ન્યુરોલોજી, વૃદ્ધાવસ્થા અને બાળકો (Neuro, Geriatric & Pediatric)સ્ટ્રોક (લકવા) ના દર્દીઓએ પથારીમાં ચાંદા ન પડે તે માટે પડખા કેવી રીતે ફરવા?
સ્ટ્રોક (Stroke) અથવા લકવો એ એવી ગંભીર સ્થિતિ છે જેમાં મગજના એક ભાગમાં રક્તપ્રવાહમાં અવરોધ આવવાથી શરીરના એક ભાગમાં નબળાઈ, લકવો અથવા હલનચલનમાં મુશ્કેલી સર્જાય છે. ઘણા સ્ટ્રોકના દર્દીઓ શરૂઆતના દિવસોમાં લાંબા સમય સુધી પથારીમાં રહેતા હોય છે. જો આવા દર્દીઓને યોગ્ય રીતે પડખું ન ફેરવવામાં આવે અથવા એક જ સ્થિતિમાં કલાકો સુધી રાખવામાં આવે, તો તેમની ત્વચા અને અંદરના ટિશ્યૂ પર સતત દબાણ આવે છે. પરિણામે પ્રેશર સોર (Pressure Sores) અથવા બેડસોર (Bedsores) એટલે કે પથારીના ચાંદા થઈ શકે છે.
એકવાર બેડસોર થઈ જાય પછી તેની સારવાર લાંબી, ખર્ચાળ અને દર્દનાક બની શકે છે. પરંતુ સારા સમાચાર એ છે કે યોગ્ય પોઝિશનિંગ, સમયસર પડખું ફેરવવાની રીત, ફિઝિયોથેરાપી અને પરિવારના સભ્યોની કાળજી દ્વારા મોટાભાગના બેડસોરને સરળતાથી અટકાવી શકાય છે.
આ લેખમાં આપણે જાણીશું કે સ્ટ્રોકના દર્દીઓને પથારીમાં પડખા કેવી રીતે ફેરવવા, કેટલી વાર ફેરવવા, કઈ બાબતોનું ધ્યાન રાખવું અને ફિઝિયોથેરાપી કેવી રીતે મદદરૂપ બને છે.
બેડસોર (Pressure Sore) શું છે?
બેડસોર એ ત્વચા અને નીચેના ટિશ્યૂમાં થતું નુકસાન છે, જે લાંબા સમય સુધી એક જ જગ્યાએ દબાણ રહેવાને કારણે થાય છે.
સ્ટ્રોકના દર્દીઓમાં શરીરના એક ભાગમાં સંવેદના ઓછી થઈ શકે છે. તેથી દર્દીને દુખાવો કે અસુવિધા હોવા છતાં તેની ખબર પડતી નથી અને દબાણ સતત રહે છે.
કયા ભાગોમાં બેડસોર થવાની શક્યતા વધુ હોય છે?
શરીરના જ્યાં હાડકાં બહારની તરફ વધુ હોય છે ત્યાં દબાણ વધુ પડે છે.
મુખ્ય જગ્યાઓ:
- એડી (Heel)
- પગના ગોટા
- ઘૂંટણ
- નિતંબ (Hip)
- કમરનો પાછળનો ભાગ (Sacrum)
- પૂંછડીનું હાડકું
- ખભા
- કોણી
- માથાનો પાછળનો ભાગ
આ તમામ જગ્યાઓની દરરોજ તપાસ કરવી ખૂબ જરૂરી છે.
બેડસોરના શરૂઆતના લક્ષણો
જો નીચેના લક્ષણો દેખાય તો તરત જ ધ્યાન આપવું જોઈએ.
- ત્વચા લાલ થવી
- દબાવ્યા પછી પણ લાલાશ ન જવી
- ગરમ અથવા ઠંડી લાગવી
- સોજો
- દુખાવો
- ફોલ્લો પડવો
- ત્વચા ફાટી જવી
શરૂઆતમાં જ ધ્યાન રાખવાથી ગંભીર સમસ્યા ટાળી શકાય છે.
દર્દીને કેટલા સમય પછી પડખું ફેરવવું જોઈએ?
સામાન્ય રીતે:
દર 2 કલાકે દર્દીની સ્થિતિ બદલવી જોઈએ.
જો દર્દી સંપૂર્ણપણે હલનચલન ન કરી શકે તો સમયસર પડખું ફેરવવું અત્યંત જરૂરી છે.
રાત્રે પણ લાંબા સમય સુધી એક જ સ્થિતિમાં ન રાખવો.
ઘણા ઘરોમાં એલાર્મ રાખીને સમય યાદ રાખવો ઉપયોગી રહે છે.
પડખું ફેરવવાની યોગ્ય રીત
દર્દીને ખેંચીને ક્યારેય ન ફેરવવો.
આ રીતે આગળ વધો:
1. પહેલા દર્દીને સમજાવો
જો દર્દી વાત સમજી શકે તો પહેલા જણાવો કે હવે પડખું ફેરવવાનું છે.
2. પથારીની ઊંચાઈ યોગ્ય રાખો
કાળજી રાખનાર વ્યક્તિની કમરને નુકસાન ન થાય તે માટે શક્ય હોય તો બેડ યોગ્ય ઊંચાઈ પર રાખવો.
3. હાથને યોગ્ય સ્થિતિમાં મૂકો
સ્ટ્રોક થયેલો હાથ શરીર નીચે દબાઈ ન જાય તેનું ધ્યાન રાખો.
હાથને આગળ રાખીને પછી દર્દીને ફેરવો.
4. ઘૂંટણ વાળવામાં મદદ કરો
જો શક્ય હોય તો એક પગ થોડો વાળવો.
આથી શરીર સરળતાથી ફરી શકે છે.
5. ખભા અને નિતંબ સાથે ફેરવો
ફક્ત ખભો કે ફક્ત પગ ન ફેરવવો.
શરીરને એકસાથે ખભા અને કમરથી હળવેથી ફેરવવો.
6. શરીરને ખેંચશો નહીં
ખેંચવાથી ત્વચામાં ઘસારો થાય છે અને બેડસોરનું જોખમ વધી શકે છે.
જો ઉપલબ્ધ હોય તો ડ્રો-શીટ (Draw Sheet) અથવા સ્લાઇડિંગ શીટનો ઉપયોગ કરવો.
કઈ-કઈ સ્થિતિમાં દર્દીને રાખી શકાય?
1. પીઠ પર સીધા
- માથા નીચે પાતળું ઓશીકું
- હાથને ટેકો
- ઘૂંટણ નીચે નાનું ઓશીકું (જરૂર મુજબ)
- એડી નીચે ઓશીકું રાખીને એડીને દબાણથી બચાવવી
2. જમણા પડખે
- પીઠ પાછળ ઓશીકું
- બંને ઘૂંટણ વચ્ચે ઓશીકું
- હાથને આગળ ટેકો આપવો
- પગ વચ્ચે તકિયો રાખવો
3. ડાબા પડખે
આ જ રીતે ડાબી બાજુ પણ ટેકો આપવો.
દર વખતે ઓશીકાંનો યોગ્ય ઉપયોગ કરવાથી દબાણ ઘટે છે.
અસરગ્રસ્ત (લકવા આવેલા) હાથનું ખાસ ધ્યાન
સ્ટ્રોકમાં હાથના સાંધા સરળતાથી ઈજાગ્રસ્ત થઈ શકે છે.
આ માટે:
- હાથ નીચે દબાઈ ન જાય
- ખભાને ખેંચશો નહીં
- હાથ લટકતો ન રહે
- ઓશીકાંથી સંપૂર્ણ ટેકો આપવો
અસરગ્રસ્ત પગનું ધ્યાન
- પગ સીધો રાખવો
- પગ અંદર તરફ વળી ન જાય
- ગોઠણ અને પગ વચ્ચે તકિયો રાખવો
- એડી સતત ગાદલા પર દબાય નહીં તેનું ધ્યાન રાખવું
બેડસોર અટકાવવા માટે અન્ય મહત્વપૂર્ણ પગલાં
1. ત્વચા સ્વચ્છ રાખો
પરસેવો, પેશાબ અથવા ભેજ લાંબા સમય સુધી ન રહેવા દો.
ત્વચા હંમેશા સાફ અને સૂકી રાખો.
2. યોગ્ય પોષણ
ત્વચા ઝડપથી સાજી રહે તે માટે પૂરતું પોષણ જરૂરી છે.
આહારમાં સમાવેશ કરો:
- દાળ
- દૂધ
- છાશ
- ઈંડા (જો લેતા હોય)
- લીલા શાકભાજી
- ફળ
- પ્રોટીનયુક્ત ખોરાક
3. પૂરતું પાણી પીવું
ડિહાઇડ્રેશનથી ત્વચા નબળી બને છે.
ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ પૂરતું પ્રવાહી આપવું.
4. ખાસ ગાદલાનો ઉપયોગ
જો દર્દી લાંબા સમય સુધી પથારીમાં રહેવાનો હોય તો:
- એર મેટ્રેસ
- અલ્ટરનેટિંગ પ્રેશર મેટ્રેસ
- પ્રેશર રિલીફ કુશન
ખૂબ ઉપયોગી સાબિત થાય છે.
ફિઝિયોથેરાપીની મહત્વની ભૂમિકા
સ્ટ્રોક પછી ફિઝિયોથેરાપી માત્ર ચાલવા માટે જ નહીં પરંતુ બેડસોર અટકાવવા માટે પણ ખૂબ જરૂરી છે.
ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ:
- યોગ્ય પોઝિશનિંગ શીખવે છે
- પડખું ફેરવવાની ટેક્નિક સમજાવે છે
- સાંધા જકડાઈ ન જાય તે માટે કસરતો કરાવે છે
- હાથ-પગની હળવી હલનચલન કરાવે છે
- બેડથી ખુરશી પર બેસાડવાની સલામત રીત શીખવે છે
- પરિવારના સભ્યોને દર્દીની દૈનિક સંભાળ માટે તાલીમ આપે છે
ઘરે સંભાળ રાખનાર વ્યક્તિ માટે ખાસ સૂચનો
- દર બે કલાકે પોઝિશન બદલો.
- રોજ ત્વચાની તપાસ કરો.
- લાલાશ દેખાય તો તે જગ્યાનો દબાણ તરત ઘટાડો.
- દર્દીને ખેંચીને નહીં, હળવેથી ફેરવો.
- ઓશીકાંનો યોગ્ય ઉપયોગ કરો.
- ભીના કપડાં તરત બદલો.
- દર્દીને શક્ય હોય તેટલી વહેલી તકે બેસાડવા અને હળવી હલનચલન શરૂ કરવા માટે નિષ્ણાતની સલાહ લો.
કઈ ભૂલો ન કરવી?
- આખો દિવસ એક જ સ્થિતિમાં રાખવી.
- હાથ પકડીને દર્દીને ખેંચવો.
- ખભાથી ઊંચકવો.
- એડી સતત ગાદલા પર દબાય તેવી સ્થિતિ રાખવી.
- લાલાશ હોવા છતાં અવગણવી.
- બેડસોર પર જાતે દવા લગાવવી.
- ડૉક્ટર અથવા ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહ વિના સારવાર કરવી.
ક્યારે તરત ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો?
જો નીચેના લક્ષણો દેખાય તો વિલંબ કર્યા વગર તબીબી સલાહ લેવી.
- ત્વચા ફાટી જવી
- કાળો રંગ દેખાવા લાગવો
- દુર્ગંધ આવવી
- પરુ નીકળવું
- તાવ આવવો
- ઘા ઊંડો થવો
- સતત વધતો દુખાવો
પરિવારની ભૂમિકા
સ્ટ્રોકના દર્દીની સારવારમાં પરિવાર સૌથી મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
સમયસર પડખું ફેરવવું, યોગ્ય આહાર આપવો, દૈનિક કસરતો કરાવવી, ત્વચાની તપાસ કરવી અને દર્દીને હિંમત આપવી—આ બધી બાબતો દર્દીની ઝડપી અને સુરક્ષિત રિકવરીમાં મોટો ફાળો આપે છે.
ઘણા દર્દીઓ યોગ્ય સંભાળ અને નિયમિત ફિઝિયોથેરાપીના કારણે ફરી બેઠા થઈ શકે છે, ચાલવાનું શીખી શકે છે અને દૈનિક જીવનમાં વધુ સ્વતંત્ર બની શકે છે.
નિષ્કર્ષ
સ્ટ્રોકના દર્દીઓમાં બેડસોર એક સામાન્ય પરંતુ સંપૂર્ણપણે અટકાવી શકાય તેવી સમસ્યા છે. દર બે કલાકે યોગ્ય રીતે પડખું ફેરવવું, શરીરના દબાણવાળા ભાગોને ઓશીકાંથી ટેકો આપવો, ત્વચાની નિયમિત તપાસ કરવી, પૂરતું પોષણ અને પાણી આપવું તથા સમયસર ફિઝિયોથેરાપી શરૂ કરવી—આ બધા પગલાં મળીને બેડસોરનું જોખમ નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડે છે.
જો પરિવારના સભ્યોને દર્દીને સલામત રીતે પડખું ફેરવવાની યોગ્ય તાલીમ આપવામાં આવે અને તેઓ નિયમિત રીતે આ પદ્ધતિનું પાલન કરે, તો દર્દીને પીડાદાયક ચાંદાથી બચાવી શકાય છે અને તેની રિકવરી વધુ આરામદાયક, સુરક્ષિત અને ઝડપી બની શકે છે. યોગ્ય કાળજી અને નિષ્ણાત માર્ગદર્શન સાથે સ્ટ્રોક પછીનું જીવન વધુ ગુણવત્તાયુક્ત બનાવી શકાય છે.
