વરસાદની સિઝનમાં ડેન્ગ્યુ કે ચિકનગુનિયા પછી થતા સાંધાના દુખાવાની ફિઝિયોથેરાપી.
| |

વરસાદની સિઝનમાં ડેન્ગ્યુ કે ચિકનગુનિયા પછી થતા સાંધાના દુખાવાની ફિઝિયોથેરાપી.

વરસાદની સિઝનમાં મચ્છરજન્ય રોગોનું પ્રમાણ વધે છે. તેમાં ડેન્ગ્યુ અને ચિકનગુનિયા ખૂબ સામાન્ય ચેપ છે. તાવ, શરીરમાં દુખાવો, થાક અને નબળાઈ જેવી તકલીફો સાથે ખાસ કરીને ચિકનગુનિયામાં સાંધાનો દુખાવો અને સોજો ઘણીવાર ખૂબ તીવ્ર હોઈ શકે છે. કેટલાક દર્દીઓમાં તાવ ઉતરી ગયા પછી પણ હાથ-પગ, ઘૂંટણ, પગની ઘૂંટી, કાંડા અથવા આંગળીઓના સાંધામાં દુખાવો અને જકડાશ અઠવાડિયાઓ કે મહિનાઓ સુધી રહી શકે છે. WHO મુજબ ચિકનગુનિયામાં સાંધાનો દુખાવો ક્યારેક લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહી શકે છે.

આવી સ્થિતિમાં માત્ર આરામ કરવાથી દરેક દર્દીને સંપૂર્ણ રાહત મળે એવું જરૂરી નથી. યોગ્ય તબીબી દેખરેખ સાથે ફિઝિયોથેરાપી, ધીમે-ધીમે કરવામાં આવતી કસરતો, સાંધાની મૂવમેન્ટ અને મસલ્સની શક્તિ વધારવાની કસરતો દર્દીને સામાન્ય દૈનિક પ્રવૃત્તિઓમાં પાછા ફરવામાં મદદ કરી શકે છે. CDC પણ સતત રહેતા ચિકનગુનિયા સંબંધિત સાંધાના દુખાવામાં ફિઝિયોથેરાપી મદદરૂપ થઈ શકે છે તેમ જણાવે છે.

ડેન્ગ્યુ અને ચિકનગુનિયા પછી સાંધાનો દુખાવો કેમ થાય છે?

ચિકનગુનિયા દરમિયાન શરીરની રોગપ્રતિકારક પ્રતિક્રિયા અને સાંધા તથા આસપાસના સોફ્ટ ટિશ્યૂમાં થતી સોજાની પ્રક્રિયાને કારણે દુખાવો, જકડાશ અને સોજો થઈ શકે છે. સામાન્ય રીતે બંને બાજુના અનેક સાંધા અસરગ્રસ્ત થઈ શકે છે. હાથની આંગળીઓ, કાંડા, પગની આંગળીઓ, પગની ઘૂંટી અને ઘૂંટણ જેવા સાંધામાં તકલીફ જોવા મળી શકે છે.

તાવ દરમિયાન દર્દી લાંબા સમય સુધી પથારીમાં રહેતો હોવાથી મસલ્સની શક્તિ ઘટી શકે છે, સાંધાની મૂવમેન્ટ ઓછી થઈ શકે છે અને શરીરમાં સામાન્ય નબળાઈ આવી શકે છે. પરિણામે તાવ મટી ગયા પછી પણ ચાલવામાં, સીડીઓ ચઢવામાં, ખુરશી પરથી ઊભા થવામાં અથવા લાંબા સમય સુધી ઊભા રહેવામાં મુશ્કેલી થઈ શકે છે.

ડેન્ગ્યુ પછી કસરત કરતી વખતે ખાસ સાવચેતી

ડેન્ગ્યુ અને ચિકનગુનિયાને એક જ પ્રકારના રોગ તરીકે જોવો યોગ્ય નથી. ખાસ કરીને ડેન્ગ્યુમાં પ્લેટલેટ્સ ઘટવા અને રક્તસ્ત્રાવ જેવી ગંભીર સમસ્યાઓ થઈ શકે છે. તેથી તાવ ચાલુ હોય, પ્લેટલેટ્સ અથવા અન્ય રક્ત તપાસમાં ગંભીર ફેરફાર હોય, ખૂબ નબળાઈ હોય અથવા ડૉક્ટરે આરામની સલાહ આપી હોય ત્યારે પોતાની રીતે ફિઝિયોથેરાપી અથવા કસરત શરૂ ન કરવી.

ચિકનગુનિયાની શંકા હોય ત્યારે પણ શરૂઆતમાં ડેન્ગ્યુને દૂર કરવું જરૂરી છે. WHO અને CDC બંને જણાવે છે કે ડેન્ગ્યુને નકારી કાઢવામાં ન આવે ત્યાં સુધી aspirin અથવા ibuprofen જેવી NSAIDs લેવી જોખમી હોઈ શકે છે, કારણ કે ડેન્ગ્યુમાં રક્તસ્ત્રાવનું જોખમ વધી શકે છે. દવાઓ હંમેશા ડૉક્ટરની સલાહથી જ લેવી.


સાંધાના દુખાવામાં ફિઝિયોથેરાપીનું મહત્વ

ફિઝિયોથેરાપીનો મુખ્ય હેતુ માત્ર દુખાવો ઓછો કરવાનો નથી, પરંતુ દર્દીને ફરીથી સલામત રીતે હલનચલન, ચાલવું, કામ કરવું અને રોજિંદી પ્રવૃત્તિઓ કરવા સક્ષમ બનાવવાનો છે.

ફિઝિયોથેરાપી દ્વારા:

  • સાંધાની મૂવમેન્ટ સુધારવામાં મદદ મળે છે.
  • જકડાશ ઓછી કરવામાં મદદ મળે છે.
  • નબળા પડેલા મસલ્સને ફરી મજબૂત કરી શકાય છે.
  • ચાલવાની ક્ષમતા સુધારી શકાય છે.
  • સંતુલન અને શરીરની સ્થિરતા વધારી શકાય છે.
  • લાંબા સમય સુધી બેસી રહેવાની અથવા પથારીમાં રહેવાની અસર ઘટાડવામાં મદદ મળે છે.
  • દૈનિક કામકાજ દરમિયાન થતો દુખાવો નિયંત્રિત કરવામાં મદદ મળે છે.
  • દર્દી ધીમે-ધીમે પોતાની સામાન્ય પ્રવૃત્તિઓ તરફ પાછો ફરી શકે છે.

ફિઝિકલ એક્ટિવિટી સામાન્ય સાંધાની સમસ્યાઓમાં દુખાવો અને કાર્યક્ષમતા સુધારવામાં મદદ કરી શકે છે, પરંતુ શરૂઆત ધીમે કરવી અને શરીરની પ્રતિક્રિયા મુજબ પ્રગતિ કરવી મહત્વપૂર્ણ છે.

શરૂઆતમાં કઈ ફિઝિયોથેરાપી કરવામાં આવે?

દરેક દર્દી માટે એકસરખો પ્રોગ્રામ યોગ્ય નથી. દર્દીની ઉંમર, તાવમાંથી સાજા થયા પછીનો સમય, સાંધાનો દુખાવો, સોજો, મસલ્સની શક્તિ અને અન્ય તબીબી સમસ્યાઓને ધ્યાનમાં લઈને કસરત પસંદ કરવી જોઈએ.

1. રેન્જ ઑફ મોશન કસરતો

સાંધામાં જકડાશ હોય ત્યારે શરૂઆતમાં હળવી Range of Motion Exercises ઉપયોગી બની શકે છે.

ઉદાહરણ તરીકે:

  • પગની ઘૂંટી ઉપર-નીચે હલાવવી
  • પગની ઘૂંટી ધીમે ગોળ ફેરવવી
  • ઘૂંટણને ધીમે વાળવું અને સીધું કરવું
  • કાંડાની હળવી મૂવમેન્ટ
  • આંગળીઓને ખોલવી અને બંધ કરવી
  • ખભાને હળવેથી આગળ-પાછળ અને ઉપર-નીચે હલાવવો

કસરત દરમિયાન તીવ્ર દુખાવો અથવા સોજો વધે તો કસરત અટકાવીને ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહ લેવી.

2. હળવી સ્ટ્રેચિંગ કસરતો

તાવ પછી મસલ્સમાં જકડાશ અનુભવાતી હોય તો હળવી સ્ટ્રેચિંગ મદદરૂપ થઈ શકે છે.

પગના પાછળના ભાગના મસલ્સ, કાફ મસલ્સ, હાથ અને ખભાના મસલ્સ માટે વ્યક્તિની સ્થિતિ પ્રમાણે હળવી સ્ટ્રેચિંગ કરાવી શકાય છે.

સ્ટ્રેચિંગ કરતી વખતે ઝટકો આપવો નહીં અને દુખાવો સહન કરીને જોરથી ખેંચવું નહીં.

3. આઇસોમેટ્રિક કસરતો

જો સાંધામાં મૂવમેન્ટ કરવાથી દુખાવો વધારે થતો હોય તો શરૂઆતમાં કેટલીક Isometric Exercises ઉપયોગી બની શકે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, ઘૂંટણને સીધું રાખીને જાંઘના મસલ્સને થોડા સમય માટે હળવેથી ટાઇટ કરવા અને પછી રિલેક્સ કરવું.

આ પ્રકારની કસરત સાંધાને વધારે હલાવ્યા વગર મસલ્સને સક્રિય કરવામાં મદદ કરે છે.

4. મસલ્સ સ્ટ્રેન્થનિંગ

તાવ દરમિયાન લાંબા સમય સુધી આરામ કરવાથી મસલ્સ નબળા થઈ શકે છે. તેથી દર્દીની સ્થિતિ સુધરે પછી ધીમે-ધીમે:

  • પગના મસલ્સની કસરત
  • જાંઘની કસરત
  • કાફ મસલ્સની કસરત
  • હિપ મસલ્સની કસરત
  • હાથ અને ખભાની કસરત

ઉમેરવામાં આવી શકે છે.

પછી જરૂરિયાત પ્રમાણે Resistance Band અથવા હળવા વજનની કસરતો પણ ઉમેરવામાં આવી શકે છે.

5. ચાલવાની કસરત

જો દર્દીને લાંબા સમય સુધી આરામ કરવો પડ્યો હોય તો સીધું લાંબું ચાલવાનું શરૂ કરવું યોગ્ય નથી.

શરૂઆતમાં ઘરમાં થોડું ચાલવું, પછી થોડું અંતર વધારવું અને શરીર સહન કરે તેમ સમય વધારવો.

ચાલતી વખતે ઘૂંટણ, પગની ઘૂંટી અથવા પગમાં દુખાવો વધે તો કસરતનું પ્રમાણ ઘટાડવું જોઈએ.

6. બેલેન્સ ટ્રેનિંગ

વધુ ઉંમરના દર્દીઓમાં બીમારી પછી નબળાઈને કારણે સંતુલન ઘટી શકે છે. આવા દર્દીઓમાં ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની દેખરેખ હેઠળ:

  • એક જગ્યાએ ઊભા રહેવાની કસરત
  • વજન એક પગથી બીજા પગ પર ટ્રાન્સફર કરવું
  • સપોર્ટ સાથે હળવી બેલેન્સ કસરતો

કરી શકાય છે.

બેલેન્સ કસરતો હંમેશા સુરક્ષિત જગ્યાએ અને જરૂર હોય ત્યારે સપોર્ટ સાથે કરવી.

દુખાવામાં ગરમ કે ઠંડો પેક?

કયા પ્રકારનો પેક ઉપયોગ કરવો તે દર્દીની સ્થિતિ પર આધાર રાખે છે.

જો સાંધામાં તાજો સોજો, ગરમી અથવા વધારે સંવેદનશીલતા હોય તો કેટલીક પરિસ્થિતિમાં ઠંડો પેક રાહત આપી શકે છે. બીજી તરફ, સોજો ઓછો થઈ ગયો હોય અને મુખ્ય સમસ્યા જકડાશ હોય તો યોગ્ય રીતે આપવામાં આવતી હળવી ગરમી આરામદાયક લાગી શકે છે.

પરંતુ ડેન્ગ્યુ દરમિયાન અથવા તાજા ચેપ પછી કોઈપણ હીટ/કોલ્ડ થેરાપી પોતાની રીતે લાંબા સમય સુધી ન કરવી. ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ દર્દીની સ્થિતિ જોઈને યોગ્ય પદ્ધતિ નક્કી કરી શકે છે.

મસાજ કરાવવો જોઈએ?

ચિકનગુનિયા પછી સાંધામાં દુખાવો હોવાથી કેટલાક લોકો જોરદાર મસાજ કરાવે છે. આ યોગ્ય નથી.

ખાસ કરીને જો:

  • સાંધામાં સોજો હોય
  • ખૂબ દુખાવો હોય
  • ત્વચા સંવેદનશીલ હોય
  • તાજેતરમાં ડેન્ગ્યુ થયું હોય
  • પ્લેટલેટ્સ અથવા રક્તસ્ત્રાવ અંગે સમસ્યા હોય

તો જોરદાર મસાજ ટાળવો જોઈએ.

જરૂરિયાત પ્રમાણે ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ નરમ સોફ્ટ-ટિશ્યૂ ટેકનિક અથવા અન્ય યોગ્ય પદ્ધતિ પસંદ કરી શકે છે.

ઘરે દર્દીએ શું કાળજી રાખવી?

સાંધાનો દુખાવો હોય ત્યારે સંપૂર્ણ બેડ રેસ્ટ લાંબા સમય સુધી કરવો પણ યોગ્ય નથી, જો ડૉક્ટરે ખાસ આરામની સલાહ ન આપી હોય.

દર્દી:

  • પૂરતું પાણી અને પ્રવાહી લે.
  • સંતુલિત આહાર લે.
  • પૂરતી ઊંઘ અને આરામ કરે.
  • લાંબા સમય સુધી એક જ સ્થિતિમાં ન રહે.
  • દર થોડા સમય પછી હળવી મૂવમેન્ટ કરે.
  • દુખાવો સહન કરીને ભારે કસરત ન કરે.
  • અચાનક દોડવું, કૂદવું અથવા ભારે વજન ઉઠાવવાનું ટાળે.
  • ડૉક્ટરની સલાહ વગર painkiller ન લે.

ધીમે-ધીમે પ્રવૃત્તિ વધારવી વધુ સલામત છે. CDC પણ શારીરિક પ્રવૃત્તિ શરૂ કરતી વખતે ધીમે શરૂઆત કરીને શરીરની પ્રતિક્રિયા જોવાની સલાહ આપે છે.

ક્યારે તરત ડૉક્ટરની સલાહ લેવી?

નીચેના લક્ષણો હોય તો માત્ર ફિઝિયોથેરાપી પર આધાર રાખવો નહીં:

  • ફરીથી ઊંચો તાવ આવવો
  • શ્વાસ લેવામાં તકલીફ
  • છાતીમાં દુખાવો
  • અસામાન્ય રક્તસ્ત્રાવ
  • નાક અથવા પેઢામાંથી રક્ત આવવું
  • ખૂબ જ વધારે નબળાઈ
  • સતત ઉલટી
  • ચક્કર અથવા બેભાન થવું
  • સાંધામાં ખૂબ વધારે સોજો
  • હાથ અથવા પગની અચાનક નબળાઈ
  • દુખાવો સતત વધતો જવો
  • ઘણા અઠવાડિયા પછી પણ રોજિંદી પ્રવૃત્તિમાં નોંધપાત્ર મુશ્કેલી રહેવી

ચિકનગુનિયામાં દુર્લભ રીતે આંખ, હૃદય અથવા નર્વસ સિસ્ટમ સંબંધિત ગંભીર જટિલતાઓ પણ થઈ શકે છે, તેથી અસામાન્ય લક્ષણોને અવગણવા નહીં.

ફિઝિયોથેરાપી કેટલા સમય સુધી કરવી?

આનો કોઈ એક નિશ્ચિત જવાબ નથી. કેટલાક દર્દીઓને થોડા અઠવાડિયામાં નોંધપાત્ર સુધારો થાય છે, જ્યારે કેટલાક દર્દીઓમાં સાંધાનો દુખાવો અને જકડાશ લાંબા સમય સુધી રહી શકે છે. ચિકનગુનિયામાં સતત સાંધાના લક્ષણો મહિનાઓ સુધી રહેવાની શક્યતા નોંધાયેલી છે.

તેથી ફિઝિયોથેરાપીનો સમયગાળો દર્દીની સ્થિતિ પ્રમાણે નક્કી કરવો જોઈએ.

સામાન્ય રીતે સારવારમાં:

Pain control → Joint mobility → Muscle activation → Strengthening → Balance → Functional training → Normal activity

આ રીતે ધીમે-ધીમે પ્રગતિ કરવામાં આવે છે.

શું ચિકનગુનિયા પછી સામાન્ય જીવનમાં પાછા ફરી શકાય?

હા, મોટા ભાગના દર્દીઓ સમય સાથે સુધરે છે. પરંતુ કેટલીક વ્યક્તિઓમાં સાંધાનો દુખાવો લાંબો સમય રહી શકે છે. યોગ્ય તબીબી સારવાર, પોષણ, પૂરતો આરામ અને યોગ્ય રીતે આયોજન કરેલી ફિઝિયોથેરાપી પુનઃપ્રાપ્તિમાં મદદરૂપ બની શકે છે.

સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે “દુખે છે એટલે કસરત નહીં કરવી” અને “દુખે છે તો જોરદાર કસરત કરવી” બંને અતિરેક છે. યોગ્ય માર્ગ એ છે કે દર્દીની ક્ષમતા પ્રમાણે હળવી શરૂઆત કરવામાં આવે અને ધીમે-ધીમે કસરતનું પ્રમાણ વધારવામાં આવે.

નિષ્કર્ષ

વરસાદની સિઝનમાં ડેન્ગ્યુ અને ચિકનગુનિયા પછી તાવ મટી ગયા બાદ પણ સાંધાનો દુખાવો, સોજો, જકડાશ, મસલ્સની નબળાઈ અને થાક દર્દીની દૈનિક જિંદગીને અસર કરી શકે છે. ખાસ કરીને ચિકનગુનિયામાં સાંધાના લક્ષણો લાંબા સમય સુધી રહી શકે છે.

આવી સ્થિતિમાં ફિઝિયોથેરાપીનો હેતુ માત્ર દુખાવો ઓછો કરવાનો નહીં પરંતુ સાંધાની મૂવમેન્ટ જાળવવી, મસલ્સની શક્તિ પાછી લાવવી, ચાલવાની ક્ષમતા સુધારવી અને દર્દીને તેની સામાન્ય જીવનશૈલીમાં સુરક્ષિત રીતે પાછો લાવવાનો છે.

પરંતુ ડેન્ગ્યુ અથવા તાજા વાયરલ ઇન્ફેક્શન પછી કસરત શરૂ કરતા પહેલાં તબીબી સ્થિતિ સ્થિર છે તેની ખાતરી કરવી જરૂરી છે. ખાસ કરીને તાવ, રક્તસ્ત્રાવ, ખૂબ નબળાઈ અથવા અન્ય ગંભીર લક્ષણો હોય તો પહેલા ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જોઈએ. યોગ્ય સમયે શરૂ કરેલી અને વ્યક્તિગત જરૂરિયાત મુજબની ફિઝિયોથેરાપી લાંબા સમયથી ચાલતા સાંધાના દુખાવા અને કાર્યક્ષમતાની સમસ્યાઓમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે.

Similar Posts

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *