ચોમાસામાં લપસી જવાથી થતા ફ્રેક્ચર અને તેની પ્રાથમિક સારવાર.
ચોમાસાની ઋતુમાં વરસાદના કારણે રસ્તા, સીડીઓ, બાથરૂમ, પાર્કિંગ વિસ્તાર અને ઘરની આસપાસની જમીન ભીની તથા લપસણી બની જાય છે. આવી સ્થિતિમાં પગ લપસી જવાથી સામાન્ય ઈજા, મચકોડ અથવા સ્નાયુમાં ખેંચાણથી લઈને ગંભીર ફ્રેક્ચર સુધીની સમસ્યા થઈ શકે છે. ખાસ કરીને વૃદ્ધો, બાળકો, સંતુલનની સમસ્યા ધરાવતા લોકો અને યોગ્ય ગ્રિપ વગરના ચપ્પલ પહેરનારા લોકોમાં પડવાથી ઈજાનું જોખમ વધારે રહે છે.
ફ્રેક્ચર એટલે હાડકામાં પડેલી તિરાડ અથવા હાડકું સંપૂર્ણ કે આંશિક રીતે તૂટી જવું. ફ્રેક્ચર થયા પછી યોગ્ય સમયે પ્રાથમિક સારવાર અને ત્યારબાદ તબીબી સારવાર મેળવવી ખૂબ જ જરૂરી છે. ખોટી રીતે હાડકાને હલાવવું, મસાજ કરવો અથવા પોતાની રીતે હાડકું સીધું કરવાનો પ્રયાસ કરવાથી ઈજા વધુ ગંભીર બની શકે છે.
ચોમાસામાં લપસી જવાથી ફ્રેક્ચર કેમ થાય છે?
વરસાદ દરમિયાન જમીન પર પાણી, કાદવ અથવા શેવાળ જેવી લપસણી સપાટી બની શકે છે. પગની ગ્રિપ ઓછી થતાં શરીરનું સંતુલન અચાનક બગડે છે. વ્યક્તિ પડી જાય ત્યારે શરીર પોતાને બચાવવા માટે હાથ આગળ કરે છે અથવા પગ પર અચાનક વધારે ભાર આવે છે.
આ સમયે નીચેના ભાગોમાં ફ્રેક્ચર થવાની શક્યતા રહે છે:
- કાંડા અને હાથના હાડકાં
- કોણી
- ખભો
- પગની ઘૂંટી
- પગના તળિયાના હાડકાં
- પિંડળી
- ઘૂંટણની આસપાસના હાડકાં
- જાંઘનું હાડકું
- નિતંબ અને હિપ
- કરોડરજ્જુના કેટલાક ભાગોમાં ઈજા
વૃદ્ધ વ્યક્તિઓમાં હાડકાંની ઘનતા ઓછી હોય તો સામાન્ય પડવાથી પણ હિપ અથવા કાંડાનું ફ્રેક્ચર થઈ શકે છે.
ફ્રેક્ચરના સામાન્ય લક્ષણો
પડ્યા પછી દરેક દુખાવો ફ્રેક્ચર હોવાનો અર્થ નથી. પરંતુ નીચેના લક્ષણો દેખાય તો ફ્રેક્ચરની શંકા રાખવી જોઈએ:
1. ખૂબ વધારે દુખાવો
ઈજાગ્રસ્ત ભાગમાં તીવ્ર દુખાવો થાય અને હલનચલન કરતાં દુખાવો વધી શકે છે.
2. સોજો
ઈજાના થોડા સમય પછી તે ભાગમાં સોજો આવી શકે છે.
3. નિલ પડવું
ચામડીની નીચે રક્તસ્ત્રાવ થવાથી ઈજાગ્રસ્ત વિસ્તાર લાલ, જાંબલી અથવા નિલો દેખાઈ શકે છે.
4. આકારમાં ફેરફાર
હાડકું ખસી ગયું હોય તો હાથ કે પગનો આકાર અસામાન્ય દેખાઈ શકે છે.
5. હલનચલનમાં મુશ્કેલી
વ્યક્તિ ઈજાગ્રસ્ત હાથ અથવા પગનો ઉપયોગ કરી ન શકે અથવા વજન મૂકી ન શકે.
6. હાડકું દેખાવું
કેટલાક ગંભીર ફ્રેક્ચરમાં હાડકું ચામડીમાંથી બહાર દેખાઈ શકે છે. આને ઓપન ફ્રેક્ચર કહેવામાં આવે છે અને તેમાં તાત્કાલિક તબીબી સારવાર જરૂરી છે.
7. અસામાન્ય અવાજ
ઈજા સમયે “કરકર” અથવા “ચટક” જેવો અવાજ અનુભવાયો હોય તો પણ ફ્રેક્ચરની શક્યતા ધ્યાનમાં લેવી જોઈએ.
ફ્રેક્ચરની શંકા હોય ત્યારે સૌથી પહેલી પ્રાથમિક સારવાર
ફ્રેક્ચરની શંકા હોય ત્યારે સૌથી મહત્વની બાબત છે—ઈજાગ્રસ્ત ભાગને અનાવશ્યક રીતે હલાવવો નહીં.
1. વ્યક્તિને શાંત રાખો
પડ્યા પછી વ્યક્તિ ગભરાઈ શકે છે. તેને શાંત રાખો અને જ્યાં સુધી જરૂરી ન હોય ત્યાં સુધી ઊભા થવા કે ચાલવા ન કહો.
2. ઈજાગ્રસ્ત ભાગને સ્થિર રાખો
હાથ અથવા પગને જે સ્થિતિમાં ઈજા થઈ હોય તે સ્થિતિમાં જ સ્થિર રાખવાનો પ્રયાસ કરો. તેને ખેંચીને સીધો કરવાનો પ્રયાસ ન કરવો.
જરૂર હોય તો ઉપલબ્ધ સામગ્રીની મદદથી ભાગને ટેકો આપી શકાય છે, પરંતુ ખૂબ કસીને બાંધવું નહીં.
3. હાડકું સીધું કરવાનો પ્રયાસ ન કરો
જો હાથ કે પગ વાંકો દેખાતો હોય તો તેને બળપૂર્વક સીધો કરવાનો પ્રયાસ અત્યંત જોખમી બની શકે છે. તેનાથી રક્તવાહિની, નસ અથવા આસપાસના સ્નાયુઓને નુકસાન થઈ શકે છે.
4. ખુલ્લા ફ્રેક્ચરમાં ઘા પર સીધું દબાણ ન કરો
જો હાડકું બહાર દેખાતું હોય તો તેને અંદર ધકેલવાનો પ્રયાસ ન કરવો. ઘાને સ્વચ્છ ગોઝ અથવા સ્વચ્છ કપડાથી ઢાંકી શકાય છે. ગંભીર રક્તસ્ત્રાવ હોય તો તાત્કાલિક તબીબી મદદ લેવી જરૂરી છે.
5. સોજા માટે ઠંડી પેક
બંધ ફ્રેક્ચર અથવા ઈજામાં સોજો ઘટાડવા માટે કપડામાં લપેટેલી ઠંડી પેક થોડા સમય માટે લગાવી શકાય છે. બરફ સીધો ચામડી પર ન મૂકવો.
જો ખુલ્લો ઘા હોય તો બરફ સીધો ઘા પર ન લગાવવો.
શું ન કરવું?
ફ્રેક્ચરની શંકા હોય ત્યારે કેટલીક સામાન્ય ભૂલો ઈજાને વધુ ગંભીર બનાવી શકે છે.
- હાડકું ખેંચીને સીધું ન કરવું.
- જોરથી મસાજ ન કરવો.
- “હાડકું બેસાડવા” માટે બિનપ્રશિક્ષિત વ્યક્તિ પાસે ન જવું.
- ઈજાગ્રસ્ત વ્યક્તિને ચાલવા માટે મજબૂર ન કરવી.
- ખૂબ કસીને પટ્ટો કે દોરો ન બાંધવો.
- ખુલ્લા ફ્રેક્ચરમાં હાડકાને અંદર ધકેલવું નહીં.
- ગંભીર ઈજામાં પોતાની રીતે દવા આપતા પહેલાં તબીબી સલાહ લેવી.
- ફ્રેક્ચરની શંકા હોય છતાં માત્ર ઘરેલુ ઉપચાર કરીને સારવારમાં વિલંબ ન કરવો.
ક્યારે તાત્કાલિક હોસ્પિટલ લઈ જવું?
નીચેની સ્થિતિમાં તાત્કાલિક તબીબી મદદ લેવી જોઈએ:
- હાડકું બહાર દેખાય
- હાથ અથવા પગનો આકાર અસામાન્ય હોય
- ખૂબ વધારે અથવા સતત વધતો દુખાવો હોય
- ઈજાગ્રસ્ત ભાગ સુન્ન પડે
- આંગળીઓ અથવા પગની આંગળીઓનો રંગ બદલાય
- હાથ અથવા પગ ઠંડો લાગે
- ભારે રક્તસ્ત્રાવ થાય
- વ્યક્તિ ઊભી થઈ ન શકે
- માથા, ગરદન અથવા કરોડરજ્જુની ઈજાની શંકા હોય
- વ્યક્તિ બેભાન થઈ ગઈ હોય
- પડ્યા પછી ઉલટી, મૂંઝવણ અથવા અસામાન્ય વર્તન જોવા મળે
- વૃદ્ધ વ્યક્તિ પડી હોય અને હિપ અથવા પીઠમાં ગંભીર દુખાવો હોય
કરોડરજ્જુ અથવા ગરદનની ઈજાની શંકા હોય તો વ્યક્તિને બિનજરૂરી રીતે ખસેડવી નહીં અને તાત્કાલિક ઇમરજન્સી તબીબી સહાય લેવી.
હોસ્પિટલમાં ફ્રેક્ચરની તપાસ કેવી રીતે થાય છે?
ડોક્ટર પ્રથમ ઈજાગ્રસ્ત ભાગની તપાસ કરે છે. હાડકું તૂટ્યું છે કે નહીં તે જાણવા માટે સામાન્ય રીતે X-ray કરવામાં આવે છે. ઈજાના પ્રકાર અને ગંભીરતા અનુસાર CT scan અથવા MRI જેવી તપાસની જરૂર પડી શકે છે.
સારવાર ફ્રેક્ચરના સ્થાન, પ્રકાર, હાડકું કેટલું ખસ્યું છે અને આસપાસના ટિશ્યૂની સ્થિતિ પર આધાર રાખે છે.
સારવારમાં નીચેના વિકલ્પો હોઈ શકે છે:
- સ્પ્લિન્ટ
- પ્લાસ્ટર
- બ્રેસ
- હાડકાને યોગ્ય સ્થિતિમાં લાવવાની પ્રક્રિયા
- કેટલાક ગંભીર ફ્રેક્ચરમાં સર્જરી
ફ્રેક્ચર પછી ફિઝિયોથેરાપીનું મહત્વ
ફ્રેક્ચરનું હાડકું જોડાઈ ગયા પછી સારવાર પૂર્ણ થઈ ગઈ એવું માનવું યોગ્ય નથી. લાંબા સમય સુધી પ્લાસ્ટર અથવા બ્રેસ રહેવાને કારણે સાંધામાં જકડાશ, સ્નાયુઓમાં નબળાઈ, સોજો અને હલનચલનની મર્યાદા થઈ શકે છે.
ડોક્ટરની મંજૂરી અને ફ્રેક્ચરની સ્થિતિ અનુસાર ફિઝિયોથેરાપીમાં નીચેની બાબતોનો સમાવેશ થઈ શકે છે:
રેન્જ ઓફ મોશન એક્સરસાઇઝ
જકડાયેલા સાંધાની હલનચલન ક્ષમતા ધીમે ધીમે સુધારવામાં મદદ કરે છે.
સ્નાયુ મજબૂત કરવાની કસરતો
પ્લાસ્ટર દરમિયાન ઓછા ઉપયોગને કારણે નબળા થયેલા સ્નાયુઓને ફરી મજબૂત કરવામાં મદદ મળે છે.
સંતુલનની કસરતો
ખાસ કરીને પગ અથવા હિપના ફ્રેક્ચર પછી ફરી પડવાનું જોખમ ઘટાડવા માટે બેલેન્સ ટ્રેનિંગ ઉપયોગી બની શકે છે.
ચાલવાની તાલીમ
પગ અથવા હિપના ફ્રેક્ચર પછી દર્દીને યોગ્ય રીતે ચાલવા અને વજન મૂકવાની રીત શીખવવામાં આવે છે.
સોજા અને દુખાવાનું સંચાલન
જરૂરિયાત પ્રમાણે ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ યોગ્ય ટેકનિક અને કસરતોની મદદથી સોજો તથા દુખાવો નિયંત્રિત કરવામાં માર્ગદર્શન આપી શકે છે.
મહત્વપૂર્ણ છે કે ફ્રેક્ચર પછી કસરતો પોતાની રીતે શરૂ ન કરવી. કઈ કસરત ક્યારે શરૂ કરવી તે ફ્રેક્ચરના પ્રકાર અને ડોક્ટરની સલાહ અનુસાર નક્કી થવું જોઈએ.
ચોમાસામાં લપસી પડવાથી કેવી રીતે બચવું?
ફ્રેક્ચરની સારવાર કરતાં તેને અટકાવવું વધુ સારું છે. ચોમાસામાં નીચેની સાવચેતી રાખવી:
- બહાર જતી વખતે સારી ગ્રિપવાળા ફૂટવેર પહેરો.
- ભીના ફ્લોર પર ઝડપથી ન ચાલો.
- સીડીઓ પર હેન્ડરેલનો ઉપયોગ કરો.
- બાથરૂમમાં એન્ટિ-સ્લિપ મેટનો ઉપયોગ કરો.
- ઘરમાં પાણી ઢોળાય તો તરત સાફ કરો.
- વરસાદ દરમિયાન મોબાઇલ જોતા ચાલવાનું ટાળો.
- અંધારાવાળા રસ્તા પર યોગ્ય પ્રકાશનો ઉપયોગ કરો.
- કાદવવાળા અને પાણી ભરાયેલા રસ્તા પર સાવધાનીથી ચાલો.
- વૃદ્ધ વ્યક્તિઓ માટે ઘરમાં પૂરતો પ્રકાશ અને સુરક્ષિત માર્ગ રાખો.
- સંતુલનની સમસ્યા હોય તો જરૂરી સહાયક સાધનનો ઉપયોગ તબીબી સલાહ મુજબ કરો.
વૃદ્ધોમાં ખાસ કાળજી
વૃદ્ધોમાં પડવાથી ફ્રેક્ચરનું જોખમ વધારે હોઈ શકે છે. ખાસ કરીને હિપ ફ્રેક્ચર લાંબા સમય સુધી ચાલવા-ફરવામાં અસર કરી શકે છે. તેથી ઘરમાં ફર્શ સુકો રાખવો, ઢીલા કાર્પેટ દૂર કરવા, બાથરૂમમાં સપોર્ટ અને યોગ્ય પ્રકાશ રાખવો જરૂરી છે.
વૃદ્ધ વ્યક્તિ પડી જાય તો “દુખતું નથી એટલે કંઈ થયું નથી” એવું માનીને તરત ઊભા કરવાના બદલે પહેલા ઈજાની સ્થિતિ તપાસવી જોઈએ.
અંતમાં
ચોમાસામાં લપસીને પડવાથી થતી ઈજા સામાન્ય મચકોડથી લઈને ગંભીર ફ્રેક્ચર સુધીની હોઈ શકે છે. ફ્રેક્ચરની શંકા હોય ત્યારે ઈજાગ્રસ્ત ભાગને સ્થિર રાખવો, હાડકું સીધું ન કરવું, ખુલ્લા ઘાને યોગ્ય રીતે ઢાંકવું અને સમયસર તબીબી સારવાર લેવી સૌથી મહત્વપૂર્ણ છે.
ફ્રેક્ચર પછી હાડકું જોડાવાની સાથે શરીરની શક્તિ, સાંધાની હલનચલન, સંતુલન અને ચાલવાની ક્ષમતા પાછી મેળવવી પણ જરૂરી છે. યોગ્ય સમયે ડોક્ટર અને ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહથી પુનર્વસન કરવામાં આવે તો દૈનિક પ્રવૃત્તિઓમાં પાછા ફરવામાં મદદ મળી શકે છે.
ચોમાસામાં થોડું ધ્યાન, યોગ્ય ફૂટવેર અને ઘરની આસપાસની સલામતી જાળવીને લપસી પડવાથી થતી ઘણી ઈજાઓને ટાળી શકાય છે.
