વજન વધારવા માટેનો આયુર્વેદિક ઉપાય: દુબળાપણું દૂર કરવા માટેની ૫ જડીબુટ્ટીઓ

ઘણા લોકો માટે વજન ઘટાડવું જેટલું મુશ્કેલ હોય છે, એટલું જ કેટલાક લોકો માટે સ્વસ્થ રીતે વજન વધારવું પણ પડકારજનક બની શકે છે. પૂરતું ખાવા છતાં વજન ન વધવું, શરીર ખૂબ પાતળું દેખાવું, સ્નાયુઓમાં નબળાઈ અનુભવવી અથવા વારંવાર થાક લાગવો જેવી સમસ્યાઓથી કેટલાક લોકો પરેશાન રહે છે. આવી સ્થિતિમાં માત્ર વધુ કેલરીવાળો ખોરાક ખાવાને બદલે સંતુલિત આહાર, પૂરતી ઊંઘ, નિયમિત કસરત અને યોગ્ય જીવનશૈલી પર ધ્યાન આપવું જરૂરી છે.

આયુર્વેદમાં શરીરની પાચનશક્તિ, પોષણ અને શરીરના બળને મહત્વ આપવામાં આવે છે. કેટલીક આયુર્વેદિક જડીબુટ્ટીઓ પરંપરાગત રીતે ભૂખ, પાચન અને શરીરની તાકાત માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે. જોકે, કોઈપણ જડીબુટ્ટી સીધી રીતે “વજન વધારવાની દવા” નથી અને તેના ઉપયોગ પહેલાં વ્યક્તિની ઉંમર, આરોગ્ય, અન્ય દવાઓ અને વજન ઓછું રહેવાનું કારણ ધ્યાનમાં લેવું જરૂરી છે.

આ લેખમાં એવી ૫ જાણીતી જડીબુટ્ટીઓ વિશે જાણીએ જે આયુર્વેદમાં શરીરનું બળ અને પોષણ વધારવા માટે પરંપરાગત રીતે ઉપયોગમાં લેવાય છે.

દુબળાપણું હોય તો પહેલા કારણ સમજવું જરૂરી

વજન ઓછું હોવું હંમેશા માત્ર ઓછું ખાવાને કારણે નથી હોતું. કેટલાક લોકોનું મેટાબોલિઝમ સ્વાભાવિક રીતે ઝડપી હોઈ શકે છે, પરંતુ કેટલીક વખત વજન ઓછું થવા પાછળ અન્ય કારણો પણ હોઈ શકે છે.

આ કારણોમાં:

• ભૂખ ઓછી લાગવી
• પાચન સંબંધિત સમસ્યાઓ
• લાંબા સમયથી તણાવ
• પૂરતી ઊંઘ ન મળવી
• અતિશય શારીરિક પ્રવૃત્તિ
• થાઈરોઈડ જેવી કેટલીક તબીબી સમસ્યાઓ
• ડાયાબિટીસ
• લાંબા સમયથી ચાલતી બીમારી
• પોષક તત્ત્વોની ઉણપ
• અનિયમિત ખાવાની ટેવ

જો વજન અચાનક ઘટી રહ્યું હોય, ભૂખ ખૂબ ઓછી થઈ ગઈ હોય અથવા સતત થાક, નબળાઈ, તાવ, ઝાડા જેવા લક્ષણો હોય તો માત્ર ઘરગથ્થુ ઉપાય અથવા જડીબુટ્ટી પર આધાર રાખવાને બદલે ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જોઈએ.

૧. અશ્વગંધા

અશ્વગંધા આયુર્વેદમાં સૌથી જાણીતી ઔષધીય વનસ્પતિઓમાંની એક છે. પરંપરાગત રીતે તેનો ઉપયોગ શરીરની તાકાત, થાક અને સામાન્ય બળ વધારવા માટે કરવામાં આવે છે.

વજન વધારવા ઇચ્છતા લોકોમાં અશ્વગંધા વિશે ખાસ રસનું કારણ એ છે કે સ્વસ્થ વજન વધારવામાં માત્ર ચરબી નહીં પરંતુ સ્નાયુઓ અને શરીરની કુલ પોષણ સ્થિતિ પણ મહત્વપૂર્ણ છે. નિયમિત કસરત અને પૂરતા પ્રોટીનવાળા આહાર સાથે અશ્વગંધા કેટલાક લોકો માટે સહાયક બની શકે છે.

કેવી રીતે ઉપયોગ કરવામાં આવે?

અશ્વગંધા સામાન્ય રીતે પાવડર અથવા તૈયાર ફોર્મ્યુલેશનના સ્વરૂપમાં ઉપલબ્ધ હોય છે. તેનો ઉપયોગ દૂધ સાથે કરવાની પરંપરા જોવા મળે છે. જોકે યોગ્ય માત્રા વ્યક્તિ પ્રમાણે બદલાઈ શકે છે, તેથી આયુર્વેદિક નિષ્ણાતની સલાહ લેવી વધુ યોગ્ય છે.

ધ્યાનમાં રાખવાની બાબત

ગર્ભાવસ્થા, સ્તનપાન, થાઈરોઈડ અથવા અન્ય તબીબી સમસ્યાઓ ધરાવતા લોકો તેમજ નિયમિત દવાઓ લેતા લોકોએ અશ્વગંધા શરૂ કરતાં પહેલાં આરોગ્ય નિષ્ણાતની સલાહ લેવી જોઈએ.

૨. શતાવરી

શતાવરી આયુર્વેદમાં ખાસ કરીને પોષણ અને શરીરની શક્તિ સાથે જોડાયેલી જાણીતી જડીબુટ્ટી છે. પરંપરાગત રીતે તેનો ઉપયોગ શરીરને પોષણ આપવા અને સામાન્ય સ્વાસ્થ્ય જાળવવા માટે કરવામાં આવે છે.

ખાસ કરીને યોગ્ય આહાર સાથે તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવે તો શરીરને પૂરતું પોષણ મળવામાં સહાયક બની શકે છે. જોકે શતાવરીને સીધી રીતે વજન વધારતી દવા માનવી યોગ્ય નથી.

કોના માટે ઉપયોગી હોઈ શકે?

જે લોકોનો આહાર નબળો હોય, ભૂખ ઓછી હોય અથવા શરીરમાં સામાન્ય નબળાઈ અનુભવાતી હોય તેઓ આયુર્વેદિક નિષ્ણાત સાથે ચર્ચા કરીને તેનો ઉપયોગ કરી શકે છે.

કેવી રીતે લેવી?

શતાવરી પાવડર અથવા અન્ય આયુર્વેદિક ફોર્મ્યુલેશનમાં મળી શકે છે. તેની માત્રા અને ઉપયોગની રીત વ્યક્તિની ઉંમર, શરીરની સ્થિતિ અને અન્ય દવાઓના આધારે નક્કી કરવી જોઈએ.

૩. ગોક્ષુર

ગોક્ષુર આયુર્વેદમાં પરંપરાગત રીતે ઉપયોગમાં લેવાતી જડીબુટ્ટી છે. તેનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે મૂત્ર માર્ગ અને શરીરની સામાન્ય તાકાત સંબંધિત આયુર્વેદિક પ્રથાઓમાં જોવા મળે છે.

વજન વધારવાના સંદર્ભમાં ગોક્ષુરને મુખ્ય જડીબુટ્ટી માનવી યોગ્ય નથી. જો કોઈ વ્યક્તિ શરીરની નબળાઈ અથવા અન્ય કારણોસર આયુર્વેદિક સારવાર લઈ રહી હોય તો નિષ્ણાત સમગ્ર સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને તેનો સમાવેશ કરી શકે છે.

અર્થાત્, ગોક્ષુરનો ઉપયોગ માત્ર વજન વધારવા માટે પોતાની રીતે શરૂ ન કરવો જોઈએ.

૪. યષ્ટિમધુ

યષ્ટિમધુ, જેને સામાન્ય ભાષામાં મુલેઠી તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, આયુર્વેદમાં જાણીતી જડીબુટ્ટી છે. તેનો પરંપરાગત ઉપયોગ ગળા અને પાચનતંત્ર સંબંધિત વિવિધ સમસ્યાઓમાં કરવામાં આવે છે.

વજન વધારવા માટે સૌથી મહત્વની બાબતોમાં સારી ભૂખ અને યોગ્ય પાચન છે. જો પાચનતંત્રમાં તકલીફ હોય અથવા ખોરાક યોગ્ય રીતે સહન ન થતો હોય તો વ્યક્તિ પૂરતું પોષણ મેળવી શકતી નથી. આવી સ્થિતિમાં યષ્ટિમધુનો ઉપયોગ કોઈ નિષ્ણાતની સલાહ હેઠળ થઈ શકે છે.

પરંતુ યષ્ટિમધુનો લાંબા સમય સુધી અથવા વધુ માત્રામાં ઉપયોગ નુકસાનકારક બની શકે છે. ખાસ કરીને બ્લડ પ્રેશર અથવા અન્ય તબીબી સમસ્યાઓ ધરાવતા લોકોએ સાવચેતી રાખવી જરૂરી છે.

૫. વિદારીકંદ

વિદારીકંદ આયુર્વેદમાં પોષણ અને બળ સાથે જોડાયેલી પરંપરાગત જડીબુટ્ટી છે. કેટલાક આયુર્વેદિક ફોર્મ્યુલેશનમાં તેનો ઉપયોગ શરીરને પોષણ આપવા માટે કરવામાં આવે છે.

વજન વધારવા ઇચ્છતા લોકો માટે વિદારીકંદને સંતુલિત આહાર સાથે જોડીને જોવામાં આવે છે. પરંતુ માત્ર તેનું સેવન કરવાથી વજનમાં મોટો વધારો થશે એવું માનવું યોગ્ય નથી.

સ્વસ્થ વજન વધારવા માટે વિદારીકંદ જેવી કોઈ પણ જડીબુટ્ટી કરતાં કુલ કેલરી, પ્રોટીન, કસરત અને ઊંઘ વધુ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

જડીબુટ્ટીઓ સાથે આહાર પણ એટલો જ મહત્વપૂર્ણ

જો તમારો ઉદ્દેશ સ્વસ્થ રીતે વજન વધારવાનો હોય તો માત્ર જડીબુટ્ટીઓ પર આધાર રાખવો યોગ્ય નથી. શરીરને વધારાની ઊર્જા અને પૂરતા પોષક તત્ત્વોની જરૂર પડે છે.

આહારમાં નીચેના ખોરાકનો સમાવેશ કરી શકાય:

દૂધ અને દૂધની બનાવટો

દૂધ, દહીં, છાશ, પનીર અને અન્ય યોગ્ય ડેરી ઉત્પાદનો પ્રોટીન અને કેલરીનો સારો સ્ત્રોત બની શકે છે.

બદામ અને બીજ

બદામ, અખરોટ, કાજુ, મગફળી, તલ, સૂર્યમુખીના બીજ અને કોળાના બીજમાં ઊર્જા અને સ્વસ્થ ચરબી હોય છે.

કઠોળ

મગ, ચણા, રાજમા, ચોળા, દાળ અને અન્ય કઠોળ પ્રોટીન તથા અન્ય પોષક તત્ત્વો પૂરા પાડે છે.

અનાજ

ઘઉં, ચોખા, ઓટ્સ, બાજરી, જુવાર અને અન્ય સંપૂર્ણ અનાજને યોગ્ય માત્રામાં આહારમાં સામેલ કરી શકાય છે.

ફળો

કેળું, ચીકુ, કેરી, દ્રાક્ષ અને અન્ય ફળો આહારમાં વધારાની ઊર્જા અને વિવિધ પોષક તત્ત્વો ઉમેરી શકે છે.

વજન વધારવા માટે કસરત કેમ જરૂરી છે?

વજન વધારતી વખતે માત્ર શરીરમાં ચરબી વધારવાને બદલે સ્નાયુઓ વધારવાનો પ્રયાસ કરવો વધુ સારું છે. આ માટે રેઝિસ્ટન્સ ટ્રેનિંગ ખૂબ ઉપયોગી બની શકે છે.

શરૂઆતમાં:

• સ્ક્વોટ્સ
• પુશ-અપ્સ
• લંજિસ
• રેઝિસ્ટન્સ બેન્ડ કસરતો
• હળવા વજનની ડમ્બેલ કસરતો

જેવી કસરતો કરી શકાય છે.

કસરતની શરૂઆત કરતાં પહેલાં પોતાની ક્ષમતા પ્રમાણે પ્રોગ્રામ પસંદ કરવો જરૂરી છે. યોગ્ય ટેકનિક શીખવા માટે ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ અથવા પ્રમાણિત ફિટનેસ નિષ્ણાતની મદદ લઈ શકાય છે.

દિવસમાં કેટલી વાર ખાવું?

વજન વધારવા માટે કેટલાક લોકો માટે ૩ મોટા ભોજન કરતાં ૪–૬ નાના અને પૌષ્ટિક ભોજન વધુ સરળ રહે છે.

ઉદાહરણ તરીકે:

સવાર: દૂધ સાથે પૌષ્ટિક નાસ્તો
મધ્ય-સવાર: ફળ અને બદામ
બપોર: રોટલી/ભાત, દાળ, શાક, દહીં
સાંજ: કેળા અથવા અન્ય ફળ સાથે મિલ્કશેક/નટ્સ
રાત્રે: રોટલી અથવા ભાત, દાળ અને શાક
સૂતા પહેલાં: યોગ્ય હોય તો દૂધ

આ માત્ર સામાન્ય ઉદાહરણ છે. વજન વધારવા માટે વ્યક્તિની ઉંમર, વજન, ઊંચાઈ, પ્રવૃત્તિ અને આરોગ્ય પ્રમાણે ડાયટ નક્કી કરવો વધુ યોગ્ય છે.

કઈ ભૂલો ટાળવી?

વજન વધારવાના ઉતાવળમાં લોકો ઘણી વખત ફાસ્ટ ફૂડ, તળેલી વસ્તુઓ, મીઠાઈ, ઠંડા પીણાં અને વધુ ખાંડવાળા ખોરાક પર આધાર રાખે છે. આથી વજન તો વધી શકે છે, પરંતુ તે જરૂરી નથી કે સ્વસ્થ રીતે વધ્યું હોય.

આ ઉપરાંત:

• અજાણી હર્બલ દવાઓ પોતાની રીતે ન લેવી
• જડીબુટ્ટીની વધુ માત્રા ન લેવી
• માત્ર સપ્લિમેન્ટ પર આધાર ન રાખવો
• પ્રોટીનની જરૂરિયાત અવગણવી નહીં
• કસરત વિના માત્ર વધુ કેલરી ન લેવી
• ઊંઘને અવગણવી નહીં

જડીબુટ્ટીઓ લેતા પહેલાં સાવચેતી

“નેચરલ” એટલે હંમેશા “સંપૂર્ણ સલામત” એવું નથી. આયુર્વેદિક જડીબુટ્ટીઓ પણ શરીર પર અસર કરી શકે છે અને કેટલીક દવાઓ સાથે ક્રિયાપ્રતિક્રિયા કરી શકે છે.

ખાસ કરીને ગર્ભવતી અથવા સ્તનપાન કરાવતી મહિલાઓ, બાળકો, વૃદ્ધો, કિડની અથવા લિવરની સમસ્યા ધરાવતા લોકો અને નિયમિત દવાઓ લેતા દર્દીઓએ કોઈપણ હર્બલ પ્રોડક્ટ શરૂ કરતાં પહેલાં યોગ્ય નિષ્ણાતની સલાહ લેવી જોઈએ.

સાથે જ વિશ્વસનીય ઉત્પાદકનું ગુણવત્તાયુક્ત ઉત્પાદન પસંદ કરવું મહત્વપૂર્ણ છે.

નિષ્કર્ષ

દુબળાપણું દૂર કરીને સ્વસ્થ વજન વધારવા માટે માત્ર એક જડીબુટ્ટી પર આધાર રાખવો યોગ્ય નથી. અશ્વગંધા, શતાવરી, ગોક્ષુર, યષ્ટિમધુ અને વિદારીકંદ જેવી જડીબુટ્ટીઓ આયુર્વેદિક પરંપરામાં વિવિધ હેતુઓ માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે, પરંતુ તે વજન વધારવાની ગેરંટી આપતી દવાઓ નથી.

સ્વસ્થ વજન વધારવા માટે કેલરી અને પ્રોટીનથી ભરપૂર સંતુલિત આહાર + રેઝિસ્ટન્સ કસરત + પૂરતી ઊંઘ + યોગ્ય જીવનશૈલી સૌથી મહત્વપૂર્ણ છે.

જો તમારું વજન લાંબા સમયથી ઓછું છે અથવા કોઈ પ્રયત્ન વગર સતત ઘટી રહ્યું છે, તો પહેલાં તેનું કારણ શોધવું જરૂરી છે. યોગ્ય ડાયટિશિયન, ડૉક્ટર અથવા આયુર્વેદિક નિષ્ણાતની સલાહ લઈને વ્યક્તિગત યોજના બનાવવી સૌથી સુરક્ષિત અને અસરકારક રીત છે.

ડિસ્ક્લેમર: આ લેખ સામાન્ય આરોગ્ય માહિતી માટે છે. અહીં જણાવેલી જડીબુટ્ટીઓ કોઈ ચોક્કસ રોગની સારવાર અથવા વજન વધારવાની ખાતરી આપતી દવા નથી. કોઈપણ હર્બલ પ્રોડક્ટ શરૂ કરતાં પહેલાં યોગ્ય આરોગ્ય નિષ્ણાતની સલાહ લો.