ગોઠણમાંથી કટકટ અવાજ આવવો: શું આ ઘસારાની નિશાની છે?
ગોઠણ વાળતા, સીધું કરતા, સીડીઓ ચડતા-ઉતરતા અથવા બેસીને ઊભા થતા સમયે “કટકટ”, “ચરચર”, “કડકડ” કે “ગ્રાઇન્ડિંગ” જેવો અવાજ આવવો ઘણા લોકોમાં જોવા મળે છે. ઉંમર વધે તેમ આ અવાજ વધુ ધ્યાનમાં આવતો હોવાથી ઘણી વખત મનમાં પ્રશ્ન થાય છે કે “શું મારા ગોઠણમાં ઘસારો થઈ રહ્યો છે?”
જવાબ છે—માત્ર અવાજ આવવાથી ગોઠણમાં ઘસારો (Osteoarthritis) છે એવું કહી શકાય નહીં. ગોઠણમાં થતો ક્રેકિંગ અથવા ગ્રાઇન્ડિંગ અવાજ, જેને તબીબી ભાષામાં Crepitus કહેવામાં આવે છે, કેટલીક વખત સામાન્ય પણ હોઈ શકે છે. ખાસ કરીને જો અવાજ સાથે દુખાવો, સોજો, જકડાશ અથવા ગોઠણની હિલચાલમાં તકલીફ ન હોય તો માત્ર અવાજને કારણે ચિંતા કરવાની જરૂર નથી. (Leeds Community Healthcare)
પરંતુ જો કટકટ અવાજ સાથે દુખાવો, સોજો, જકડાશ, ગોઠણ ફસાઈ જવું અથવા ચાલવામાં તકલીફ પણ હોય, તો તેનું કારણ તપાસવું જરૂરી બની શકે છે.
ગોઠણમાંથી કટકટ અવાજ કેમ આવે છે?
ગોઠણ એક જટિલ સાંધો છે. તેમાં હાડકાં, કાર્ટિલેજ, મેનિસ્કસ, લિગામેન્ટ્સ અને અન્ય નરમ પેશીઓ મળીને કામ કરે છે. ગોઠણની હિલચાલ દરમિયાન આ રચનાઓની સ્થિતિ બદલાતી હોવાથી અલગ-અલગ પ્રકારના અવાજ થઈ શકે છે.
1. સાંધાની સામાન્ય હિલચાલ
કેટલાક લોકોના ગોઠણમાં કોઈ રોગ કે નુકસાન ન હોવા છતાં હિલચાલ કરતી વખતે અવાજ આવે છે. ખાસ કરીને બેસીને ઊભા થતી વખતે અથવા ગોઠણ વાળતી વખતે આ અવાજ અનુભવાઈ શકે છે.
જો માત્ર અવાજ હોય અને દુખાવો કે સોજો ન હોય, તો તે ઘણી વખત ગંભીર સમસ્યાનું લક્ષણ નથી. Patellofemoral pain જેવી સ્થિતિમાં પણ crepitus જોવા મળે છે અને અવાજ હંમેશા સાંધાને નુકસાન થયું હોવાનું સૂચવતો નથી. (Bexley MSK)
2. ગોઠણના કાર્ટિલેજમાં ફેરફાર
ગોઠણના હાડકાંના છેડા પર કાર્ટિલેજનું સ્મૂથ આવરણ હોય છે, જે હાડકાં વચ્ચે ઘર્ષણ ઘટાડવામાં મદદ કરે છે. ઉંમર, અગાઉની ઇજા અને અન્ય કારણોસર આ કાર્ટિલેજમાં ફેરફાર થઈ શકે છે.
જ્યારે Osteoarthritis થાય છે ત્યારે કાર્ટિલેજ ખરબચડું અને પાતળું થઈ શકે છે. પરિણામે ગોઠણમાં દુખાવો, જકડાશ અને ક્યારેક ઘસારો અથવા ચરચર અવાજ અનુભવાઈ શકે છે. (OrthoInfo)
3. ઘૂંટણની કેપની હિલચાલમાં ફેરફાર
ગોઠણની આગળ આવેલી પટેલા (kneecap) હાડકાની ખાંચમાં ઉપર-નીચે સરકે છે. જો તેની હિલચાલ યોગ્ય રીતે ન થાય અથવા આસપાસના સ્નાયુઓમાં નબળાઈ હોય તો ગોઠણના આગળના ભાગમાં દુખાવો અને કટકટ અથવા ગ્રાઇન્ડિંગ અવાજ થઈ શકે છે. (Leeds Community Healthcare)
4. જૂની ઇજા
અગાઉ ગોઠણમાં ઇજા, લિગામેન્ટની ઈજા, મેનિસ્કસની સમસ્યા અથવા સર્જરી થઈ હોય તો પાછળથી ગોઠણમાં અવાજ, દુખાવો અથવા અસ્થિરતા અનુભવાઈ શકે છે.
આવા કિસ્સામાં માત્ર અવાજને બદલે અન્ય લક્ષણો પર પણ ધ્યાન આપવું જરૂરી છે.
શું કટકટ અવાજ એટલે ગોઠણમાં ઘસારો?
જરૂરી નથી.
Osteoarthritisમાં કટકટ અથવા ચરચર અવાજ આવી શકે છે, પરંતુ તેની સાથે સામાન્ય રીતે અન્ય લક્ષણો પણ જોવા મળે છે. તેમાં ખાસ કરીને:
- ગોઠણમાં દુખાવો
- ગોઠણમાં જકડાશ
- ચાલતી વખતે દુખાવો
- સીડીઓ ચડતી વખતે અથવા ઉતરતી વખતે તકલીફ
- લાંબા સમય સુધી બેસ્યા પછી ઊભા થતા દુખાવો
- ગોઠણમાં સોજો
- ગોઠણ સંપૂર્ણ વાળવામાં અથવા સીધું કરવામાં મુશ્કેલી
- ગોઠણમાં ગ્રાઇન્ડિંગ અથવા ઘસારો અનુભવવો
જેવા લક્ષણો હોઈ શકે છે. (nhs.uk)
એટલે “અવાજ = ઘસારો” એવો સીધો નિયમ સાચો નથી.
ક્યારે કટકટ અવાજને ગંભીરતાથી લેવો?
જો નીચેના લક્ષણોમાંથી કોઈ એક સાથે અવાજ આવતો હોય તો ડૉક્ટર અથવા ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહ લેવી યોગ્ય છે:
1. અવાજ સાથે સતત દુખાવો
જો ગોઠણમાં રોજિંદા કામ દરમિયાન અથવા આરામમાં પણ દુખાવો રહેતો હોય તો કારણ તપાસવું જોઈએ.
2. સોજો
ગોઠણ વારંવાર અથવા સતત ફૂલેલું રહેતું હોય તો માત્ર સામાન્ય crepitus માનીને અવગણવું યોગ્ય નથી.
3. ગોઠણ લોક થવું
ગોઠણ અચાનક ફસાઈ જાય, વાળવામાં કે સીધું કરવામાં મુશ્કેલી પડે અથવા ચાલતી વખતે “અટકી” જાય તો તબીબી તપાસ જરૂરી બની શકે છે. (nhs.uk)
4. ગોઠણમાં અસ્થિરતા
ચાલતી વખતે ગોઠણ “છોડી દે” અથવા શરીરનું વજન સહન કરવામાં અચકાય તો તેનું મૂલ્યાંકન કરાવવું જોઈએ.
5. ઇજા પછી અવાજ
પડવાથી, રમતગમત દરમિયાન અથવા ગોઠણ વળી જવાથી અચાનક “પોપ” અથવા જોરદાર અવાજ સાથે દુખાવો અને સોજો આવ્યો હોય તો તપાસ જરૂરી છે. (OrthoInfo)
ગોઠણમાં ઘસારો થવાનું જોખમ કોને વધારે?
Osteoarthritis એક જ કારણથી થતું નથી. ઉંમર વધવી તેનો મહત્વપૂર્ણ જોખમકારક પરિબળ છે. આ ઉપરાંત:
- વધારે વજન અથવા સ્થૂળતા
- અગાઉની ગોઠણની ઇજા
- ગોઠણની સર્જરીનો ઇતિહાસ
- વારસાગત પરિબળો
- લાંબા સમય સુધી ગોઠણ પર વધારે ભાર
- ઉંમર સંબંધિત સાંધાના ફેરફારો
જેવા પરિબળો જોખમ વધારી શકે છે. (OrthoInfo)
ખાસ કરીને વધારે વજન હોય ત્યારે ગોઠણ પર પડતો ભાર વધે છે, તેથી વજનનું યોગ્ય સંચાલન ગોઠણના સ્વાસ્થ્ય માટે મહત્વપૂર્ણ છે. (Leeds Community Healthcare)
ગોઠણમાંથી અવાજ આવે તો શું કરવું?
સૌથી પહેલા અવાજથી ગભરાવું નહીં. જો કોઈ દુખાવો કે અન્ય લક્ષણો નથી, તો સામાન્ય દૈનિક હિલચાલ ચાલુ રાખી શકાય છે.
પરંતુ ગોઠણની તંદુરસ્તી જાળવવા માટે નીચેની બાબતો ઉપયોગી છે.
1. ગોઠણને સંપૂર્ણપણે આરામ ન આપો
ગોઠણમાં અવાજ આવે એટલે કસરત સંપૂર્ણ બંધ કરી દેવી યોગ્ય નથી. યોગ્ય પ્રમાણમાં નિયમિત હિલચાલ સાંધાની કાર્યક્ષમતા જાળવવામાં મદદ કરે છે.
Walking, cycling અને swimming જેવી ઓછી અસરવાળી પ્રવૃત્તિઓ ઘણા લોકો માટે સારી રીતે સહન થઈ શકે છે. કસરત ધીમે શરૂ કરીને ધીમે-ધીમે વધારવી જોઈએ. (Musculoskeletal Matters)
2. જાંઘના સ્નાયુઓ મજબૂત બનાવો
ગોઠણને સ્થિર રાખવામાં Quadriceps અને Hip muscles મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહ મુજબ નીચેની કસરતો ઉપયોગી બની શકે છે:
- Quadriceps setting
- Straight leg raise
- Sit-to-stand
- Glute bridge
- Side-lying hip strengthening
- યોગ્ય પ્રમાણમાં mini squats
પરંતુ જો કસરત કરતાં ગોઠણનો દુખાવો વધે તો કસરત રોકીને નિષ્ણાતની સલાહ લેવી.
3. વજન નિયંત્રિત રાખો
જો શરીરનું વજન વધારે હોય તો ધીમે અને તંદુરસ્ત રીતે વજન ઘટાડવું ગોઠણ માટે ફાયદાકારક બની શકે છે. વજન ઘટાડવા માટે માત્ર ખોરાક ઓછો કરવાને બદલે સંતુલિત આહાર અને યોગ્ય શારીરિક પ્રવૃત્તિ અપનાવવી વધુ યોગ્ય છે.
4. લાંબા સમય સુધી એક જ સ્થિતિમાં ન રહો
લાંબા સમય સુધી સતત બેસી રહેવું અથવા ઊભા રહેવું ગોઠણમાં જકડાશ વધારી શકે છે. સમયાંતરે સ્થિતિ બદલો અને થોડું ચાલો.
5. યોગ્ય footwear પસંદ કરો
રોજિંદા ઉપયોગ માટે આરામદાયક અને યોગ્ય સપોર્ટ આપતા footwear પસંદ કરો. ખાસ કરીને લાંબું ચાલવાનું હોય ત્યારે યોગ્ય footwear મહત્વપૂર્ણ છે.
શું કટકટ અવાજ માટે X-ray અથવા MRI જરૂરી છે?
માત્ર ગોઠણમાંથી અવાજ આવે છે એટલા માટે દરેક વ્યક્તિને X-ray અથવા MRIની જરૂર પડે એવું નથી.
ડૉક્ટર અથવા ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ સામાન્ય રીતે તમારી ઉંમર, લક્ષણો, ઇજાનો ઇતિહાસ, ગોઠણની હિલચાલ, સોજો અને સ્નાયુઓની સ્થિતિ વગેરેનું મૂલ્યાંકન કરીને નક્કી કરે છે કે વધુ તપાસ જરૂરી છે કે નહીં.
જો Osteoarthritisની શંકા હોય અથવા લક્ષણો સતત રહેતા હોય તો જરૂરી મુજબ imaging અથવા અન્ય તપાસ કરવામાં આવી શકે છે. Osteoarthritisના નિદાનમાં લક્ષણો અને શારીરિક તપાસ મહત્વપૂર્ણ છે. (nhs.uk)
ફિઝિયોથેરાપી કેવી રીતે મદદ કરી શકે?
જો કટકટ અવાજ સાથે દુખાવો, સ્નાયુઓની નબળાઈ, ગોઠણની હિલચાલમાં ઘટાડો અથવા દૈનિક પ્રવૃત્તિમાં તકલીફ હોય તો ફિઝિયોથેરાપી ઉપયોગી બની શકે છે.
ફિઝિયોથેરાપીમાં વ્યક્તિની સ્થિતિ પ્રમાણે:
- ગોઠણની Range of Motion exercises
- Quadriceps strengthening
- Hip strengthening
- Stretching
- Balance exercises
- Functional training
- Walking અને activity modification
- વજન સંચાલન માટે lifestyle guidance
જેમ કે ઉપાયોનો સમાવેશ થઈ શકે છે.
ફિઝિયોથેરાપીનો મુખ્ય હેતુ માત્ર અવાજ બંધ કરવાનો નહીં પરંતુ દુખાવો ઘટાડવો, સ્નાયુઓ મજબૂત બનાવવું, ગોઠણની કાર્યક્ષમતા સુધારવી અને રોજિંદી પ્રવૃત્તિ સરળ બનાવવી છે.
ક્યારે તાત્કાલિક તબીબી સલાહ લેવી?
જો ગોઠણમાં અચાનક ખૂબ જ દુખાવો થાય, વજન મૂકી ન શકાય, ગોઠણ ખૂબ ફૂલી જાય અથવા તેનો આકાર બદલાઈ જાય, ગોઠણ લોક થઈ જાય, અથવા ગોઠણ ગરમ-લાલ થવા સાથે તાવ આવે તો તાત્કાલિક તબીબી સલાહ લેવી જોઈએ. (nhs.uk)
ખાસ કરીને ઇજા પછી ભારે સોજો, ગંભીર દુખાવો અથવા પગ પર વજન ન મૂકી શકાતું હોય તો તેને સામાન્ય કટકટ અવાજ માનીને અવગણવું નહીં.
અંતમાં
ગોઠણમાંથી કટકટ અવાજ આવવો હંમેશા ઘસારાની નિશાની નથી. ઘણા લોકોમાં દુખાવો કે અન્ય સમસ્યા વગર પણ crepitus જોવા મળી શકે છે. પરંતુ જો અવાજ સાથે દુખાવો, સોજો, જકડાશ, ગોઠણ લોક થવું, અસ્થિરતા અથવા ચાલવામાં તકલીફ હોય તો Osteoarthritis, patellofemoral pain અથવા અન્ય ગોઠણની સમસ્યાનું મૂલ્યાંકન કરાવવું જરૂરી છે. (nhs.uk)
ગોઠણને સંપૂર્ણ આરામ આપવાને બદલે યોગ્ય પ્રમાણમાં હિલચાલ, સ્નાયુઓની મજબૂતી, યોગ્ય વજન, સંતુલિત કસરત અને જરૂર પડે ત્યારે ફિઝિયોથેરાપી—આ બધું ગોઠણના લાંબા ગાળાના સ્વાસ્થ્ય માટે મહત્વપૂર્ણ છે.
યાદ રાખો: અવાજ કરતાં વધુ મહત્વપૂર્ણ છે કે ગોઠણમાં દુખાવો, સોજો અને કાર્યક્ષમતામાં કોઈ ફેરફાર છે કે નહીં.
આ લેખ સામાન્ય આરોગ્ય માહિતી માટે છે. સતત અથવા વધતા ગોઠણના દુખાવા, સોજા કે હિલચાલની સમસ્યા હોય તો યોગ્ય તબીબી નિદાન માટે ડૉક્ટર અથવા લાયક ફિઝિયોથેરાપિસ્ટનો સંપર્ક કરો.
