ચોમાસામાં: ભેજવાળા વાતાવરણમાં વા (Arthritis) ના દર્દીઓએ શું સાવચેતી રાખવી જોઈએ?
ચોમાસાની ઋતુ ઘણા લોકોને રાહત અને ઠંડકનો અનુભવ કરાવે છે, પરંતુ વા (Arthritis) થી પીડાતા દર્દીઓ માટે આ ઋતુ ઘણી વખત પડકારજનક બની જાય છે. વરસાદ, વધેલી ભેજ (Humidity), ઠંડક અને વાતાવરણના દબાણ (Barometric Pressure) માં થતા ફેરફારોને કારણે ઘણા દર્દીઓમાં સાંધાનો દુખાવો, જકડાઈ જવું (Stiffness), સોજો અને હલનચલનમાં મુશ્કેલી વધી શકે છે.
ઘણા દર્દીઓ વારંવાર પૂછે છે કે, “ચોમાસું આવતાં જ મારા ઘૂંટણનો દુખાવો કેમ વધી જાય છે?” અથવા “ભેજવાળા વાતાવરણમાં સાંધા વધુ કેમ દુખે છે?” જોકે દરેક દર્દીમાં તેની અસર અલગ હોઈ શકે છે, પરંતુ વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસો દર્શાવે છે કે હવામાનમાં થતા ફેરફારો ઘણા લોકોના લક્ષણોને પ્રભાવિત કરી શકે છે.
આ લેખમાં આપણે જાણીશું કે ચોમાસામાં વાના દર્દીઓએ કઈ સાવચેતીઓ રાખવી જોઈએ, શું ખાવું, શું ટાળવું, કઈ કસરતો કરવી અને ફિઝિયોથેરાપી કેવી રીતે મદદરૂપ બની શકે છે.
વા (Arthritis) શું છે?
વા એટલે સાંધામાં થતો સોજો, દુખાવો અથવા ઘસારો. તેના ઘણા પ્રકારો છે.
- Osteoarthritis
- Rheumatoid Arthritis
- Psoriatic Arthritis
- Gout Arthritis
- Ankylosing Spondylitis
દરેક પ્રકારમાં સારવાર અલગ હોઈ શકે છે પરંતુ ચોમાસામાં લગભગ તમામ પ્રકારના વાના દર્દીઓએ વધારાની કાળજી રાખવી જરૂરી બને છે.
ચોમાસામાં દુખાવો કેમ વધી જાય છે?
1. હવામાં વધતી ભેજ
ભેજ વધવાથી કેટલાક દર્દીઓમાં સાંધાની આસપાસના સોફ્ટ ટિશ્યૂમાં જકડાઈ અને અસ્વસ્થતા અનુભવાય છે.
2. વાતાવરણના દબાણમાં ઘટાડો
વરસાદ પહેલાં Barometric Pressure ઘટી જાય છે જેના કારણે સાંધાની આસપાસના ટિશ્યૂ થોડા ફૂલી શકે છે અને દુખાવો વધુ અનુભવાય છે.
3. ઓછી શારીરિક પ્રવૃત્તિ
વરસાદને કારણે લોકો ઓછું ચાલે છે અને ઘરમાં વધુ સમય રહે છે.
ઓછી હલનચલનના કારણે
- જકડાઈ વધે છે
- સાંધા કડક બને છે
- સ્નાયુ નબળા પડે છે
4. ઠંડુ વાતાવરણ
ઠંડીમાં સ્નાયુઓ સંકોચાય છે જેના કારણે સાંધા હલાવવામાં વધુ તકલીફ પડે છે.
5. સૂર્યપ્રકાશ ઓછો મળવો
ચોમાસામાં Vitamin D ની ઉણપ વધી શકે છે.
Vitamin D ની ઉણપથી
- હાડકાં નબળા પડે
- સ્નાયુઓ કમજોર બને
- દુખાવો વધી શકે
ચોમાસામાં જોવા મળતા સામાન્ય લક્ષણો
- ઘૂંટણમાં દુખાવો
- સીડીઓ ચઢવામાં તકલીફ
- સવારે વધારે જકડાઈ
- આંગળીઓમાં દુખાવો
- ખભામાં જકડાઈ
- કમરમાં દુખાવો
- સાંધામાં સોજો
- ચાલવામાં મુશ્કેલી
- ઝડપથી થાક લાગવો
ચોમાસામાં રાખવાની મહત્વપૂર્ણ સાવચેતીઓ
1. શરીરને ગરમ રાખો
સાંધાને ઠંડા અને ભીના વાતાવરણથી બચાવો.
ઉપાય
- ગરમ કપડાં પહેરો
- ઘૂંટણ માટે Knee Cap પહેરો
- જરૂર હોય તો ગરમ પટ્ટો બાંધો
2. ભીના કપડાં તરત બદલો
વરસાદમાં ભીના થઈ ગયા પછી લાંબા સમય સુધી ભીના કપડાં ન પહેરો.
3. નિયમિત ચાલવું
દરરોજ
- 20 થી 30 મિનિટ ચાલવું
- ઘરમાં ચાલવું
- હળવું સ્ટ્રેચિંગ કરવું
આનાથી સાંધા સક્રિય રહે છે.
4. લાંબા સમય સુધી એક જગ્યાએ ન બેસો
દર 30-40 મિનિટે
- ઊભા થાઓ
- થોડું ચાલો
- સાંધા હલાવો
5. વજન નિયંત્રિત રાખો
વધારે વજન હોવાથી ઘૂંટણ પર વધારે દબાણ આવે છે.
માત્ર 5 થી 10 ટકા વજન ઘટાડવાથી પણ દુખાવો ઓછો થઈ શકે છે.
ચોમાસામાં કરવાં યોગ્ય વ્યાયામ
1. Quadriceps Strengthening
ઘૂંટણને મજબૂત બનાવે છે.
2. Straight Leg Raise
ઘૂંટણ પર ભાર મૂક્યા વગર સ્નાયુ મજબૂત કરે છે.
3. Heel Slide Exercise
સાંધાની ગતિ સુધારે છે.
4. Ankle Pump
લોહીનું પરિભ્રમણ વધારે છે.
5. Hamstring Stretch
પગની પાછળના સ્નાયુમાં ખેંચાણ ઘટાડે છે.
6. Calf Stretch
પીંડીના સ્નાયુ લચીલા બનાવે છે.
7. Shoulder Mobility Exercise
ખભાના વાના દર્દીઓ માટે ઉપયોગી.
8. Finger Exercise
આંગળીઓના સાંધામાં જકડાઈ ઘટાડે છે.
યોગ પણ ખૂબ ઉપયોગી
ચોમાસામાં નીચેના યોગ કરી શકાય.
- તાડાસન
- વૃક્ષાસન
- ભુજંગાસન
- મકરાસન
- માર્જારી આસન
- વજ્રાસન (જો દુખાવો ન હોય તો)
ક્યારે ગરમ શેક કરવો?
ગરમ શેક ઉપયોગી છે જ્યારે
- જકડાઈ હોય
- સ્નાયુ તંગ હોય
- લાંબા સમયનો દુખાવો હોય
દર વખતે
15 થી 20 મિનિટ
ક્યારે ઠંડો શેક કરવો?
જો
- સોજો હોય
- સાંધો ગરમ લાગે
- તાજી ઇજા હોય
તો Ice Pack ઉપયોગી બને છે.
ચોમાસામાં ખોરાકમાં શું લેવું?
કેલ્શિયમ
- દૂધ
- દહીં
- છાશ
- તલ
Vitamin D
- સવારે સૂર્યપ્રકાશ
- ડોક્ટરની સલાહ મુજબ સપ્લિમેન્ટ
Omega-3
- અખરોટ
- અલસી
- ચિયા સીડ્સ
Vitamin C
- લીંબુ
- આમળા
- નારંગી
- જામફળ
પ્રોટીન
- દાળ
- મગ
- ચણા
- રાજમા
- પનીર
પાણી પૂરતું પીવું
ચોમાસામાં તરસ ઓછી લાગે છે છતાં
દરરોજ પૂરતું પાણી પીવું જરૂરી છે.
શું ટાળવું?
- લાંબા સમય સુધી ભીના રહેવું
- વધારે મીઠું
- વધારે તળેલું ખાવું
- વધારે મીઠાઈ
- ધૂમ્રપાન
- આલ્કોહોલ
- લાંબા સમય સુધી બેસી રહેવું
Rheumatoid Arthritis ના દર્દીઓ માટે ખાસ સલાહ
જો તમને Rheumatoid Arthritis હોય તો
- દવા નિયમિત લો
- ડોક્ટરની સલાહ વગર દવા બંધ ન કરો
- સોજો વધે તો તરત નિષ્ણાતનો સંપર્ક કરો
Osteoarthritis માટે ખાસ કાળજી
- વજન ઓછું રાખો
- સ્નાયુ મજબૂત બનાવો
- Knee Strengthening Exercise કરો
- જરૂર હોય તો Walking Stick નો ઉપયોગ કરો
ફિઝિયોથેરાપી કેવી રીતે મદદ કરે છે?
ફિઝિયોથેરાપી વાના દર્દીઓ માટે ખૂબ અસરકારક સારવાર છે.
ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ દર્દીની સ્થિતિ મુજબ વ્યક્તિગત સારવાર યોજના બનાવે છે.
તેમાં સામેલ હોઈ શકે
- Pain Relief Therapy
- Manual Therapy
- Joint Mobilization
- Strengthening Exercise
- Stretching
- Balance Training
- Gait Training
- Home Exercise Program
- Posture Correction
નિયમિત ફિઝિયોથેરાપી દ્વારા
- દુખાવો ઓછો થાય
- જકડાઈ ઘટે
- ચાલવામાં સરળતા આવે
- સ્નાયુ મજબૂત બને
- દૈનિક જીવન સરળ બને
ક્યારે તરત ડોક્ટર અથવા ફિઝિયોથેરાપિસ્ટનો સંપર્ક કરવો?
જો નીચેના લક્ષણો જોવા મળે તો વિલંબ ન કરો.
- ખૂબ સોજો
- સાંધો લાલ થઈ જવો
- તાવ સાથે દુખાવો
- ચાલવું મુશ્કેલ બનવું
- દવા છતાં દુખાવો વધવો
- સાંધો હલાવી ન શકાય
ચોમાસા માટે દૈનિક રૂટિન
સવાર
- ગરમ પાણી પીવું
- હળવું સ્ટ્રેચિંગ
- 20 મિનિટ ચાલવું
બપોર
- પૂરતું પાણી પીવું
- લાંબા સમય સુધી ન બેસવું
સાંજ
- Strengthening Exercise
- જરૂર હોય તો ગરમ શેક
રાત્રે
- હળવું જમવું
- પૂરતી ઊંઘ લેવી
સામાન્ય ભૂલોથી બચો
- દુખાવો હોવાથી સંપૂર્ણ આરામ કરવો
- ડોક્ટરની સલાહ વગર દવા બંધ કરવી
- કસરત ન કરવી
- વધતું વજન અવગણવું
- ભીના કપડાંમાં રહેવું
- દુખાવો વધે છતાં સારવાર મોડેથી લેવી
નિષ્કર્ષ
ચોમાસાની ઋતુમાં ભેજ, ઠંડક અને હવામાનમાં થતા ફેરફારોને કારણે વા (Arthritis) ના દર્દીઓમાં સાંધાનો દુખાવો અને જકડાઈ વધી શકે છે. જોકે યોગ્ય જીવનશૈલી, નિયમિત કસરત, સંતુલિત આહાર, વજન નિયંત્રણ, પૂરતી ઊંઘ અને સમયસર ફિઝિયોથેરાપી દ્વારા આ સમસ્યાઓને ઘણી હદ સુધી નિયંત્રિત કરી શકાય છે.
દુખાવો વધે ત્યારે સંપૂર્ણ આરામ કરવાને બદલે નિષ્ણાતની સલાહ મુજબ હળવી કસરત ચાલુ રાખવી વધુ ફાયદાકારક છે. યોગ્ય કાળજી અને નિયમિત સારવારથી ચોમાસામાં પણ સક્રિય અને દુખાવામુક્ત જીવન જીવવું શક્ય છે.
