મલ્ટિપલ સ્ક્લેરોસિસ (MS) ના દર્દીઓ માટે ગરમીથી બચવાના અને કસરતના નિયમો.

પ્રસ્તાવના

મલ્ટિપલ સ્ક્લેરોસિસ (Multiple Sclerosis – MS) એ મગજ અને કરોડરજ્જુને અસર કરતી એક લાંબા ગાળાની ન્યુરોલોજિકલ બીમારી છે. આ બીમારીમાં શરીરની ચેતાઓને આવરી લેતું માયેલિન (Myelin) નામનું રક્ષણાત્મક આવરણ નુકસાન પામે છે. તેના કારણે મગજ અને શરીરના અન્ય ભાગો વચ્ચે સંદેશાઓની આપ-લેમાં વિક્ષેપ થઈ શકે છે. પરિણામે દર્દીને થાક, સ્નાયુઓમાં નબળાઈ, ચાલવામાં તકલીફ, સંતુલન ગુમાવવું, હાથ-પગમાં ઝણઝણાટી, દૃષ્ટિની સમસ્યાઓ અને સ્નાયુઓમાં જકડન જેવી તકલીફો થઈ શકે છે.

MS ધરાવતા ઘણા દર્દીઓ માટે ગરમી એક ખાસ પડકાર બની શકે છે. ગરમ હવામાન, તડકો, ગરમ પાણીથી સ્નાન અથવા વધુ પડતી કસરતને કારણે શરીરનું તાપમાન વધે ત્યારે જૂનાં લક્ષણો થોડા સમય માટે વધી શકે છે. આ સ્થિતિને Uhthoff’s phenomenon (ઉથોફ ફેનોમેનન) કહેવામાં આવે છે.

આથી MS ધરાવતા દર્દીઓએ ગરમીથી બચવાની યોગ્ય રીતો અપનાવવી અને પોતાની ક્ષમતા અનુસાર નિયમિત કસરત કરવી ખૂબ જ જરૂરી છે. યોગ્ય ફિઝિયોથેરાપી, ઠંડક જાળવવાની ટેકનિક્સ અને સાવચેતીપૂર્વકની શારીરિક પ્રવૃત્તિ જીવનની ગુણવત્તા સુધારવામાં મદદરૂપ બની શકે છે.

1. MS ના દર્દીઓમાં ગરમીની અસર શા માટે થાય છે?

MS માં માયેલિનને નુકસાન થવાથી ચેતાઓમાં સંદેશાઓનું વહન પહેલેથી જ મુશ્કેલ બની શકે છે. શરીરનું તાપમાન વધે ત્યારે કેટલીક અસરગ્રસ્ત ચેતાઓમાં સંદેશાઓનું વહન વધુ ધીમું અથવા અસ્થાયી રીતે અવરોધિત થઈ શકે છે.

તેના કારણે નીચેના લક્ષણો વધી શકે છે:

• ચાલવામાં વધુ તકલીફ થવી અથવા પગ ખેંચાતા હોય એવું લાગવું.
• હાથ-પગમાં નબળાઈ કે ઝણઝણાટી વધવી.
• આંખે ધૂંધળું દેખાવું અથવા દૃષ્ટિમાં ફેરફાર થવો.
• શરીરમાં વધુ થાક અને ભારેપણું અનુભવવું.
• ચક્કર આવવા અથવા સંતુલન જાળવવામાં મુશ્કેલી થવી.
• એકાગ્રતા અને ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં તકલીફ થવી.
• સ્નાયુઓમાં જકડન અથવા શરીરનું સંકલન જાળવવામાં મુશ્કેલી થવી.

આ લક્ષણો ઘણીવાર શરીર ઠંડું થયા પછી ઘટી શકે છે. જોકે, દરેક લક્ષણને માત્ર ગરમીની અસર માની લેવું યોગ્ય નથી. નવા લક્ષણો, સતત વધતી તકલીફ અથવા 24 કલાકથી વધુ સમય રહેતી સમસ્યા માટે ન્યુરોલોજિસ્ટની સલાહ લેવી જરૂરી છે.

2. ગરમીથી બચવા માટેના દૈનિક નિયમો

ઘરમાં ઠંડક જાળવો

MS ધરાવતા દર્દીઓએ શક્ય હોય ત્યાં સુધી ઘરમાં ઠંડું અને હવાઉજાસવાળું વાતાવરણ જાળવવું જોઈએ. ગરમી વધારે હોય ત્યારે એર કન્ડિશનર, પંખો અથવા યોગ્ય વેન્ટિલેશનનો ઉપયોગ કરી શકાય છે. બપોરના તીવ્ર તડકામાં બહાર નીકળવાનું ટાળવું અને જરૂરી કામ વહેલી સવારે અથવા સાંજે કરવું વધુ અનુકૂળ છે.

જો એર કન્ડિશનર ઉપલબ્ધ ન હોય તો ઠંડા રૂમમાં આરામ કરવો, હળવા ભીના કપડાનો ઉપયોગ કરવો અને વારંવાર આરામ લેવો મદદરૂપ થઈ શકે છે.

પૂરતું પાણી પીવું

ગરમીમાં શરીરમાંથી પરસેવા દ્વારા પાણીનું પ્રમાણ ઘટી શકે છે. તેથી દિવસ દરમિયાન નિયમિત રીતે પાણી પીવું જરૂરી છે. તરસ લાગે તેની રાહ જોયા વગર થોડા-થોડા સમયાંતરે પાણી પીવાની ટેવ રાખો.

જો તમને હૃદય અથવા કિડનીની બીમારીને કારણે પ્રવાહી મર્યાદિત રાખવાની સૂચના આપવામાં આવી હોય, તો ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ જ પાણીનું પ્રમાણ નક્કી કરો. લાંબા સમય સુધી કસરત કરવી અથવા ખૂબ પરસેવો થવો હોય તો પ્રવાહી અને ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સની જરૂરિયાત વિશે તબીબી સલાહ લો.

યોગ્ય કપડાં પહેરો

હળવા, ઢીલા અને પરસેવો શોષી શકે તેવા કોટનનાં કપડાં પહેરો. બહાર જવું પડે ત્યારે ટોપી, છત્રી અને સનગ્લાસનો ઉપયોગ કરો. કેટલાક દર્દીઓને કૂલિંગ વેસ્ટ (Cooling Vest) અથવા ઠંડક આપતા સ્કાર્ફથી પણ રાહત મળી શકે છે.

ગરમ પાણીથી સ્નાન ટાળો

ખૂબ ગરમ પાણીથી સ્નાન કરવાથી શરીરનું તાપમાન વધી શકે છે અને થાક અથવા નબળાઈ વધી શકે છે. તેના બદલે હૂંફાળા અથવા સહન થઈ શકે એવા ઠંડા પાણીથી સ્નાન કરો. લાંબા સમય સુધી ગરમ પાણીમાં રહેવું, સ્ટીમ બાથ અને સોના બાથ ટાળવા યોગ્ય છે.

કામ વચ્ચે આરામ લો

ઘરકામ, રસોઈ, કપડાં ધોવા કે બજારમાં જવા જેવા કાર્યોને નાના ભાગોમાં વહેંચો. એક જ સમયે વધુ કામ કરવાની કોશિશ ન કરો. થાક વધે તે પહેલાં થોડો આરામ લો. શરીરની મર્યાદા ઓળખવી અને જરૂર પડે ત્યારે મદદ સ્વીકારવી એ નબળાઈ નહીં, પરંતુ યોગ્ય સ્વ-સંભાળ છે.

3. MS ના દર્દીઓ માટે કસરત કરવી શા માટે જરૂરી છે?

ધરાવતા દર્દીઓમાં થાક અને નબળાઈને કારણે શારીરિક પ્રવૃત્તિ ઓછી થઈ શકે છે. પરંતુ લાંબા સમય સુધી નિષ્ક્રિય રહેવાથી સ્નાયુઓ નબળા થવા, સાંધામાં જકડન, સંતુલન ઘટવું અને હાડકાંની મજબૂતી ઓછી થવા જેવી સમસ્યાઓ ઊભી થઈ શકે છે.

યોગ્ય કસરતથી નીચેના ફાયદા થઈ શકે છે:

• સ્નાયુઓની શક્તિ અને સહનશક્તિ જાળવવામાં મદદ મળે છે.
• ચાલવાની ક્ષમતા અને શરીરનું સંતુલન સુધારવામાં મદદ મળી શકે છે.
• સ્નાયુઓની જકડન અને સાંધાની હલનચલન સંબંધિત તકલીફો ઘટાડવામાં મદદ મળે છે.
• થાકનું સંચાલન અને દૈનિક કાર્યો કરવાની ક્ષમતા સુધરી શકે છે.
• ઊંઘ, મૂડ અને માનસિક સ્વાસ્થ્યને ફાયદો થઈ શકે છે.
• લાંબા સમય સુધી બેસી રહેવાને કારણે થતી શારીરિક નબળાઈ અટકાવવામાં મદદ મળે છે.

યોગ્ય કસરત MS ને સંપૂર્ણપણે મટાડતી નથી, પરંતુ વ્યક્તિની શારીરિક ક્ષમતા અને સ્વતંત્રતા જાળવવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે. કસરતનો પ્રકાર અને પ્રમાણ દર્દીની સ્થિતિ, સંતુલન, થાક અને અન્ય લક્ષણો અનુસાર નક્કી કરવાં જોઈએ.

4. MS માટે યોગ્ય અને સલામત કસરતો

દરેક દર્દી માટે એકસરખી કસરત યોગ્ય હોતી નથી. નીચેની કસરતો સામાન્ય માર્ગદર્શન માટે છે. નવી કસરત શરૂ કરતાં પહેલાં ન્યુરોલોજિસ્ટ અથવા ન્યુરોલોજિકલ ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહ લો.

1. હળવી સ્ટ્રેચિંગ કસરતો

સ્ટ્રેચિંગ સ્નાયુઓની જકડન ઘટાડવા અને સાંધાની હલનચલન જાળવવામાં મદદ કરી શકે છે.

કરવાની રીત:

1. ખુરશી પર આરામથી બેસો અથવા પીઠને ટેકો આપીને સૂઈ જાઓ.
2. પગને ધીમે ધીમે સીધો કરવાનો પ્રયાસ કરો.
3. આરામદાયક સ્થિતિમાં 10–20 સેકન્ડ રહો.
4. ધીમે ધીમે મૂળ સ્થિતિમાં પાછા આવો.
5. બંને પગ માટે 3–5 વખત કરો, જો સહન થાય તો.

ઝટકા મારીને સ્ટ્રેચિંગ ન કરો. દુખાવો અથવા અસામાન્ય ખેંચાણ થાય તો કસરત બંધ કરો.

2. સિટિંગ ની એક્સટેન્શન (Seated Knee Extension)

આ કસરત જાંઘના સ્નાયુઓને મજબૂત બનાવવામાં મદદ કરી શકે છે.

કરવાની રીત:

1. મજબૂત ખુરશી પર બેસો અને બંને પગ જમીન પર રાખો.
2. એક પગને ધીમે ધીમે આગળ સીધો કરો.
3. 2–3 સેકન્ડ રોકાઈને પગ નીચે મૂકો.
4. બીજા પગથી પણ આ જ રીતે કરો.
5. શરૂઆતમાં દરેક પગ માટે 5–8 પુનરાવર્તન કરો.

સંતુલનની સમસ્યા હોય તો ખુરશી દિવાલ પાસે રાખો અને જરૂર પડે તો પરિવારના સભ્યની મદદ લો.

3. એન્કલ પમ્પ્સ (Ankle Pumps)

આ કસરત પગની ઘૂંટીની હલનચલન જાળવવામાં અને લાંબા સમય સુધી બેસવાથી થતી જકડન ઘટાડવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.

કરવાની રીત:

• ખુરશી પર બેસીને અથવા પીઠના બળે સૂઈને પગ સીધા રાખો.
• પગના પંજા શરીર તરફ ખેંચો.
• ત્યારબાદ પંજા ધીમે ધીમે આગળની તરફ દબાવો.
• આ પ્રક્રિયા 10–15 વખત કરો, જો આરામદાયક લાગે તો.

એક પગમાં અચાનક સોજો, દુખાવો અથવા ગરમાશ હોય તો કસરત કરીને તેને અવગણશો નહીં; તબીબી તપાસ કરાવો.

4. સિટિંગ માર્ચિંગ (Seated Marching)

આ કસરત પગની હલનચલન અને હિપના સ્નાયુઓને સક્રિય રાખવામાં મદદ કરે છે.

1. ખુરશી પર પીઠ સીધી રાખીને બેસો.
2. એક ઘૂંટણને સહન થાય એટલું ઉપર ઉઠાવો.
3. ધીમેથી નીચે મૂકો.
4. બીજા પગથી પુનરાવર્તન કરો.
5. શરૂઆતમાં દરેક પગ માટે 5–10 વખત કરો.

ચક્કર આવે, થાક વધે અથવા શરીરનું તાપમાન વધતું લાગે તો તરત રોકાઈને આરામ કરો.

5. હળવી સ્ટ્રેન્થ ટ્રેનિંગ

ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની દેખરેખ હેઠળ હળવા રેઝિસ્ટન્સ બેન્ડ અથવા ઓછા વજનથી કસરત કરી શકાય છે. તેમાં હાથ વાળવા-સીધા કરવા, ઘૂંટણ સીધાં કરવા અને જરૂરિયાત મુજબ અન્ય સ્નાયુઓની કસરતો સામેલ થઈ શકે છે.

શરૂઆતમાં ઓછા પુનરાવર્તન કરો. સ્નાયુઓને આરામ માટે પૂરતો સમય આપો. ખૂબ ભારે વજન ઉઠાવવું અથવા થાકની મર્યાદા વટાવીને કસરત કરવી યોગ્ય નથી.

6. બેલેન્સ અને કોઓર્ડિનેશન કસરતો

MS ના કેટલાક દર્દીઓમાં સંતુલન અને શરીરના સંકલનની સમસ્યા જોવા મળે છે. આવા દર્દીઓ માટે ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની દેખરેખમાં બેસવાની સ્થિતિમાં વજન એક બાજુથી બીજી બાજુ ખસેડવું, ટેકા સાથે ઊભા રહેવું અને ચાલવાની તાલીમ ઉપયોગી બની શકે છે.

ઘરે એકલા ઊભા રહીને એક પગ પર સંતુલન રાખવાની અથવા આંખો બંધ કરીને ચાલવાની કસરત ન કરો. પડી જવાનું જોખમ હોય તો કસરત હંમેશાં સુરક્ષિત ટેકા સાથે કરો.

7. ઠંડા પાણીમાં કસરત (Aquatic Therapy)

કેટલાક દર્દીઓ માટે યોગ્ય તાપમાનવાળા પાણીમાં કસરત કરવી અનુકૂળ હોય છે. પાણી શરીરને ટેકો આપે છે અને સાંધા પરનો ભાર ઓછો કરવામાં મદદ કરે છે.

ગરમી પ્રત્યે સંવેદનશીલ દર્દીઓ માટે આશરે 27–29°C તાપમાનનું પાણી અનુકૂળ હોઈ શકે છે, જોકે વ્યક્તિગત સહનશક્તિ અલગ હોઈ શકે છે. ખૂબ ગરમ સ્વિમિંગ પૂલ ટાળો. પાણીમાં પ્રવેશવા અને બહાર નીકળવા માટે સુરક્ષિત રેલિંગ તથા સહાયક વ્યક્તિની જરૂર પડી શકે છે.

5. કસરત કરતી વખતે ગરમીથી બચવાના ખાસ નિયમો

S ના દર્દીઓ માટે કસરતનો લાભ મેળવવાની સાથે શરીરનું તાપમાન નિયંત્રિત રાખવું પણ એટલું જ મહત્વનું છે.

કસરત પહેલાં

• દિવસનો ઠંડો સમય પસંદ કરો, જેમ કે વહેલી સવાર.
• કસરત માટે ઠંડો અને હવાઉજાસવાળો રૂમ પસંદ કરો.
• જરૂરી હોય તો કસરત પહેલાં ઠંડક આપતાં વસ્ત્રો અથવા કૂલિંગ વેસ્ટનો ઉપયોગ કરો.
• પાણી નજીક રાખો અને શરીરની સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરો.
• તાવ, ચેપ અથવા અસામાન્ય થાક હોય તો કસરત અંગે ડૉક્ટરની સલાહ લો.

કસરત દરમિયાન

• શરૂઆતમાં 5–10 મિનિટની ટૂંકી કસરત કરો અને સહનશક્તિ મુજબ સમય વધારો.
• લાંબી કસરતને નાના સત્રોમાં વહેંચો.
• દરેક સત્ર વચ્ચે આરામ લો.
• હળવાં કપડાં પહેરો અને પંખો અથવા એર કન્ડિશનરનો ઉપયોગ કરો.
• તરસ લાગે ત્યારે જ નહીં, પરંતુ નિયમિત રીતે પાણી પીતા રહો.
• નબળાઈ, ધૂંધળી દૃષ્ટિ, ચક્કર અથવા સંતુલનમાં ફેરફાર થાય તો કસરત તરત બંધ કરો.

કસરત પછી

• ધીમે ધીમે કસરત બંધ કરીને આરામ કરો.
• ઠંડા અથવા સહન થાય એવા પાણીથી શરીર ઠંડું કરો.
• પરસેવો થયો હોય તો પાણી પીવો.
• શરીરનું તાપમાન અને લક્ષણો સામાન્ય થવા માટે સમય આપો.
• જો થાક લાંબો સમય રહેતો હોય અથવા બીજા દિવસે પણ દૈનિક કાર્યો મુશ્કેલ બને, તો કસરતનું પ્રમાણ ઘટાડવા ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ સાથે ચર્ચા કરો.

કૂલિંગ વેસ્ટ, ઠંડાં પીણાં અને ઠંડકવાળા વાતાવરણથી કેટલાક દર્દીઓમાં કસરત સહન કરવાની ક્ષમતા સુધરી શકે છે. જોકે, ઠંડા પેક સીધા ત્વચા પર ન મૂકવા, કારણ કે MS માં સંવેદનામાં ફેરફારને કારણે ત્વચાને નુકસાન થવાનો ખ્યાલ ન આવી શકે.

6. કસરતનો સમય અને પ્રમાણ કેવી રીતે નક્કી કરવું?

શરૂઆતમાં દરરોજ લાંબી કસરત કરવાની જરૂર નથી. દર્દીની ક્ષમતા અનુસાર ટૂંકા સત્રોથી શરૂઆત કરવી વધુ વ્યવહારુ છે.

ઉદાહરણ તરીકે:

સમય	પ્રવૃત્તિ
5 મિનિટ	હળવી વોર્મ-અપ અને સાંધાની હલનચલન
5–10 મિનિટ	બેસીને પગની કસરતો અથવા હળવી સ્ટ્રેન્થ ટ્રેનિંગ
3–5 મિનિટ	આરામ અને જરૂરી હોય તો ઠંડક
3–5 મિનિટ	હળવી સ્ટ્રેચિંગ

આ માત્ર ઉદાહરણ છે, દરેક દર્દી માટે નિર્ધારિત કાર્યક્રમ નથી. જો દર્દીને વધુ થાક લાગે તો સમય ઓછો રાખવો અને જરૂર મુજબ વચ્ચે વિરામ લેવો. ધીમે ધીમે ક્ષમતા વધારવી, પરંતુ લક્ષણો વધે ત્યારે કસરતનું પ્રમાણ ઘટાડવું.

7. MS માં ફિઝિયોથેરાપીનું મહત્વ

ન્યુરોલોજિકલ ફિઝિયોથેરાપી MS ધરાવતા દર્દીઓની જરૂરિયાતો અનુસાર કસરત અને દૈનિક પ્રવૃત્તિઓનું આયોજન કરવામાં મદદ કરે છે.

ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ નીચેની બાબતોનું મૂલ્યાંકન કરી શકે છે:

• સ્નાયુઓની શક્તિ અને જકડન.
• ચાલવાની ક્ષમતા અને સંતુલન.
• થાકની તીવ્રતા અને કસરત સહન કરવાની ક્ષમતા.
• સાંધાની હલનચલન અને શરીરની સ્થિતિ.
• પડી જવાનું જોખમ અને ચાલવા માટે સહાયક સાધનોની જરૂરિયાત.
• દૈનિક કાર્યો દરમિયાન ઊર્જાનો યોગ્ય ઉપયોગ.

ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ દર્દીને યોગ્ય સ્ટ્રેચિંગ, સ્ટ્રેન્થ ટ્રેનિંગ, બેલેન્સ ટ્રેનિંગ અને વૉકિંગ ટ્રેનિંગ શીખવી શકે છે. જરૂર પડે ત્યારે વૉકર, સ્ટિક અથવા અન્ય સહાયક સાધનોનો ઉપયોગ પણ સૂચવી શકે છે.

ફિઝિયોથેરાપી MS ની દવાઓનો વિકલ્પ નથી. ન્યુરોલોજિસ્ટ દ્વારા આપવામાં આવેલી દવાઓ ચાલુ રાખવી અને સારવારમાં ફેરફાર માત્ર તબીબી સલાહથી કરવો જરૂરી છે.

8. કઈ ભૂલો ટાળવી જોઈએ?

MS ધરાવતા દર્દીઓએ નીચેની ભૂલો ટાળવી જોઈએ:

1. વધુ પડતી કસરત: થાક હોવા છતાં પોતાની ક્ષમતા કરતાં વધારે કસરત કરવી.
2. ગરમ વાતાવરણમાં કસરત: બપોરના તડકામાં અથવા હવાઉજાસ વગરના રૂમમાં કસરત કરવી.
3. લક્ષણોને અવગણવાં: દૃષ્ટિમાં ફેરફાર, નબળાઈ કે ચક્કર આવવા છતાં કસરત ચાલુ રાખવી.
4. લાંબા સમય સુધી નિષ્ક્રિય રહેવું: ગરમીના ડરથી તમામ શારીરિક પ્રવૃત્તિ બંધ કરી દેવી.
5. સલામતીની અવગણના: સંતુલનની સમસ્યા હોવા છતાં એકલા ચાલવાની અથવા જોખમી કસરત કરવાની કોશિશ કરવી.
6. પોતાની રીતે સારવાર બદલવી: દવાઓ બંધ કરવી અથવા સ્નાયુઓની જકડન માટેની દવામાં ફેરફાર કરવો.

સંતુલિત અભિગમ અપનાવો: જરૂરી આરામ લો, પરંતુ તબીબી સલાહ મુજબ શક્ય હોય તેટલી સુરક્ષિત શારીરિક પ્રવૃત્તિ જાળવો.

9. ક્યારે ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જરૂરી છે?

ગરમીને કારણે જૂનાં લક્ષણો થોડા સમય માટે વધે અને શરીર ઠંડું થતાં ઘટે તો તે ઉથોફ ફેનોમેનન હોઈ શકે છે. પરંતુ દરેક નવી અથવા વધતી તકલીફને ગરમી સાથે જોડવી યોગ્ય નથી.

નીચેની સ્થિતિમાં તબીબી સલાહ લો:

• નવા ન્યુરોલોજિકલ લક્ષણો શરૂ થાય.
• નબળાઈ, દૃષ્ટિમાં ફેરફાર અથવા ચાલવાની તકલીફ સતત રહે.
• લક્ષણો 24 કલાકથી વધુ રહે અથવા ધીમે ધીમે વધે.
• તાવ, પેશાબમાં બળતરા અથવા ચેપનાં અન્ય લક્ષણો હોય.
• અચાનક ગંભીર નબળાઈ, દૃષ્ટિ ગુમાવવી, બોલવામાં તકલીફ અથવા શરીરની એક બાજુ નબળી પડવી જેવી સ્થિતિ થાય તો તાત્કાલિક તબીબી મદદ લો.

ચેપ અને તાવ પણ MS ના જૂનાં લક્ષણો વધારી શકે છે. તેથી જરૂરી હોય ત્યારે ડૉક્ટર દ્વારા તપાસ કરાવવી અગત્યની છે.

નિષ્કર્ષ

મલ્ટિપલ સ્ક્લેરોસિસ ધરાવતા દર્દીઓ માટે ગરમીથી બચવું અને નિયમિત, યોગ્ય કસરત કરવી બંને મહત્વપૂર્ણ છે. ઠંડું વાતાવરણ, પૂરતું પ્રવાહી, હળવાં કપડાં, ટૂંકા કસરત સત્રો અને સમયસર આરામથી ગરમીની અસર ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે.

સ્ટ્રેચિંગ, હળવી સ્ટ્રેન્થ ટ્રેનિંગ, બેસીને પગની કસરતો અને નિષ્ણાતની દેખરેખમાં બેલેન્સ ટ્રેનિંગ શારીરિક ક્ષમતા જાળવવામાં ઉપયોગી થઈ શકે છે. દરેક દર્દીની સ્થિતિ અલગ હોય છે, તેથી ન્યુરોલોજિસ્ટ અને ન્યુરોલોજિકલ ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહથી વ્યક્તિગત કસરત કાર્યક્રમ બનાવવો શ્રેષ્ઠ છે.

યાદ રાખો: MS માં કસરતનો હેતુ શરીરને થકવી નાખવાનો નહીં, પરંતુ સુરક્ષિત રીતે શક્તિ, સંતુલન અને સ્વતંત્રતા જાળવવાનો છે.