પગની એડીના હાડકાં વધવા (Calcaneal Spur): કારણો અને સરળ કસરતો.
પરિચય
સવારે પથારીમાંથી ઊઠીને જમીન પર પગ મૂકતા જ એડીમાં તીવ્ર દુખાવો અનુભવાય છે? થોડું ચાલ્યા પછી દુખાવો ઓછો થઈ જાય છે, પરંતુ લાંબા સમય સુધી ઊભા રહેવા અથવા વધુ ચાલવાથી ફરી વધી જાય છે? આવી સ્થિતિ પાછળનું એક સામાન્ય કારણ પગની એડીના હાડકાં વધવા (Calcaneal Spur અથવા Heel Spur) હોઈ શકે છે.
ઘણા લોકો માને છે કે એડીમાં “વધારાનું હાડકું” જ દુખાવાનું મુખ્ય કારણ છે, પરંતુ હકીકતમાં ઘણીવાર દુખાવો Plantar Fasciitis (એડીથી પગના આગળના ભાગ સુધી જતું જાડું લિગામેન્ટ સોજાય જવું)ને કારણે હોય છે, જ્યારે Calcaneal Spur એક્સ-રેમાં દેખાતી વધારાની હાડકાની વૃદ્ધિ હોય છે.
સાચી માહિતી, યોગ્ય કસરતો અને સમયસર સારવાર દ્વારા મોટાભાગના દર્દીઓ સર્જરી વગર જ આરામ મેળવી શકે છે.
Calcaneal Spur શું છે?
Calcaneal Spur એટલે એડીના હાડકાના નીચેના અથવા પાછળના ભાગમાં ધીમે-ધીમે બનેલી નાની હાડકાની વૃદ્ધિ (Bone Growth).
આ વધારાનું હાડકું વર્ષો સુધી પડતા દબાણ, ખેંચાણ અને સોજાના કારણે વિકસે છે.
ઘણા લોકોમાં એક્સ-રેમાં Heel Spur દેખાય છે પરંતુ તેમને કોઈ દુખાવો હોતો નથી. જ્યારે કેટલાક લોકોને નાની Spur હોવા છતાં ભારે દુખાવો થાય છે.
એટલે દુખાવો હંમેશા Spurના કદ પર આધારિત નથી.
Calcaneal Spur કેવી રીતે બને છે?
જ્યારે એડી પર સતત દબાણ પડે છે ત્યારે Plantar Fascia અને આસપાસના ટિશ્યૂમાં સૂક્ષ્મ ઈજા થતી રહે છે.
શરીર આ ઈજાને સુધારવાનો પ્રયત્ન કરે છે.
સમય જતાં ત્યાં કેલ્શિયમ જમા થવા લાગે છે અને નાની હાડકાની વૃદ્ધિ બની જાય છે જેને Heel Spur કહેવામાં આવે છે.
Calcaneal Spur થવાના મુખ્ય કારણો
1. Plantar Fasciitis
Heel Spurનું સૌથી સામાન્ય કારણ.
Plantar Fasciaમાં વારંવાર ખેંચાણ આવવાથી લાંબા સમય બાદ Spur બની શકે છે.
2. લાંબા સમય સુધી ઊભા રહેવું
- શિક્ષકો
- ફેક્ટરી વર્કર્સ
- સિક્યુરિટી ગાર્ડ
- રસોઈ બનાવનાર
- દુકાનદારો
આ લોકોમાં જોખમ વધુ હોય છે.
3. વધુ વજન (Obesity)
શરીરનું વધેલું વજન સીધું એડી પર દબાણ વધારે છે.
જેટલું વજન વધારે, એટલું જોખમ વધારે.
4. ખોટા Footwear
- બહુ પાતળી ચપ્પલ
- Hard Sole
- Cushion વગરના શૂઝ
- જૂના ઘસાઈ ગયેલા શૂઝ
એડી પર વધુ દબાણ પેદા કરે છે.
5. લાંબા સમય સુધી દોડવું
ખાસ કરીને
- Marathon
- Running
- Jumping Sports
Heel પર સતત Impact પડે છે.
6. પગની રચનામાં ખામી
- Flat Foot
- High Arch Foot
આ બંનેમાં દબાણનું વિતરણ અસમાન બને છે.
7. વધતી ઉંમર
ઉંમર વધતાં
- Ligaments ઓછા લવચીક બને છે.
- Cushioning ઘટે છે.
તે Heel Spurનું જોખમ વધારે છે.
8. ડાયાબિટીસ અને Arthritis
આ બંને સ્થિતિમાં પગની સમસ્યાઓ વધુ જોવા મળે છે.
Heel Spurના લક્ષણો
દરેક વ્યક્તિમાં સમાન લક્ષણો નથી હોતા.
સામાન્ય રીતે નીચેના લક્ષણો જોવા મળે છે.
- સવારે પ્રથમ પગ મૂકતાં એડીમાં ભારે દુખાવો
- લાંબા સમય બેઠા પછી ઊભા થતાં દુખાવો
- લાંબું ચાલ્યા પછી દુખાવો
- ઊભા રહેવાથી તકલીફ
- એડીમાં સોજો
- દબાવતાં દુખાવો
- ક્યારેક બળતરા જેવી લાગણી
દુખાવો ક્યારે વધારે થાય છે?
- સવારે
- લાંબા આરામ પછી
- વધુ ચાલવાથી
- સીડી ચઢવાથી
- દોડવાથી
- કઠણ જમીન પર ચાલવાથી
Heel Spurનું નિદાન કેવી રીતે થાય?
Orthopedic Doctor અથવા Physiotherapist નીચે મુજબ તપાસ કરે છે.
શારીરિક તપાસ
- દુખાવાનું સ્થાન
- ચાલવાની રીત
- Foot Arch
- Tenderness
X-Ray
Heel Spur જોવા માટે સૌથી સામાન્ય તપાસ.
Ultrasound
Plantar Fasciaમાં સોજો જોવા ઉપયોગી.
MRI
જટિલ અથવા લાંબા સમયથી ચાલતી સમસ્યામાં.
સારવાર કેવી રીતે થાય?
મોટાભાગના દર્દીઓમાં સર્જરીની જરૂર પડતી નથી.
1. આરામ
દુખાવો વધારતી પ્રવૃત્તિ થોડા દિવસ માટે ઘટાડવી.
2. Ice Therapy
દિવસમાં 3–4 વખત
15–20 મિનિટ સુધી બરફ લગાવવાથી સોજો ઘટે છે.
3. યોગ્ય Footwear
- Soft Cushion Shoes
- Heel Support
- Arch Support
ઘણો ફાયદો કરે છે.
4. Heel Pad
Silicone Heel Pad એડી પરનો દબાણ ઘટાડે છે.
5. Pain Medicine
ડોક્ટરની સલાહ મુજબ.
જાતે લાંબા સમય સુધી Painkiller ન લેવી.
6. Physiotherapy
સૌથી અસરકારક સારવારમાંની એક.
ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ દ્વારા
- Stretching
- Strengthening
- Ultrasound Therapy
- Taping
- Manual Therapy
આપવામાં આવે છે.
Heel Spur માટે સરળ કસરતો
1. Calf Stretch
દીવાલ સામે ઊભા રહો.
એક પગ પાછળ રાખો.
એડી જમીન પર રાખીને આગળ ઝૂકો.
30 સેકન્ડ રાખો.
3–5 વખત કરો.
2. Plantar Fascia Stretch
બેસીને
પગની આંગળીઓને પોતાની તરફ ખેંચો.
એડીની નીચે ખેંચાણ અનુભવાય ત્યાં સુધી રાખો.
30 સેકન્ડ.
5 વખત.
3. Towel Stretch
ટુવાલને પગના આગળના ભાગમાં લગાવો.
ધીમે-ધીમે પોતાની તરફ ખેંચો.
20–30 સેકન્ડ.
4. Tennis Ball Roll
ટેનિસ બોલ અથવા પાણીની બોટલ
એડી નીચે ધીમે ધીમે ફેરવો.
5–10 મિનિટ.
ખાસ કરીને સવારે ઉપયોગી.
5. Toe Curl Exercise
ટુવાલ જમીન પર મૂકો.
પગની આંગળીઓ વડે તેને પોતાની તરફ ખેંચો.
10–15 વખત.
6. Marble Pick-up
નાના કાંકરા અથવા Marble
આંગળીઓ વડે ઉપાડો.
પગના નાના સ્નાયુઓ મજબૂત બને છે.
7. Heel Raise
ધીમે ધીમે
પગના પંજા પર ઊભા થાઓ.
પછી પાછા નીચે આવો.
10–15 વખત.
8. Frozen Bottle Roll
પાણીની બોટલ ફ્રીઝમાં રાખો.
તેને એડી નીચે ધીમે ફેરવો.
Massage અને Ice Therapy બંનેનો લાભ મળે છે.
કઈ બાબતો ટાળવી?
- નંગા પગે કઠણ ફ્લોર પર ચાલવું
- જૂની ચપ્પલ પહેરવી
- વધુ દોડવું
- દુખાવો હોવા છતાં કસરત ચાલુ રાખવી
- વધુ વજન વધવા દેવું
- લાંબા સમય સુધી સતત ઊભા રહેવું
શું સર્જરી કરાવવી પડે?
મોટાભાગના દર્દીઓમાં સર્જરીની જરૂર પડતી નથી.
જો
- 6–12 મહિના સુધી સારવાર છતાં દુખાવો રહે
- રોજિંદા કામમાં ગંભીર અડચણ આવે
- તમામ સારવાર નિષ્ફળ જાય
તો સર્જરી અંગે વિચારવામાં આવે છે.
Heel Spurથી બચવાના ઉપાયો
- યોગ્ય માપના Shoes પહેરો.
- લાંબા સમય સુધી ઊભા રહેવાનું ટાળો.
- રોજ Stretching કરો.
- શરીરનું વજન નિયંત્રિત રાખો.
- દોડતા પહેલાં Warm-up કરો.
- Exercise પછી Cool-down કરો.
- Flat Foot હોય તો Orthotic Support લો.
- જૂના Shoes સમયસર બદલો.
ક્યારે તરત ડોક્ટરને મળવું?
નીચેના લક્ષણો હોય તો વિલંબ ન કરો.
- દુખાવો ખૂબ જ વધી જવો
- એડીમાં ભારે સોજો
- ચાલવું મુશ્કેલ થવું
- લાલાશ અને ગરમી અનુભવવી
- તાવ સાથે દુખાવો
- ડાયાબિટીસના દર્દીમાં પગમાં ઘા થવો
- અચાનક ઇજા પછી એડીમાં તીવ્ર દુખાવો
Heel Spur વિશેની સામાન્ય ગેરસમજો
ગેરસમજ 1: Heel Spur એટલે હંમેશા દુખાવો થાય.
સત્ય: ઘણા લોકોને Spur હોવા છતાં કોઈ દુખાવો હોતો નથી.
ગેરસમજ 2: Heel Spur હોય તો સર્જરી જ કરાવવી પડે.
સત્ય: મોટા ભાગના દર્દીઓ દવા, ફિઝિયોથેરાપી અને કસરતથી જ સારું અનુભવે છે.
ગેરસમજ 3: આરામ કરવાથી જ સમસ્યા મટી જાય.
સત્ય: માત્ર આરામ પૂરતો નથી. યોગ્ય સ્ટ્રેચિંગ અને સ્નાયુઓને મજબૂત બનાવતી કસરતો પણ જરૂરી છે.
ગેરસમજ 4: દુખાવો ઓછો થાય એટલે સારવાર બંધ કરી દેવી.
સત્ય: ડોક્ટર અથવા ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહ મુજબ સારવાર અને કસરતો પૂર્ણ કરવી જોઈએ.
નિષ્કર્ષ
પગની એડીના હાડકાં વધવા (Calcaneal Spur) એક સામાન્ય પરંતુ અવગણવા જેવી સમસ્યા નથી. સવારે એડીમાં દુખાવો, લાંબા સમય સુધી ઊભા રહેવાથી તકલીફ અથવા ચાલવામાં અસુવિધા જેવા લક્ષણો દેખાય તો સમયસર નિદાન કરાવવું જરૂરી છે. યોગ્ય Footwear, વજન નિયંત્રણ, નિયમિત Stretching, ફિઝિયોથેરાપી અને જીવનશૈલીમાં નાના ફેરફારો દ્વારા મોટાભાગના દર્દીઓ સર્જરી વગર જ નોંધપાત્ર રાહત મેળવી શકે છે. જો દુખાવો લાંબા સમય સુધી યથાવત રહે અથવા રોજિંદા જીવનને અસર કરતો હોય, તો ઓર્થોપેડિક નિષ્ણાત અથવા ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહ લેવી શ્રેષ્ઠ રહેશે.
