પેલ્વિક ઓર્ગન પ્રોલેપ્સ: ગર્ભાશય નીચે ખસતું અટકાવવા કીગલ (Kegel) કસરત
સ્ત્રીઓના શરીરમાં ઉંમર, સગર્ભાવસ્થા અને જીવનશૈલીના કારણે અનેક બદલાવો આવતા હોય છે. આમાંની એક અત્યંત સામાન્ય પરંતુ ઓછી ચર્ચાતી સમસ્યા એટલે પેલ્વિક ઓર્ગન પ્રોલેપ્સ (Pelvic Organ Prolapse – POP), જેને સામાન્ય ભાષામાં ‘ગર્ભાશયનું નીચે ખસવું’ અથવા ‘કોથળી બહાર આવવી’ કહેવામાં આવે છે.
ઘણી સ્ત્રીઓ શરમ કે સંકોચના કારણે આ સમસ્યા વિશે કોઈની સાથે વાત કરતી નથી અને વર્ષો સુધી પીડા સહન કરતી રહે છે. પરંતુ, યોગ્ય સમયે નિદાન, જીવનશૈલીમાં ફેરફાર અને ખાસ કરીને કીગલ કસરત (Kegel Exercises) ની મદદથી આ સમસ્યાને અટકાવી શકાય છે અને તેને નિયંત્રિત પણ કરી શકાય છે.
આ લેખમાં આપણે પેલ્વિક ઓર્ગન પ્રોલેપ્સ શું છે, તેના કારણો, લક્ષણો અને કીગલ કસરત દ્વારા તેને કેવી રીતે રોકી શકાય તે વિશે વિસ્તારપૂર્વક ચર્ચા કરીશું.
પેલ્વિક ઓર્ગન પ્રોલેપ્સ શું છે?
સ્ત્રીના પેડુ (Pelvis) ના ભાગમાં ગર્ભાશય (Uterus), મૂત્રાશય (Bladder) અને મળાશય (Rectum) જેવા મહત્વપૂર્ણ અંગો આવેલા હોય છે. આ બધા જ અંગોને એક જગ્યાએ જકડી રાખવાનું કામ પેલ્વિક ફ્લોરના સ્નાયુઓ (Pelvic Floor Muscles) અને અસ્થિબંધન (Ligaments) કરે છે.
તમે પેલ્વિક ફ્લોરને એક ‘ઝૂલા’ (Hammock) તરીકે કલ્પી શકો છો જે આ બધા અંગોને ટેકો આપે છે. જ્યારે કોઈ કારણસર આ પેલ્વિક ફ્લોરના સ્નાયુઓ નબળા પડી જાય છે કે ઢીલા થઈ જાય છે, ત્યારે આ ઝૂલો પોતાનો ટેકો ગુમાવે છે. પરિણામે, ગર્ભાશય, મૂત્રાશય અથવા મળાશય તેમની મૂળ જગ્યાએથી નીચે તરફ ખસી જાય છે અને યોનિમાર્ગ (Vagina) તરફ દબાણ કરે છે કે બહાર આવે છે. આ સ્થિતિને પેલ્વિક ઓર્ગન પ્રોલેપ્સ કહેવાય છે.
પ્રોલેપ્સના પ્રકારો:
૧. યુટેરાઈન પ્રોલેપ્સ (Uterine Prolapse): જેમાં ગર્ભાશય નીચે ખસે છે.
૨. સિસ્ટોસીલ (Cystocele): જેમાં મૂત્રાશય નીચે ખસીને યોનિમાર્ગ પર દબાણ કરે છે.
૩. રેક્ટોસીલ (Rectocele): જેમાં મળાશય નીચે ખસે છે.
ગર્ભાશય નીચે ખસવાના મુખ્ય કારણો
પેલ્વિક ફ્લોરના સ્નાયુઓ રાતોરાત નબળા પડતા નથી. આ પાછળ ઘણા કારણો જવાબદાર હોઈ શકે છે:
૧. ગર્ભાવસ્થા અને બાળજન્મ (Pregnancy and Childbirth): સૌથી મોટું કારણ સામાન્ય (Vaginal) ડિલિવરી છે. ખાસ કરીને જો બાળકનું વજન વધારે હોય, ડિલિવરીમાં વધુ સમય લાગ્યો હોય અથવા ફોર્સેપ્સ (ચીપિયા) નો ઉપયોગ થયો હોય, તો પેલ્વિક સ્નાયુઓને ઘણું નુકસાન પહોંચી શકે છે. એકથી વધુ વખત ગર્ભવતી થવાથી પણ જોખમ વધે છે.
૨. મેનોપોઝ અને વધતી ઉંમર (Menopause and Aging): ઉંમર વધવાની સાથે સ્નાયુઓ નબળા પડે તે સ્વાભાવિક છે. મેનોપોઝ (માસિક ધર્મ બંધ થવો) પછી સ્ત્રીના શરીરમાં ‘એસ્ટ્રોજન’ (Estrogen) હોર્મોનનું સ્તર ઘટી જાય છે. આ હોર્મોન પેલ્વિક સ્નાયુઓને મજબૂત રાખવામાં મદદ કરે છે, તેના અભાવે પ્રોલેપ્સનું જોખમ વધે છે.
૩. લાંબા સમયની ઉધરસ (Chronic Cough): અસ્થમા, ધૂમ્રપાન કે અન્ય ફેફસાની બીમારીને કારણે સતત ઉધરસ ખાવાથી પેટ અને પેડુના ભાગ પર ભારે દબાણ આવે છે.
૪. કબજિયાત અને મળત્યાગ વખતે જોર કરવું (Chronic Constipation): લાંબા સમય સુધી કબજિયાત રહેતી હોય અને શૌચાલયમાં સતત જોર કરવું પડતું હોય તો તે પેલ્વિક સ્નાયુઓને નબળા પાડે છે.
૫. વધુ વજન ઊંચકવું (Heavy Lifting): નોકરીમાં કે ઘરમાં વારંવાર ભારે વજન ઊંચકવાની પ્રવૃત્તિ.
૬. સ્થૂળતા (Obesity): શરીરનું વધારે પડતું વજન પણ પેલ્વિક ફ્લોર પર સતત વધારાનું દબાણ ઊભું કરે છે.
લક્ષણો કેવી રીતે ઓળખવા? (Symptoms of POP)
શરૂઆતના તબક્કામાં કોઈ જ લક્ષણો જોવા મળતા નથી, પરંતુ જેમ સમસ્યા વધે છે તેમ નીચે મુજબના લક્ષણો દેખાઈ શકે છે:
- પેડુમાં ભારેપણું: યોનિમાર્ગમાં કંઈક ભારે વસ્તુ પડી હોય અથવા નીચે તરફ ખેંચાણ થતું હોય તેવો સતત અહેસાસ થવો.
- કંઈક બહાર આવતું હોવાનો અનુભવ: નાહતી વખતે કે સાફ કરતી વખતે યોનિમાર્ગમાંથી કોઈ માંસપેશીનો ભાગ બહાર આવતો લાગે.
- પેશાબની સમસ્યાઓ: ઉધરસ ખાતી વખતે, છીંક ખાતી વખતે કે હસતી વખતે પેશાબના થોડા ટીપાં લીક થઈ જવા (Stress Incontinence). અથવા વારંવાર પેશાબ કરવા જવું પડવું.
- પીઠ અને કમરનો દુખાવો: ખાસ કરીને દિવસના અંતે લોઅર બેક પેઈન થવું જે આરામ કરવાથી મટી જાય.
- જાતીય સંબંધમાં તકલીફ: સંબંધ બાંધતી વખતે દુખાવો થવો (Dyspareunia).
- ચાલવામાં કે બેસવામાં અગવડતા: જાણે તમે કોઈ નાના દડા પર બેઠા હોય તેવું લાગવું.
જો તમને આમાંથી કોઈપણ લક્ષણો જણાય, તો તરત જ ગાયનેકોલોજિસ્ટનો સંપર્ક કરવો હિતાવહ છે.
કીગલ કસરત (Kegel Exercises): ગર્ભાશય બચાવવા માટેનો રામબાણ ઈલાજ
૧૯૪૦ના દાયકામાં ડો. આર્નોલ્ડ કીગલ (Dr. Arnold Kegel) નામના અમેરિકન ગાયનેકોલોજિસ્ટે આ કસરતની શોધ કરી હતી. કીગલ કસરત એટલે પેલ્વિક ફ્લોરના સ્નાયુઓને મજબૂત કરવાની કસરત.
જેમ આપણે જિમમાં જઈને બાવડા (Biceps) મજબૂત કરવા માટે વજન ઉંચકીને તેને સંકોચીએ છીએ અને છોડીએ છીએ, બરાબર તે જ રીતે કીગલ કસરતમાં પેલ્વિક ફ્લોરના સ્નાયુઓને અંદરની તરફ ખેંચવામાં આવે છે અને પછી ઢીલા છોડવામાં આવે છે. નિયમિત આ કસરત કરવાથી “ઝૂલો” ફરીથી મજબૂત બને છે અને અંગોને નીચે ખસતા રોકે છે.
કીગલ કસરત ક્યારે કરવી જોઈએ?
- ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન અને ડિલિવરી પછી (ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ).
- જો તમને ઉધરસ કે છીંક ખાતી વખતે પેશાબ રોકવામાં તકલીફ પડતી હોય.
- જો ગર્ભાશય નીચે ખસવાની શરૂઆત થઈ ચૂકી હોય (પહેલો કે બીજો સ્ટેજ).
- કોઈપણ ઉંમરે પેલ્વિક સ્વાસ્થ્ય જાળવી રાખવા માટે.
કીગલ કસરત કરવાની સાચી રીત (Step-by-Step Guide)
ઘણી સ્ત્રીઓ કીગલ કસરત કરતી હોય છે પરંતુ સાચી પદ્ધતિ ન જાણવાને કારણે તેમને પૂરો ફાયદો મળતો નથી. આ કસરત કરવાના મુખ્ય પગલાં નીચે મુજબ છે:
સ્ટેપ ૧: સાચા સ્નાયુઓની ઓળખ કરવી (Identify the right muscles)
કીગલ કસરતનું સૌથી અઘરું કામ સાચા સ્નાયુઓને ઓળખવાનું છે.
- પદ્ધતિ ૧: જ્યારે તમે બાથરૂમમાં પેશાબ કરતા હોવ, ત્યારે અડધેથી પેશાબની ધારને રોકવાનો પ્રયાસ કરો. જે સ્નાયુઓનો ઉપયોગ કરીને તમે પેશાબ રોકી શક્યા, તે જ તમારા પેલ્વિક ફ્લોર સ્નાયુઓ છે.
- પદ્ધતિ ૨: કલ્પના કરો કે તમે લોકોની વચ્ચે બેઠા છો અને તમારે ગેસ (પાદ) રોકવાનો છે. ગેસ રોકવા માટે તમે જે સ્નાયુઓને સંકોચો છો, તે જ સ્નાયુઓ કીગલ કસરત માટે વાપરવાના છે.
(નોંધ: પેશાબ રોકવાની આ પદ્ધતિ માત્ર સ્નાયુઓને ઓળખવા માટે જ છે. રોજ પેશાબ કરતી વખતે આ કસરત ક્યારેય ન કરવી, નહીંતર મૂત્રાશય સંપૂર્ણ ખાલી નહીં થાય અને ઇન્ફેક્શન (UTI) થઈ શકે છે.)
સ્ટેપ ૨: આરામદાયક સ્થિતિમાં આવો (Get in a comfortable position)
શરૂઆતમાં આ કસરત સૂતા-સૂતા કરવી સૌથી સરળ રહે છે. જમીન પર ચત્તા સૂઈ જાવ, બંને ઘૂંટણ વાળો અને પગના તળિયા જમીન પર સપાટ રાખો. આખું શરીર એકદમ રિલેક્સ રાખો. એકવાર તમને ફાવટ આવી જાય પછી તમે બેઠા બેઠા કે ઊભા ઊભા, ઓફિસમાં કે રસોડામાં કામ કરતી વખતે પણ આ કસરત કરી શકો છો.
સ્ટેપ ૩: સંકોચન કરો (Contract the muscles)
હવે, અગાઉ ઓળખેલા પેલ્વિક ફ્લોર સ્નાયુઓને ઉપર અને અંદરની તરફ ખેંચો (સંકોચો). જાણે તમે યોનિમાર્ગ અને ગુદામાર્ગને બંધ કરીને ઉપર પેટ તરફ ખેંચી રહ્યા છો એવો અનુભવ થશે.
સ્ટેપ ૪: પકડી રાખો (Hold the contraction)
શરૂઆતમાં આ સંકોચનને ૩ થી ૫ સેકન્ડ માટે પકડી (Hold) રાખો. મનમાં ૧, ૨, ૩, ૪, ૫ ગણો.
સ્ટેપ ૫: ઢીલા છોડો (Relax completely)
હવે ધીમે ધીમે સ્નાયુઓને એકદમ ઢીલા છોડી દો અને પૂરેપૂરો આરામ આપો. ૫ સેકન્ડ માટે સ્નાયુઓને સંકોચ્યા હોય તો ૫ સેકન્ડ માટે તેને ઢીલા છોડવા અત્યંત જરૂરી છે. જો તમે સ્નાયુઓને આરામ નહીં આપો તો તે થાકી જશે.
સ્ટેપ ૬: પુનરાવર્તન (Repetitions)
આ રીતે ખેંચવું, પકડી રાખવું અને ઢીલું છોડવું – આ એક રાઉન્ડ થયો. આવા ૧૦ થી ૧૫ રાઉન્ડનો એક સેટ બનાવો.
દિવસમાં કેટલી વાર?
તમારે આવા ૧૦-૧૫ રાઉન્ડના ૩ સેટ આખા દિવસમાં કરવા જોઈએ (એક સવારે, એક બપોરે અને એક રાત્રે).
કીગલ કસરત કરતી વખતે આ સામાન્ય ભૂલો ટાળો
જો તમને કસરત કર્યા પછી પેટમાં કે પીઠમાં દુખાવો થાય, તો સમજી લેવું કે તમે કસરત ખોટી રીતે કરી રહ્યા છો.
૧. પેટના સ્નાયુઓને સંકોચવા નહીં: કસરત કરતી વખતે તમારું પેટ એકદમ સામાન્ય રહેવું જોઈએ, પેટ અંદર ન ખેંચાવું જોઈએ. તમે પેટ પર હાથ રાખીને ચેક કરી શકો છો કે પેટ કડક તો નથી થઈ રહ્યું ને.
૨. જાંઘ કે નિતંબના સ્નાયુઓ ન ખેંચો: તમારે તમારા પગની જાંઘ કે કમરના નીચેના ભાગ (Buttocks) ને કડક કરવાના નથી.
૩. શ્વાસ રોકી રાખવો નહીં: કસરત કરતી વખતે સામાન્ય રીતે શ્વાસ લેવાનું અને છોડવાનું ચાલુ રાખો. ઊંડા શ્વાસ લેતા રહો. શ્વાસ બિલકુલ રોકવો નહીં.
કીગલ કસરતના પરિણામો ક્યારે જોવા મળશે?
આ કોઈ જાદુ નથી કે એક અઠવાડિયામાં ફરક પડી જાય. જેમ જિમમાં મસલ્સ બનાવતા મહિનાઓ લાગે છે, તેમ પેલ્વિક સ્નાયુઓને મજબૂત થતા સમય લાગે છે. જો તમે નિયમિત અને સાચી રીતે દિવસમાં ૩ વાર કીગલ કસરત કરશો, તો ૩ થી ૬ મહિનામાં તમને પેશાબના લીકેજ અને પેડુના ભારેપણમાં નોંધપાત્ર સુધારો જોવા મળશે. આ કસરતને તમારા દૈનિક જીવનનો એક ભાગ (રૂટીન) બનાવી દેવી જોઈએ.
ગર્ભાશય ખસતું અટકાવવા અન્ય જીવનશૈલીમાં ફેરફારો
એકલા કીગલ કસરતથી બધું શક્ય નથી, તેની સાથે તમારે તમારી જીવનશૈલીમાં પણ કેટલાક સકારાત્મક ફેરફારો લાવવા પડશે:
૧. વજન નિયંત્રણમાં રાખો: જો તમારું વજન વધારે છે, તો તેને ઘટાડવાના પ્રયાસો શરૂ કરો. થોડા કિલો વજન ઘટવાથી પણ પેલ્વિક ફ્લોર પરનું દબાણ ઘટી જાય છે.
૨. કબજિયાતથી બચો: રોજિંદા આહારમાં રેસાવાળા (Fiber) ખોરાકનું પ્રમાણ વધારો. લીલા પાંદડાવાળા શાકભાજી, ફળો, અને આખા અનાજનો ઉપયોગ કરો. દિવસમાં પુષ્કળ પ્રમાણમાં પાણી પીવો. જેથી શૌચ વખતે જોર કરવાની જરૂર ન પડે.
૩. ભારે વસ્તુઓ ઊંચકવાનું ટાળો: શક્ય હોય ત્યાં સુધી ભારે વજન જાતે ન ઊંચકો. જો ઊંચકવું જ પડે તો કમરમાંથી વાંકા વળવાને બદલે ઘૂંટણથી નીચે બેસીને વજન ઊંચકો (Use legs, not back/pelvis).
૪. ઉધરસની સારવાર કરો: જો તમને કાયમી ઉધરસ કે શરદી રહેતી હોય તો તરત ડૉક્ટરની દવા લો અને ધૂમ્રપાન કરતા હોવ તો સદંતર બંધ કરો.
૫. યોગ્ય આરામ: ડિલિવરી પછી સ્ત્રીઓએ પૂરતો આરામ લેવો જોઈએ. ભારતમાં પરંપરાગત ૪૦ દિવસનો આરામ પેલ્વિક સ્નાયુઓને રિકવર થવા માટે ખૂબ જ વૈજ્ઞાનિક અને જરૂરી છે.
ડૉક્ટરનો સંપર્ક ક્યારે કરવો? (તબીબી સારવારના વિકલ્પો)
જો કીગલ કસરત કરવા છતાં ૬ મહિના પછી પણ કોઈ સુધારો ન દેખાય, અથવા જો ગર્ભાશય ખૂબ નીચે આવી ગયું હોય (સ્ટેજ ૩ અથવા ૪), તો તમારે ગાયનેકોલોજિસ્ટની મુલાકાત લેવી જ રહી. આવા ગંભીર કિસ્સાઓમાં નીચે મુજબની સારવાર ઉપલબ્ધ છે:
- પેસરી (Pessary): આ સિલિકોન અથવા રબરની બનેલી એક નાની રીંગ હોય છે, જેને ડૉક્ટર યોનિમાર્ગમાં મૂકે છે. આ રીંગ ગર્ભાશયને નીચે આવતું રોકે છે અને તેને ટેકો આપે છે. જે સ્ત્રીઓ સર્જરી કરાવવા માંગતી નથી તેમના માટે આ શ્રેષ્ઠ વિકલ્પ છે.
- એસ્ટ્રોજન થેરાપી: મેનોપોઝ વાળી સ્ત્રીઓને ડૉક્ટર યોનિમાર્ગમાં લગાવવાની એસ્ટ્રોજન ક્રીમ આપી શકે છે, જે સ્થાનિક સ્નાયુઓને મજબૂતી બક્ષે છે.
- સર્જરી (Surgery): જો પ્રોલેપ્સ ખૂબ ગંભીર હોય અને રોજિંદા જીવનમાં અડચણરૂપ બનતો હોય, તો ડૉક્ટર સર્જરીની સલાહ આપે છે. આ સર્જરીમાં નીચે ખસી ગયેલા અંગોને તેમની મૂળ જગ્યાએ ટાંકા લઈને અથવા જાળી (Mesh) મૂકીને સેટ કરવામાં આવે છે. જો સ્ત્રીને ભવિષ્યમાં બાળકો ન જોઈતા હોય અને પ્રોલેપ્સ વધુ હોય, તો ગર્ભાશય કાઢી નાખવાની (Hysterectomy) સર્જરી પણ કરવામાં આવી શકે છે.
નિષ્કર્ષ
પેલ્વિક ઓર્ગન પ્રોલેપ્સ કે ગર્ભાશય નીચે ખસવું એ કોઈ જીવલેણ બીમારી નથી, પરંતુ તે સ્ત્રીની શારીરિક અને માનસિક શાંતિ છીનવી લે છે. ભારતીય સમાજમાં હજુ પણ આવી સમસ્યાઓ વિશે વાત કરવી એક ‘ટેબૂ’ (Taboo) માનવામાં આવે છે. પરંતુ, પોતાનું સ્વાસ્થ્ય એ સ્ત્રીની પોતાની પ્રથમ જવાબદારી છે.
