ખુરશી પર બેસતી વખતે પગ લટકાવવાથી થતા નુકસાન અને સોજા.
આજના સમયમાં ઓફિસમાં કામ કરતા લોકો હોય, વિદ્યાર્થીઓ હોય કે ઘરેથી લાંબા સમય સુધી કમ્પ્યુટર પર કામ કરતા લોકો – મોટાભાગના લોકો દિવસનો મોટો ભાગ ખુરશી પર બેસીને પસાર કરે છે. પરંતુ ખુરશી પર બેસવાની રીત યોગ્ય ન હોય તો શરીર પર તેની ગંભીર અસર પડી શકે છે. ખાસ કરીને જો બેસતી વખતે તમારા પગ જમીનને સ્પર્શતા ન હોય અને સતત લટકતા રહેતા હોય, તો તે માત્ર અસુવિધાજનક જ નથી પરંતુ પગમાં સોજો, દુખાવો, રક્તપ્રવાહમાં અવરોધ અને કમર-ઘૂંટણની સમસ્યાઓનું કારણ પણ બની શકે છે.
ઘણા લોકો આ બાબતને સામાન્ય માને છે, પરંતુ લાંબા ગાળે પગ લટકાવીને બેસવાની આદત શરીરના હાડકાં, સ્નાયુઓ અને રક્તવાહિનીઓ પર નકારાત્મક અસર કરી શકે છે. ચાલો જાણીએ કે પગ લટકાવીને બેસવાથી કયા નુકસાન થાય છે અને તેનાથી કેવી રીતે બચી શકાય.
પગ લટકાવીને બેસવાનો અર્થ શું?
જ્યારે ખુરશીની ઊંચાઈ એવી હોય કે વ્યક્તિના પગ જમીન સુધી પહોંચતા નથી અથવા માત્ર આંગળીઓનો જ સ્પર્શ થાય છે, ત્યારે આખા પગનું વજન જાંઘના નીચેના ભાગ પર આવી જાય છે. આ સ્થિતિમાં ઘૂંટણ 90 ડિગ્રીના યોગ્ય કોણમાં રહેતા નથી અને પગ હવામાં લટકતા રહે છે.
આ સ્થિતિ બાળકોમાં તો સામાન્ય જોવા મળે છે, પરંતુ નાના કદના વયસ્કો અથવા ઊંચી ઓફિસ ખુરશીનો ઉપયોગ કરતા લોકોમાં પણ જોવા મળે છે.
પગ લટકાવવાથી શું થાય છે?
1. જાંઘના નીચેના ભાગ પર વધુ દબાણ પડે છે
જ્યારે પગ જમીન પર ટેકો નથી લેતા ત્યારે શરીરનું વજન જાંઘના પાછળના ભાગ પર કેન્દ્રિત થાય છે. આ દબાણને કારણે ત્યાંથી પસાર થતી રક્તવાહિનીઓ પર અસર થાય છે.
પરિણામે:
- રક્તપ્રવાહ ધીમો પડે છે.
- પગ ભારે લાગે છે.
- લાંબા સમય સુધી બેસ્યા પછી ઊભા થતાં અસ્વસ્થતા અનુભવાય છે.
2. પગમાં સોજો આવવાની શક્યતા વધે છે
લાંબા સમય સુધી પગ લટકતા રહે તો શિરાઓ દ્વારા લોહી હૃદય તરફ પાછું જવામાં મુશ્કેલી પડે છે. જેના કારણે પ્રવાહી પગના નીચેના ભાગમાં જમા થવા લાગે છે.
સોજાના લક્ષણો:
- મોજાંના નિશાન ઊંડા પડી જવા
- ટખા ફૂલેલા દેખાવા
- પગમાં ભારપણું
- સાંજે સોજો વધારે લાગવો
જો આ સમસ્યા રોજ થતી હોય તો તે વેનસ સર્ક્યુલેશનની સમસ્યાનો સંકેત હોઈ શકે છે.
3. પગમાં ઝણઝણાટી અને સુન્નપણું
પગ લટકાવવાથી માત્ર રક્તપ્રવાહ જ નહીં પરંતુ ચેતાતંતુઓ (Nerves) પર પણ દબાણ આવે છે.
તેના કારણે:
- પગ સુન્ન થઈ જવો
- ઝણઝણાટી થવી
- સોય ચભકતી હોય તેવી લાગણી
- લાંબા સમય સુધી બેસ્યા પછી ચાલવામાં તકલીફ
4. ઘૂંટણ પર વધારાનો તાણ
ઘૂંટણ સતત વાંકું રાખવાથી તેની આસપાસના સ્નાયુઓ અને લિગામેન્ટ્સ પર તાણ રહે છે.
આના કારણે:
- ઘૂંટણમાં દુખાવો
- જકડાઈ જવાની લાગણી
- ઊભા થતાં અસુવિધા
- લાંબા ગાળે ઘૂંટણની કાર્યક્ષમતા પર અસર
5. કમરના દુખાવામાં વધારો
જ્યારે પગને યોગ્ય ટેકો મળતો નથી ત્યારે શરીર સંતુલન જાળવવા માટે આગળ કે પાછળ ઝૂકે છે.
આના કારણે:
- કમર પર વધારાનો ભાર પડે છે.
- પીઠના સ્નાયુઓ સતત કાર્યરત રહે છે.
- કમરના દુખાવામાં વધારો થઈ શકે છે.
6. શરીરની ખોટી પોઝિશન
પગ લટકતા હોય ત્યારે વ્યક્તિ સામાન્ય રીતે:
- આગળ વળીને બેસે છે.
- ખુરશીના છેડે બેસે છે.
- એક પગ બીજા પગ પર મૂકે છે.
- એક બાજુ વજન વધારે આપે છે.
આ તમામ સ્થિતિઓ શરીરના સંતુલનને બગાડે છે.
કોને સૌથી વધુ જોખમ રહે છે?
નીચેના લોકોમાં આ સમસ્યા વધુ જોવા મળે છે:
- નાના કદના લોકો
- બાળકો
- ઓફિસ કર્મચારીઓ
- વિદ્યાર્થીઓ
- લાંબા સમય સુધી કમ્પ્યુટર પર કામ કરનાર લોકો
- કોલ સેન્ટર કર્મચારીઓ
- બેંક અને સરકારી કચેરીના કર્મચારીઓ
પગમાં સોજો કેમ આવે છે?
શરીરમાં લોહી હૃદયમાંથી પગ સુધી સરળતાથી પહોંચે છે, પરંતુ પાછું ઉપર લાવવા માટે શિરાઓ અને સ્નાયુઓની મદદ જરૂરી હોય છે.
જો:
- પગ સતત લટકતા રહે,
- હલનચલન ઓછું હોય,
- અથવા લાંબા સમય સુધી એક જ સ્થિતિમાં બેસી રહીએ,
તો ગુરુત્વાકર્ષણના કારણે લોહી અને પ્રવાહી પગમાં જ એકઠા થવા લાગે છે.
આથી:
- ટખામાં સોજો
- પગમાં ભારપણું
- થાક
- ક્યારેક દુખાવો પણ થઈ શકે છે.
ઓફિસમાં કામ કરતા લોકો માટે ખાસ ધ્યાન
જે લોકો દરરોજ 6 થી 10 કલાક ખુરશી પર બેસીને કામ કરે છે તેમણે ખાસ ધ્યાન રાખવું જોઈએ.
આદતો અપનાવો:
- દરેક 30 થી 45 મિનિટે ઊભા થાઓ.
- 2 થી 5 મિનિટ ચાલો.
- પગની હળવી કસરત કરો.
- ખુરશીની ઊંચાઈ યોગ્ય રાખો.
- ટેબલ અને ખુરશીનું સંતુલન જાળવો.
યોગ્ય રીતે કેવી રીતે બેસવું?
યોગ્ય બેસવાની સ્થિતિમાં:
- બંને પગ સંપૂર્ણપણે જમીન પર ટેકાયેલા હોવા જોઈએ.
- ઘૂંટણ લગભગ 90 ડિગ્રી પર હોવા જોઈએ.
- જાંઘ જમીન સાથે સમાનાંતર હોવી જોઈએ.
- કમર ખુરશીના બેકરેસ્ટને અડેલી હોવી જોઈએ.
- ખભા ઢીલા અને સીધા હોવા જોઈએ.
- સ્ક્રીન આંખોની સપાટીએ હોવી જોઈએ.
જો પગ જમીન સુધી ન પહોંચતા હોય તો શું કરવું?
જો ખુરશી નીચી કરી શકાતી ન હોય તો:
ફૂટરેસ્ટનો ઉપયોગ કરો
ફૂટરેસ્ટ પગને ટેકો આપે છે અને રક્તપ્રવાહ સુધારે છે.
ફૂટરેસ્ટ ન હોય તો:
- મજબૂત સ્ટૂલ
- લાકડાનો બ્લોક
- જાડું પુસ્તક
- સ્થિર બોક્સ
નો પણ ઉપયોગ કરી શકાય છે.
સરળ કસરતો
એન્કલ પંપ
પગના પંજા ઉપર-નીચે કરો.
20 થી 30 વખત પુનરાવર્તન કરો.
એન્કલ સર્કલ
પગને ગોળ ફેરવો.
દરેક દિશામાં 10 વખત કરો.
ઘૂંટણ સીધું કરો
એક પગને સીધો કરો.
5 સેકન્ડ રાખો.
પછી બીજો પગ કરો.
ટો રેઝ
આંગળીઓને ઉપર ઉઠાવો અને પાછી નીચે મૂકો.
આ રક્તપ્રવાહ સુધારવામાં મદદ કરે છે.
ક્યારે ડૉક્ટરની સલાહ લેવી?
જો નીચેના લક્ષણો સતત રહેતા હોય તો તબીબી તપાસ કરાવવી જોઈએ:
- રોજ પગમાં સોજો આવવો
- માત્ર એક જ પગમાં સોજો
- ખૂબ દુખાવો
- ચામડીનો રંગ બદલાવા લાગવો
- શ્વાસ લેવામાં તકલીફ સાથે સોજો
- લાંબા સમય સુધી સુન્નપણું રહેવું
આવા લક્ષણો માત્ર ખોટી બેસવાની સ્થિતિથી જ નહીં પરંતુ અન્ય તબીબી કારણોથી પણ થઈ શકે છે.
સામાન્ય ગેરસમજો
ગેરસમજ: પગ લટકાવવાથી કોઈ નુકસાન થતું નથી.
હકીકત: લાંબા સમય સુધી આ સ્થિતિમાં બેસવાથી રક્તપ્રવાહમાં અવરોધ, સોજો અને સ્નાયુઓ પર વધારાનો ભાર પડી શકે છે.
ગેરસમજ: ફક્ત વૃદ્ધ લોકોને જ સોજો આવે છે.
હકીકત: ઓફિસમાં લાંબા સમય સુધી બેસતા યુવાનોમાં પણ આ સમસ્યા સામાન્ય બની રહી છે.
ગેરસમજ: માત્ર મોંઘી એર્ગોનોમિક ખુરશીથી જ સમસ્યા દૂર થાય છે.
હકીકત: યોગ્ય ઊંચાઈ, પગને ટેકો અને નિયમિત હલનચલન વધુ મહત્વપૂર્ણ છે.
નિષ્કર્ષ
ખુરશી પર બેસતી વખતે પગ લટકતા રાખવા એ નાની લાગતી પરંતુ લાંબા ગાળે ગંભીર અસર કરતી આદત છે. તે પગમાં સોજો, રક્તપ્રવાહમાં ઘટાડો, ઝણઝણાટી, ઘૂંટણ અને કમરના દુખાવા જેવી સમસ્યાઓને આમંત્રણ આપી શકે છે. સારા સ્વાસ્થ્ય માટે જરૂરી છે કે ખુરશીની ઊંચાઈ તમારા શરીર મુજબ ગોઠવો, બંને પગને જમીન અથવા ફૂટરેસ્ટ પર સંપૂર્ણ ટેકો આપો અને દરેક 30થી 45 મિનિટે થોડું ચાલવાનું અથવા હળવી કસરત કરવાની ટેવ પાડો.
યોગ્ય બેસવાની પદ્ધતિ અપનાવવાથી માત્ર પગમાં સોજો અને દુખાવાથી જ નહીં, પરંતુ આખા શરીરના પોશ્ચર, કાર્યક્ષમતા અને લાંબા ગાળાના હાડકાં-સ્નાયુઓના સ્વાસ્થ્યમાં પણ નોંધપાત્ર સુધારો થઈ શકે છે.
