કોવિડ કે ન્યુમોનિયા પછી ફેફસાં મજબૂત કરવાની શ્વાસની કસરતો (Spirometry).
કોવિડ-19 (COVID-19) અથવા ન્યુમોનિયા (Pneumonia)માંથી સાજા થયા પછી ઘણા લોકોને લાંબા સમય સુધી શ્વાસ ચઢવો, છાતીમાં ભાર લાગવો, ઝડપથી થાક લાગવો, સીડી ચઢવામાં તકલીફ થવી અને ઊંડો શ્વાસ લેવામાં મુશ્કેલી જેવી સમસ્યાઓ રહેતી હોય છે. ઘણા દર્દીઓનો રિપોર્ટ સામાન્ય આવી જાય છતાં ફેફસાંની કાર્યક્ષમતા (Lung Capacity) સંપૂર્ણપણે પાછી આવવામાં થોડો સમય લાગી શકે છે.
આવા સમયે ફિઝિયોથેરાપી આધારિત શ્વાસની કસરતો (Breathing Exercises) અને ઇન્સેન્ટિવ સ્પાયરોમેટ્રી (Incentive Spirometry) ખૂબ જ અસરકારક સાબિત થાય છે. યોગ્ય માર્ગદર્શન હેઠળ કરવામાં આવતી આ કસરતો ફેફસાંને ફરીથી સક્રિય બનાવે છે, ઓક્સિજન લેવલ સુધારે છે અને રોજિંદા જીવનમાં સરળતાથી કામ કરવાની ક્ષમતા વધારે છે.
આ લેખમાં આપણે જાણીશું કે સ્પાયરોમેટર શું છે, તેનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો, કઈ શ્વાસની કસરતો સૌથી વધુ ફાયદાકારક છે અને કઈ બાબતોનું ખાસ ધ્યાન રાખવું જોઈએ.
કોવિડ કે ન્યુમોનિયા પછી ફેફસાં કેમ નબળાં પડી જાય છે?
કોવિડ અને ગંભીર ન્યુમોનિયા દરમિયાન ફેફસાંમાં સોજો (Inflammation) આવે છે. ઘણી વખત ફેફસાંના નાના હવાના કોથળા (Alveoli) અસરગ્રસ્ત થાય છે જેના કારણે ઓક્સિજનનું લેવલ ઘટી શકે છે.
તેના કારણે:
- ઊંડો શ્વાસ લેવામાં મુશ્કેલી
- ચાલતા શ્વાસ ચઢવો
- સતત થાક
- સૂકી ઉધરસ
- છાતીમાં ભાર
- વ્યાયામ કરવાની ક્ષમતા ઘટવી
- લાંબા સમય સુધી કમજોરી રહેવી
જો લાંબા સમય સુધી યોગ્ય શ્વાસની કસરતો ન કરવામાં આવે તો ફેફસાંની ક્ષમતા પાછી આવવામાં વધુ સમય લાગી શકે છે.
શ્વાસની કસરતો કેમ જરૂરી છે?
યોગ્ય રીતે કરવામાં આવતી Breathing Exercises થી:
- ફેફસાં વધારે ખુલ્લાં થાય છે.
- ઓક્સિજન શરીરમાં સારી રીતે પહોંચે છે.
- શ્વાસની તકલીફ ઓછી થાય છે.
- ફેફસાંમાં જમા થયેલો કફ બહાર નીકળવામાં મદદ મળે છે.
- શ્વાસના સ્નાયુ મજબૂત બને છે.
- ચાલવાની અને કામ કરવાની ક્ષમતા વધે છે.
- ફરીથી સામાન્ય જીવનમાં ઝડપથી પરત ફરી શકાય છે.
સ્પાયરોમેટર (Incentive Spirometer) શું છે?
સ્પાયરોમેટર એક સરળ પ્લાસ્ટિકનું ઉપકરણ છે જે દર્દીને ધીમે અને ઊંડો શ્વાસ લેવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે છે.
તેનો મુખ્ય હેતુ:
- ફેફસાં સંપૂર્ણપણે ખુલ્લાં રાખવા
- શ્વાસની ક્ષમતા વધારવી
- સર્જરી પછી અથવા લાંબી બીમારી પછી ફેફસાંને ફરી સક્રિય બનાવવું
આ ઉપકરણ હોસ્પિટલમાં તેમજ ઘરે પણ સરળતાથી ઉપયોગ કરી શકાય છે.
સ્પાયરોમેટરનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો?
પગલું 1
સીધા બેસો અથવા પીઠને ટેકો આપીને બેસો.
પગલું 2
ઉપકરણને સીધું પકડો.
પગલું 3
સામાન્ય રીતે શ્વાસ બહાર કાઢો.
પગલું 4
માઉથપીસ મોઢામાં રાખીને હોઠ સારી રીતે બંધ કરો.
પગલું 5
ધીમે ધીમે પરંતુ શક્ય એટલો ઊંડો શ્વાસ અંદર લો.
બોલ અથવા પિસ્ટન ઉપર જશે.
પગલું 6
શ્વાસ 3 થી 5 સેકન્ડ સુધી રોકો.
પગલું 7
ધીમે ધીમે શ્વાસ બહાર છોડો.
પગલું 8
આ પ્રક્રિયા 10 વખત કરો.
દર કલાકે અથવા ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ જણાવે તે પ્રમાણે દિવસમાં ઘણી વખત આ કસરત કરી શકાય.
સ્પાયરોમેટર વાપરતી વખતે ધ્યાનમાં રાખવાની બાબતો
- ઉતાવળ ન કરવી.
- ખૂબ ઝડપથી શ્વાસ ન ખેંચવો.
- ચક્કર આવે તો તરત આરામ કરવો.
- દરેક પ્રયત્ન પછી સામાન્ય શ્વાસ લેવો.
- ઉપકરણને સ્વચ્છ રાખવું.
- બીજાને પોતાનો સ્પાયરોમેટર ન આપવો.
ડાયાફ્રેગ્મેટિક બ્રિધિંગ (Diaphragmatic Breathing)
આ સૌથી મહત્વપૂર્ણ કસરત છે.
કેવી રીતે કરવી?
- આરામથી બેસો.
- એક હાથ છાતી પર રાખો.
- બીજો હાથ પેટ પર રાખો.
- નાક દ્વારા ધીમો ઊંડો શ્વાસ લો.
- પેટ બહાર આવે તેવું રાખો.
- હવે હોઠ થોડા ભેગા રાખીને ધીમે શ્વાસ બહાર છોડો.
10 થી 15 વખત કરો.
પર્સ્ડ લિપ બ્રિધિંગ (Pursed Lip Breathing)
જે દર્દીઓને શ્વાસ ઝડપથી ચઢે છે તેમના માટે ખૂબ ઉપયોગી છે.
કેવી રીતે કરવી?
- નાકથી બે સેકન્ડ શ્વાસ લો.
- હોઠ સીટી વગાડવા જેવા રાખો.
- ચાર સેકન્ડ સુધી ધીમે ધીમે શ્વાસ બહાર છોડો.
આ કસરત ચાલતી વખતે પણ કરી શકાય છે.
ડીપ બ્રિધિંગ એક્સરસાઇઝ
- ઊંડો શ્વાસ લો.
- 3 થી 5 સેકન્ડ રોકો.
- ધીમેથી બહાર છોડો.
10 વખત કરો.
આ કસરત ફેફસાંના નાના ભાગોને ફરીથી ખુલ્લા કરવામાં મદદરૂપ બને છે.
સેગમેન્ટલ બ્રિધિંગ
ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ હાથ દ્વારા છાતીના અલગ ભાગ પર હળવો દબાણ આપીને દર્દીને તે ભાગમાં શ્વાસ ભરવાનું શીખવે છે.
આ ખાસ કરીને ગંભીર કોવિડ પછી ઉપયોગી બને છે.
હફિંગ (Huffing Technique)
જો કફ જમા થયો હોય તો:
- ઊંડો શ્વાસ લો.
- “હા…” અવાજ સાથે જોરથી પરંતુ નિયંત્રિત રીતે શ્વાસ બહાર કાઢો.
તે કફને બહાર લાવવામાં મદદ કરે છે.
કફ કાઢવાની સાચી રીત
જોરથી સતત ખાંસી કરવાથી થાક લાગે છે.
સાચી રીત:
- ઊંડો શ્વાસ લો.
- થોડા સેકન્ડ રોકો.
- બે વખત નિયંત્રિત ખાંસી કરો.
ચાલવાની કસરત પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે
ફક્ત શ્વાસની કસરતો પૂરતી નથી.
ધીમે ધીમે ચાલવાનું શરૂ કરો.
ઉદાહરણ:
- શરૂઆતમાં 5 મિનિટ
- પછી 10 મિનિટ
- ત્યારબાદ 20 થી 30 મિનિટ
જો શ્વાસ વધારે ચઢે તો આરામ લો.
ઓક્સિજન લેવલનું ધ્યાન રાખો
ઘરે Pulse Oximeter હોય તો:
- કસરત પહેલાં ચેક કરો.
- કસરત પછી ફરી તપાસો.
જો ઓક્સિજન સતત ઘટે અથવા ડૉક્ટરે આપેલી મર્યાદા કરતાં ઓછું રહે તો તરત તબીબી સલાહ લો.
કસરત દરમિયાન ક્યારે રોકાવું?
જો નીચેના લક્ષણો દેખાય:
- છાતીમાં દુખાવો
- ખૂબ શ્વાસ ચઢવો
- ચક્કર
- હોઠ વાદળી પડવા
- બેહોશી જેવી લાગણી
- ઓક્સિજન લેવલ નોંધપાત્ર રીતે ઘટવું
તો તરત કસરત બંધ કરો અને ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરો.
કસરતો કેટલી વાર કરવી?
સામાન્ય રીતે:
- દિવસમાં 3 થી 5 વખત
- દરેક સેશન 10 થી 15 મિનિટ
- સ્પાયરોમેટર 10 શ્વાસના સેટ પ્રમાણે
- ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહ મુજબ પ્રગતિ વધારવી
સારો ખોરાક પણ જરૂરી છે
ફેફસાં ઝડપથી સાજા થાય તે માટે:
- પૂરતું પ્રોટીન
- દૂધ
- દાળ
- લીલા શાકભાજી
- ફળ
- પૂરતું પાણી
- ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ વિટામિન
ધૂમ્રપાન સંપૂર્ણપણે બંધ રાખવું.
કોને Pulmonary Rehabilitation ની જરૂર પડી શકે?
- ICUમાં દાખલ થયેલા દર્દીઓ
- લાંબા સમય સુધી ઓક્સિજન લીધેલા દર્દીઓ
- ગંભીર કોવિડ પછી
- ગંભીર ન્યુમોનિયા પછી
- વૃદ્ધ દર્દીઓ
- COPD અથવા દમ ધરાવતા દર્દીઓ
- વારંવાર શ્વાસ ચઢતા દર્દીઓ
આવા દર્દીઓ માટે ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ દ્વારા તૈયાર કરાયેલ વ્યક્તિગત Pulmonary Rehabilitation Program વધુ અસરકારક રહે છે.
સામાન્ય ભૂલો
ઘણા લોકો નીચેની ભૂલો કરે છે:
- ખૂબ ઝડપથી કસરત કરવી
- શ્વાસ રોક્યા વગર જ છોડવો
- સ્પાયરોમેટર ખોટી રીતે પકડવો
- કસરત અનિયમિત કરવી
- શ્વાસ ચઢવા છતાં જબરદસ્તી ચાલુ રાખવી
- ડૉક્ટરની સલાહ વગર ભારે વ્યાયામ શરૂ કરી દેવું
આ ભૂલો ટાળવાથી વધુ સારું પરિણામ મળે છે.
ક્યારે ફિઝિયોથેરાપિસ્ટનો સંપર્ક કરવો?
જો:
- 4 થી 6 અઠવાડિયા પછી પણ શ્વાસની તકલીફ રહે
- સીડી ચઢવામાં ભારે મુશ્કેલી પડે
- ઓક્સિજન લેવલ ઘટતું રહે
- સતત થાક રહે
- કફ વધતો જાય
- રોજિંદા કામ કરવામાં મુશ્કેલી પડે
તો Pulmonary Physiotherapy કરાવવી જોઈએ.
નિષ્કર્ષ
કોવિડ-19 અથવા ન્યુમોનિયા પછી ફેફસાંને સંપૂર્ણ રીતે સાજા થવામાં સમય લાગી શકે છે, પરંતુ યોગ્ય ફિઝિયોથેરાપી, નિયમિત શ્વાસની કસરતો અને Incentive Spirometry દ્વારા ફેફસાંની કાર્યક્ષમતા નોંધપાત્ર રીતે સુધારી શકાય છે. ડાયાફ્રેગ્મેટિક બ્રિધિંગ, પર્સ્ડ લિપ બ્રિધિંગ, ડીપ બ્રિધિંગ અને સ્પાયરોમેટરનો યોગ્ય ઉપયોગ ઓક્સિજન લેવલ સુધારવામાં, શ્વાસ ચઢવાની સમસ્યા ઘટાડવામાં અને દૈનિક જીવનમાં ઝડપથી પરત ફરવામાં મદદરૂપ બને છે. હંમેશા પોતાની ક્ષમતા મુજબ કસરત કરો અને જો ગંભીર લક્ષણો દેખાય તો તાત્કાલિક ડૉક્ટર અથવા ફિઝિયોથેરાપિસ્ટનો સંપર્ક કરો.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)
1. કોવિડ પછી સ્પાયરોમેટર કેટલા દિવસ સુધી વાપરવું?
દર્દીની સ્થિતિ પ્રમાણે સામાન્ય રીતે થોડા અઠવાડિયાથી લઈને અનેક અઠવાડિયા સુધી તેનો ઉપયોગ કરાવવામાં આવે છે. તમારા ડૉક્ટર અથવા ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહ અનુસરો.
2. શું સ્પાયરોમેટર દરેક દર્દી માટે જરૂરી છે?
ના. તેની જરૂરિયાત દર્દીની સ્થિતિ, ફેફસાંની ક્ષમતા અને તબીબી મૂલ્યાંકન પર આધાર રાખે છે.
3. કસરત કરતી વખતે ચક્કર આવે તો શું કરવું?
તુરંત કસરત બંધ કરો, આરામ કરો અને જો લક્ષણો ચાલુ રહે તો તબીબી સલાહ લો.
4. શું માત્ર ચાલવાથી ફેફસાં મજબૂત થઈ જાય?
ચાલવું ફાયદાકારક છે, પરંતુ શ્વાસની વિશિષ્ટ કસરતો અને જરૂર પડે તો સ્પાયરોમેટર સાથે કરવાથી વધુ સારો લાભ મળે છે.
5. શું ઘરે જ Pulmonary Rehabilitation કરી શકાય?
હળવી કસરતો ઘરે કરી શકાય છે, પરંતુ ગંભીર કોવિડ, ન્યુમોનિયા અથવા ઓક્સિજનની સમસ્યા હોય તો ફિઝિયોથેરાપિસ્ટના માર્ગદર્શન હેઠળ જ કાર્યક્રમ શરૂ કરવો જોઈએ.
