બાળકોનું વજન કેવી રીતે વધારવું? તંદુરસ્ત અને પૌષ્ટિક નાસ્તાના આઈડિયા

બાળકનું વજન તેની ઉંમર, ઊંચાઈ, શારીરિક વિકાસ અને વૃદ્ધિની ગતિ પ્રમાણે યોગ્ય હોવું જરૂરી છે. કેટલાક બાળકો સ્વાભાવિક રીતે પાતળા હોય છે, પરંતુ તેઓ સક્રિય હોય, સારી રીતે ખાતા હોય અને તેમની ઊંચાઈ તથા વિકાસ યોગ્ય રીતે થઈ રહ્યા હોય તો માત્ર ઓછું વજન દેખાવું હંમેશા ચિંતાનું કારણ નથી. બીજી તરફ, જો બાળકનું વજન ઉંમર પ્રમાણે સતત ઓછું રહેતું હોય, ભૂખ ખૂબ ઓછી હોય અથવા ઊંચાઈ અને વિકાસમાં પણ અસર જોવા મળે, તો બાળરોગ નિષ્ણાતની સલાહ લેવી જરૂરી છે.

બાળકોનું વજન વધારવાનો અર્થ માત્ર વધારે કેલરી, તળેલું ખાવાનું, ચોકલેટ, બિસ્કિટ કે ફાસ્ટ ફૂડ આપવાનો નથી. સ્વસ્થ રીતે વજન વધારવા માટે પ્રોટીન, સારા ફેટ, કાર્બોહાઇડ્રેટ, વિટામિન, મિનરલ્સ અને પૂરતા પ્રવાહીની સંતુલિત માત્રા જરૂરી છે.

બાળકોનું વજન ઓછું કેમ હોઈ શકે?

બાળકનું વજન ઓછું રહેવા પાછળ અનેક કારણો હોઈ શકે છે. જેમ કે:

• ભૂખ ઓછી હોવી
• ખાવાની ટેવ અનિયમિત હોવી
• વારંવાર જંક ફૂડ ખાવું અને પૌષ્ટિક ખોરાક ઓછો લેવો
• ભોજન વચ્ચે સતત બિસ્કિટ, ચિપ્સ અથવા મીઠાઈ ખાવાની આદત
• પાચન સંબંધિત સમસ્યાઓ
• વારંવાર થતી બીમારી
• શરીરને જરૂરી પોષક તત્વો ન મળવા
• ખૂબ જ સક્રિય જીવનશૈલી અને તેની સરખામણીમાં ઓછી ઊર્જા લેવી
• કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં થાઇરોઇડ, સિલિએક ડિસીઝ અથવા અન્ય તબીબી કારણો

તેથી બાળકનું વજન વધારતા પહેલાં મૂળ કારણ સમજવું વધુ મહત્વનું છે.

બાળકનું વજન વધારવા માટે શું કરવું?

સૌથી પહેલાં બાળકને દિવસમાં નિયમિત સમયે પૌષ્ટિક ભોજન આપો. સામાન્ય રીતે ત્રણ મુખ્ય ભોજન સાથે બે-ત્રણ નાના પૌષ્ટિક નાસ્તા આપી શકાય છે. બાળકને એકસાથે ખૂબ મોટું ભોજન કરાવવાને બદલે નાની માત્રામાં વારંવાર ખવડાવવું ઘણી વખત સરળ રહે છે.

ભોજનમાં નીચેના ચાર પ્રકારના પોષણનો સમાવેશ કરવાનો પ્રયાસ કરો:

1. પ્રોટીન: દૂધ, દહીં, પનીર, દાળ, મૂંગ, ચણા, રાજમા, સોયા, ઈંડા, માછલી અથવા માંસ.

2. સારા ફેટ: બદામ, અખરોટ, કાજુ, મગફળી, તલ, બીજ, પીનટ બટર અને યોગ્ય માત્રામાં ઘી.

3. ઊર્જા આપતા કાર્બોહાઇડ્રેટ: રોટલી, ભાત, ઓટ્સ, પોહા, ઉપમા, બટાકા, શક્કરિયા, દલિયા અને અન્ય સંપૂર્ણ અનાજ.

4. વિટામિન અને મિનરલ્સ: વિવિધ રંગનાં ફળો અને શાકભાજી.

બાળકો માટે પૌષ્ટિક નાસ્તાના શ્રેષ્ઠ આઈડિયા

1. બનાના શેક

બનાના શેક બાળક માટે સરળ અને ઊર્જાવાળો નાસ્તો બની શકે છે. દૂધમાં કેળું ઉમેરીને શેક બનાવો. જરૂર હોય તો તેમાં થોડા પીસેલા બદામ અથવા અખરોટ ઉમેરી શકાય.

પરંતુ તેમાં વધારે ખાંડ અથવા ચોકલેટ સિરપ ઉમેરવાની જરૂર નથી.

2. પનીર પરાઠા

ઘઉંના લોટમાં પનીર, થોડું શાકભાજી અને મસાલા ઉમેરીને પનીર પરાઠા બનાવી શકાય. તેને દહીં સાથે પીરસવાથી પ્રોટીન અને કેલ્શિયમનું પ્રમાણ વધે છે.

3. પીનટ બટર સાથે હોલ-ગ્રેન બ્રેડ

બાળકને પીનટ બટર ગમતું હોય તો આખા અનાજની બ્રેડ પર યોગ્ય માત્રામાં પીનટ બટર લગાવીને આપી શકાય. આ નાસ્તામાં કાર્બોહાઇડ્રેટ, પ્રોટીન અને સારા ફેટ મળે છે.

જો બાળકને મગફળીથી એલર્જી હોય તો આ વિકલ્પ ટાળો.

4. દહીં અને ફળો

ઘરે બનાવેલું દહીં અથવા સાદું દહીં તેમાં કેળું, સફરજન, પપૈયું, ચીકુ અથવા અન્ય ફળો સાથે આપી શકાય. જરૂર હોય તો થોડા પીસેલા નટ્સ ઉમેરો.

5. પૌષ્ટિક પોહા

પોહામાં વટાણા, ગાજર, મગફળી અને અન્ય શાકભાજી ઉમેરીને પૌષ્ટિક નાસ્તો બનાવી શકાય. ઉપરથી લીંબુ અને કોથમીર ઉમેરવાથી સ્વાદ પણ વધે છે.

6. મૂંગ ચીલો

પલાળેલી મૂંગની દાળ પીસીને ચીલો બનાવો. તેમાં ગાજર, પાલક અથવા અન્ય શાકભાજી ઉમેરી શકાય. સાથે દહીં આપવાથી ભોજન વધુ સંતુલિત બને છે.

7. ઈંડા અને ટોસ્ટ

ઈંડા ખાતા બાળકો માટે બાફેલું ઈંડું અથવા ઓમલેટ સાથે આખા અનાજની બ્રેડ સારો નાસ્તો બની શકે છે. ઈંડું ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળું પ્રોટીન આપે છે.

8. શક્કરિયા ચાટ

બાફેલી શક્કરિયામાં લીંબુ, થોડું મીઠું, કોથમીર અને અન્ય શાકભાજી ઉમેરીને ચાટ બનાવી શકાય. શક્કરિયા ઊર્જા અને કાર્બોહાઇડ્રેટનો સારો સ્ત્રોત છે.

9. ડ્રાયફ્રૂટ્સ અને દૂધ

બદામ, અખરોટ, કાજુ અથવા અન્ય નટ્સ યોગ્ય માત્રામાં દૂધ સાથે આપી શકાય. નાના બાળકોને આખા નટ્સ આપતી વખતે ગળામાં અટવાઈ જવાના જોખમને ધ્યાનમાં રાખવું જરૂરી છે. ઉંમર પ્રમાણે પીસેલા નટ્સ અથવા નટ બટર વધુ યોગ્ય હોઈ શકે છે.

10. ઓટ્સ પોરિજ

દૂધમાં ઓટ્સ બનાવી તેમાં કેળું, સફરજન અથવા અન્ય ફળો અને થોડા પીસેલા નટ્સ ઉમેરવાથી ઊર્જા તથા પોષક તત્વોથી ભરપૂર નાસ્તો તૈયાર થઈ શકે છે.

વજન વધારવા માટે કયા ખોરાકને પ્રાથમિકતા આપવી?

બાળકના રોજિંદા ભોજનમાં વિવિધ પ્રકારના ખોરાકનો સમાવેશ કરો.

દૂધ અને ડેરી: દૂધ, દહીં, પનીર અને ચીઝ યોગ્ય પ્રમાણમાં.

અનાજ: ઘઉં, ઓટ્સ, દલિયા, પોહા, ભાત અને અન્ય સંપૂર્ણ અનાજ.

કઠોળ: દાળ, મૂંગ, ચણા, રાજમા અને વટાણા.

ફળો: કેળું, ચીકુ, કેરી, પપૈયું, સફરજન અને મોસમી ફળો.

સારા ફેટ: બદામ, અખરોટ, કાજુ, મગફળી, તલ અને અન્ય બીજ.

શાકભાજી: ગાજર, પાલક, બીટ, વટાણા, કોળું, શક્કરિયા વગેરે.

જો પરિવારના આહારમાં ઈંડા, માછલી અથવા માંસનો સમાવેશ થતો હોય તો ઉંમર અને વ્યક્તિગત જરૂરિયાત મુજબ તે પણ પ્રોટીનના સારા સ્ત્રોત બની શકે છે.

બાળકોને વજન વધારવા માટે શું ન આપવું?

વજન વધારવાના નામે બાળકને વારંવાર પિઝા, બર્ગર, ફ્રેન્ચ ફ્રાઇઝ, ચિપ્સ, કોલ્ડ ડ્રિંક્સ, પેકેટવાળા જ્યુસ, ચોકલેટ અને કેક આપવાનું ટાળો.

આ ખોરાકથી કેલરી મળી શકે છે, પરંતુ બાળકના વિકાસ માટે જરૂરી પ્રોટીન, ફાઇબર, વિટામિન અને મિનરલ્સ પૂરતા પ્રમાણમાં મળતા નથી.

ખાસ કરીને સોફ્ટ ડ્રિંક્સ અને ખૂબ મીઠાં પીણાં બાળકની ભૂખને અસર કરી શકે છે. તેની જગ્યાએ પાણી, દૂધ અથવા ઉંમર અને આહાર પ્રમાણે યોગ્ય પૌષ્ટિક વિકલ્પ પસંદ કરો.

બાળકની ભૂખ કેવી રીતે વધારવી?

બાળક ભોજન ન ખાય ત્યારે વારંવાર પાછળ દોડીને ખવડાવવાને બદલે નિયમિત ભોજનનો સમય નક્કી કરો.

ભોજન દરમિયાન ટીવી, મોબાઇલ અથવા અન્ય સ્ક્રીનનો ઉપયોગ ઓછો કરો. બાળકને પરિવાર સાથે બેસીને ખાવાની ટેવ પાડો.

બાળકને ખોરાક પસંદ કરવામાં નાની ભૂમિકા આપો. ઉદાહરણ તરીકે, “આજે સફરજન ખાશો કે કેળું?” એવો વિકલ્પ આપવાથી બાળક ખાવામાં વધુ રસ લઈ શકે છે.

એક જ ખોરાક વારંવાર ન આપો. વિવિધ રંગ, સ્વાદ અને ટેક્સચરવાળા ખોરાકનો પરિચય કરાવતા રહો.

દૂધ આપવું જરૂરી છે, પરંતુ માત્ર દૂધ પૂરતું નથી

ઘણા માતા-પિતા માને છે કે બાળકનું વજન વધારવા માટે વધુ દૂધ આપવું પૂરતું છે. પરંતુ બાળકને માત્ર દૂધથી સંપૂર્ણ પોષણ મળતું નથી.

દૂધ કેલ્શિયમ અને પ્રોટીનનો સારો સ્ત્રોત છે, પરંતુ બાળકના વિકાસ માટે અનાજ, દાળ, ફળો, શાકભાજી અને સારા ફેટ પણ જરૂરી છે.

તેથી દૂધને સંતુલિત આહારનો એક ભાગ બનાવો, સંપૂર્ણ આહારનો વિકલ્પ નહીં.

ઊંઘ અને શારીરિક પ્રવૃત્તિનું પણ મહત્વ

બાળકના સ્વસ્થ વિકાસ માટે પૂરતી ઊંઘ જરૂરી છે. ઉંમર પ્રમાણે બાળકને યોગ્ય ઊંઘ મળવી જોઈએ.

વજન ઓછું છે એટલે બાળકને રમવા કે શારીરિક પ્રવૃત્તિથી રોકવું યોગ્ય નથી. ઉંમર પ્રમાણે રમવું, દોડવું, સાયકલ ચલાવવી અને અન્ય શારીરિક પ્રવૃત્તિઓ બાળકના શારીરિક તથા માનસિક વિકાસ માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

ક્યારે ડૉક્ટરની સલાહ લેવી?

જો બાળકનું વજન સતત ઘટતું હોય, ઉંમર પ્રમાણે ઊંચાઈ અથવા વિકાસમાં પાછળ રહેતું હોય, ભૂખ ખૂબ ઓછી હોય, વારંવાર બીમાર પડતું હોય, સતત થાક લાગતો હોય અથવા ખાવા છતાં વજન ન વધતું હોય તો બાળરોગ નિષ્ણાતની સલાહ લો.

બાળકનું વજન માત્ર પુખ્ત વ્યક્તિના ધોરણથી નક્કી કરવું યોગ્ય નથી. ડૉક્ટર બાળકની ઉંમર, ઊંચાઈ, વૃદ્ધિની ગતિ અને ગ્રોથ ચાર્ટના આધારે મૂલ્યાંકન કરી શકે છે.

મહત્વપૂર્ણ: કોઈપણ વજન વધારવાની દવા, સપ્લિમેન્ટ, પ્રોટીન પાઉડર અથવા હર્બલ પ્રોડક્ટ બાળકને ડૉક્ટરની સલાહ વિના ન આપવી.

એક સરળ દૈનિક નાસ્તા પેટર્ન

બાળકની ઉંમર અને જરૂરિયાત પ્રમાણે નાસ્તામાં વિવિધ વિકલ્પો ફેરવીને આપી શકાય:

સવાર: દૂધ + કેળું અથવા ઓટ્સ પોરિજ
મધ્ય-સવાર: મોસમી ફળ + દહીં
સાંજ: પનીર સેન્ડવિચ, મૂંગ ચીલો, પોહા અથવા શક્કરિયા ચાટ
રાત્રિ પહેલાં જરૂર મુજબ: દૂધ અથવા ઉંમર પ્રમાણે હળવો પૌષ્ટિક વિકલ્પ

આ માત્ર સામાન્ય ઉદાહરણ છે. દરેક બાળકની કેલરી અને પોષણની જરૂરિયાત અલગ હોઈ શકે છે.

નિષ્કર્ષ

બાળકોનું વજન સ્વસ્થ રીતે વધારવા માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબત છે સંતુલિત અને પૌષ્ટિક આહારની નિયમિતતા. માત્ર વધારે ખવડાવવાથી અથવા જંક ફૂડ આપવાથી બાળક સ્વસ્થ રીતે વજન વધારી શકતું નથી.

દૂધ, દહીં, પનીર, દાળ, ઈંડા, આખા અનાજ, ફળો, શાકભાજી, નટ્સ અને સારા ફેટને બાળકના આહારમાં યોગ્ય રીતે સામેલ કરો. નાના-નાના અને પૌષ્ટિક નાસ્તા આપો, સ્ક્રીન સામે ખાવાની ટેવ ઘટાડો અને બાળકને ભોજન સાથે સકારાત્મક સંબંધ વિકસાવવામાં મદદ કરો.

જો બાળકનું વજન ઉંમર અને ઊંચાઈ પ્રમાણે સતત ઓછું હોય અથવા વૃદ્ધિમાં કોઈ સમસ્યા જણાય, તો ઘરેલુ ઉપાય અજમાવવાને બદલે બાળરોગ નિષ્ણાત અથવા રજિસ્ટર્ડ ડાયટિશિયનની વ્યક્તિગત સલાહ લેવી સૌથી યોગ્ય રીત છે.