ્ક હવાને કારણે થતી ગળાની બળતરા ઓછી થઈ શકે છે.
• ઠંડા પદાર્થો: આઈસ્ક્રીમ અથવા ઠંડા પીણાં ગળાને સુન્ન કરીને કામચલાઉ રાહત આપી શકે છે.

અટકાવ (Prevention)

ટોન્સિલિટિસના ફેલાવાને રોકવા અને તેનાથી બચવા માટે નીચેના પગલાં લઈ શકાય છે:

• વારંવાર હાથ ધોવા: ખાસ કરીને જમતા પહેલા અને શૌચાલયનો ઉપયોગ કર્યા પછી, સાબુ અને પાણીથી સારી રીતે હાથ ધોવા.
• વસ્તુઓ વહેંચવાનું ટાળો: તમારા વાસણો, પાણીની બોટલ, અથવા ટૂથબ્રશ જેવી અંગત વસ્તુઓ અન્ય લોકો સાથે વહેંચશો નહીં.
• ખાંસી કે છીંકતી વખતે મોં ઢાંકવું: ચેપના ફેલાવાને રોકવા માટે હંમેશા ટિશ્યુ અથવા તમારી કોણીમાં ખાંસી કે છીંક ખાવી.
• બીમાર લોકોથી દૂર રહો: જો કોઈને ટોન્સિલિટિસ કે ગળામાં ચેપ હોય તો તેમના નજીકના સંપર્કમાં આવવાનું ટાળો.
• ટૂથબ્રશ બદલો: ટોન્સિલિટિસમાંથી સાજા થયા પછી તમારું ટૂથબ્રશ બદલી નાખો જેથી ફરીથી ચેપ ન લાગે.

નિષ્કર્ષ (Conclusion)

કાકડાનો સોજો (ટોન્સિલિટિસ) એ એક સામાન્ય સ્વાસ્થ્ય સમસ્યા છે, જે મોટે ભાગે ગંભીર હોતી નથી અને યોગ્ય સારવાર અને ઘરેલું ઉપચારથી થોડા દિવસોમાં મટી જાય છે. તે વાયરલ છે કે બેક્ટેરિયલ તે નક્કી કરવું મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે તેની સારવાર પદ્ધતિ અલગ-અલગ હોય છે.

જો ગળામાં તીવ્ર દુખાવો, ગળવામાં ભારે તકલીફ અથવા તાવ જેવા લક્ષણો જણાય, તો તાત્કાલિક ડૉક્ટરની સલાહ લેવી હિતાવહ છે. સ્વચ્છતાની સારી આદતો અપનાવીને આ ચેપી રોગથી મોટાભાગે બચી શકાય છે.