વર્ટિગો (ચક્કર આવવા): કાનની સ્ફટિકની સમસ્યા માટે એપ્લી મેન્યુવર(Epley Maneuver)
પ્રસ્તાવના (Introduction)
“વર્ટિગો” (Vertigo) એ માત્ર સામાન્ય ચક્કર નથી; તે એક એવી ભયાનક સ્થિતિ છે જેમાં વ્યક્તિને એવો અહેસાસ થાય છે કે જાણે તેની આસપાસની આખી દુનિયા, રૂમ કે વસ્તુઓ ગોળ-ગોળ ફરી રહી છે, ભલે તે પોતે એકદમ સ્થિર બેઠો હોય કે સૂતો હોય. જ્યારે વર્ટિગોનો હુમલો આવે છે, ત્યારે વ્યક્તિ પોતાનું સંતુલન ગુમાવી બેસે છે અને તેને ઉબકા, ઉલટી અને ગભરામણનો અનુભવ થઈ શકે છે.
ચક્કર આવવાના ઘણા કારણો હોઈ શકે છે, પરંતુ તેનું સૌથી સામાન્ય કારણ આંતરિક કાનમાં થતી એક યાંત્રિક ખામી છે, જેને તબીબી ભાષામાં BPPV (Benign Paroxysmal Positional Vertigo – બીનાઇન પેરોક્સિસ્મલ પોઝિશનલ વર્ટિગો) કહેવામાં આવે છે. સરળ ભાષામાં કહીએ તો, આ “કાનની અંદર રહેલા સ્ફટિકો (Crystals) ની જગ્યા બદલાઈ જવાની સમસ્યા” છે.
આંતરિક કાનની રચના અને આપણું સંતુલન (Inner Ear Anatomy and Balance)
વર્ટિગોની સમસ્યાને સમજવા માટે, પહેલા એ સમજવું જરૂરી છે કે આપણું શરીર પોતાનું સંતુલન (Balance) કેવી રીતે જાળવે છે. આપણા સંતુલન માટે મુખ્યત્વે ત્રણ સિસ્ટમ કામ કરે છે:
૧. આપણી આંખો (દ્રષ્ટિ)
૨. આપણા સ્નાયુઓ અને સાંધાઓની સંવેદના (Proprioception)
૩. આપણો આંતરિક કાન (Vestibular System)
આંતરિક કાનમાં મુખ્યત્વે બે ભાગ હોય છે: સાંભળવા માટે ‘કોક્લિયા’ (Cochlea) અને સંતુલન માટે ‘વેસ્ટિબ્યુલર સિસ્ટમ’.
વેસ્ટિબ્યુલર સિસ્ટમમાં ત્રણ અર્ધવર્તુળાકાર નહેરો (Semicircular canals) આવેલી હોય છે. આ નહેરોમાં એક ખાસ પ્રકારનું પ્રવાહી ભરેલું હોય છે. જ્યારે આપણે માથું હલાવીએ છીએ, ત્યારે આ પ્રવાહી પણ હલે છે અને અંદર રહેલા સૂક્ષ્મ વાળ (Hair cells) મગજને સંકેત મોકલે છે કે આપણું માથું કઈ દિશામાં ફરી રહ્યું છે.
આ નહેરોની નીચેના ભાગમાં ‘યુટ્રિકલ’ (Utricle) અને ‘સેક્યુલ’ (Saccule) નામની કોથળીઓ હોય છે. આ ભાગમાં કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ (Calcium Carbonate) ના નાના-નાના કણો આવેલા હોય છે, જેને તબીબી ભાષામાં ઓટોકોનિયા (Otoconia) અથવા સામાન્ય ભાષામાં ‘સ્ફટિક’ (Crystals) કહેવામાં આવે છે. આ સ્ફટિકો એક જેલ (Gel) જેવા પડ પર ચોંટેલા હોય છે અને ગુરુત્વાકર્ષણ પ્રત્યે સંવેદનશીલ હોય છે. જ્યારે આપણે ઉપર-નીચે જોઈએ છીએ અથવા આગળ-પાછળ ઝૂકીએ છીએ, ત્યારે આ સ્ફટિકો મગજને આપણા માથાની સ્થિતિની માહિતી આપે છે.
BPPV શું છે? (સ્ફટિકોની સમસ્યા)
BPPV નામના દરેક શબ્દનો એક ચોક્કસ અર્થ છે:
- Benign (બીનાઇન): આ કોઈ જીવલેણ રોગ નથી (જેમ કે કેન્સર કે બ્રેઈન ટ્યુમર).
- Paroxysmal (પેરોક્સિસ્મલ): આના હુમલા અચાનક આવે છે અને થોડા સમય માટે જ રહે છે.
- Positional (પોઝિશનલ): આ માથાની અમુક ચોક્કસ સ્થિતિ કે હલનચલનથી જ શરૂ થાય છે.
- Vertigo (વર્ટિગો): આસપાસ બધું ફરતું હોવાનો આભાસ.
શું થાય છે BPPV માં?
ઉંમર, ઈજા અથવા અન્ય કોઈ કારણોસર, ‘યુટ્રિકલ’માં રહેલા કેલ્શિયમના આ સ્ફટિકો (Crystals) તેમની મૂળ જગ્યાએથી ઉખડી જાય છે અને છૂટા પડી જાય છે. ત્યારબાદ આ સ્ફટિકો સરકીને અર્ધવર્તુળાકાર નહેરોમાં (મોટેભાગે પોસ્ટિરીયર કેનાલ – પાછળની નહેરમાં) જતા રહે છે.
જ્યારે વ્યક્તિ પથારીમાં પડખું ફરે છે, ઉપર છાજલી પર જુએ છે કે નીચે નમે છે, ત્યારે નહેરમાં રહેલા આ સ્ફટિકો પણ ગુરુત્વાકર્ષણને કારણે હલે છે. તેમના હલવાથી નહેરમાં રહેલું પ્રવાહી અસામાન્ય રીતે હલવા લાગે છે. પરિણામે, આંતરિક કાન મગજને ખોટો સંકેત મોકલે છે કે “માથું ખૂબ ઝડપથી ફરી રહ્યું છે”, જ્યારે વાસ્તવમાં માથું સ્થિર હોય છે. આંખો અને આંતરિક કાનના સંકેતો વચ્ચેના આ વિરોધાભાસને કારણે મગજ મૂંઝાઈ જાય છે અને વ્યક્તિને ભયંકર ચક્કર (વર્ટિગો) નો અનુભવ થાય છે.
આ સમયે દર્દીની આંખો પણ અનૈચ્છિક રીતે ઝડપથી ફફડવા લાગે છે, જેને તબીબી ભાષામાં નિસ્ટાગ્મસ (Nystagmus) કહે છે. ડોક્ટરો આ આંખોના હલનચલન પરથી જ રોગનું નિદાન કરે છે.
BPPV ના લક્ષણો (Symptoms of BPPV)
આ સમસ્યાના લક્ષણો ખૂબ જ સ્પષ્ટ અને અલગ હોય છે:
૧. અચાનક ચક્કર આવવા: માથું ફેરવવાથી, પથારીમાં પડખું બદલવાથી, પથારીમાંથી ઉભા થતી વખતે, અથવા ઉપર-નીચે જોતી વખતે અચાનક દુનિયા ફરતી લાગે છે.
૨. ટૂંકો સમયગાળો: ચક્કર સામાન્ય રીતે માત્ર થોડી સેકન્ડોથી લઈને એક મિનિટ સુધી જ ચાલે છે. જો માથું સ્થિર રાખવામાં આવે તો ચક્કર શમી જાય છે.
૩. ઉબકા અને ઉલટી: તીવ્ર ચક્કરને કારણે ગભરામણ થાય છે અને ઉબકા (Nausea) આવે છે.
૪. સંતુલન ગુમાવવું: ચાલતી વખતે અસ્થિરતા અનુભવવી કે પડી જવાનો ડર લાગવો.
૫. આંખોનું હલનચલન: આંખો આપોઆપ ડાબી-જમણી કે ઉપર-નીચે ફરવા લાગે છે (Nystagmus).
આ સમસ્યા શા માટે થાય છે? (Causes)
મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં (લગભગ 50%), BPPV થવાનું કોઈ ચોક્કસ કારણ જાણી શકાતું નથી (Idiopathic). તેમ છતાં, નીચેના પરિબળો જવાબદાર હોઈ શકે છે:
- ઉંમર: ૫૦ વર્ષથી વધુ ઉંમરના લોકોમાં આ સમસ્યા વધુ જોવા મળે છે, કારણ કે ઉંમર વધવાની સાથે સ્ફટિકોને જકડી રાખતું જેલ નબળું પડે છે.
- માથામાં ઈજા: માથામાં કે કાન પર જોરદાર ફટકો વાગવાથી સ્ફટિકો છૂટા પડી શકે છે.
- કાનનો ચેપ: આંતરિક કાનમાં વાયરલ ઇન્ફેક્શન (જેમ કે Labyrinthitis).
- લાંબા સમય સુધી સૂઈ રહેવું: કોઈ બીમારી કે સર્જરીને કારણે લાંબા સમય સુધી પથારીવશ રહેવાથી.
- માઇગ્રેન: અમુક સંશોધનો મુજબ માઇગ્રેનની સમસ્યા ધરાવતા લોકોને BPPV થવાનું જોખમ વધુ હોય છે.
- વિટામિન ડી ની ઉણપ: સ્ફટિકો કેલ્શિયમના બનેલા હોવાથી, વિટામિન ડી અને કેલ્શિયમની ખામી પણ આ માટે જવાબદાર હોઈ શકે છે.
નિદાન (Diagnosis) – ડીક્સ-હોલપાઈક ટેસ્ટ (Dix-Hallpike Test)
BPPV ના નિદાન માટે કોઈ MRI કે CT સ્કેનની જરૂર પડતી નથી. ENT નિષ્ણાત એક સરળ ક્લિનિકલ ટેસ્ટ કરે છે જેને ડિક્સ-હોલપાઈક મેન્યુવર (Dix-Hallpike Maneuver) કહેવાય છે.
આ ટેસ્ટમાં ડૉક્ટર દર્દીને તપાસના ટેબલ પર બેસાડે છે. ત્યારબાદ દર્દીનું માથું ૪૫ ડિગ્રી ફેરવીને તેને ઝડપથી પાછળની તરફ સુવડાવવામાં આવે છે, જેથી દર્દીનું માથું ટેબલની કિનારીથી થોડું નીચે લટકતું રહે. આ સ્થિતિમાં ડૉક્ટર દર્દીની આંખોનું નિરીક્ષણ કરે છે. જો દર્દીની આંખોમાં નિસ્ટાગ્મસ (Nystagmus – આંખોનું ઝડપી હલનચલન) જોવા મળે અને દર્દી ચક્કરની ફરિયાદ કરે, તો તે પુષ્ટિ કરે છે કે સ્ફટિકો કઈ નહેરમાં ફસાયેલા છે (જમણા કાનમાં કે ડાબા કાનમાં).
એપ્લી મેન્યુવર (Epley Maneuver) – સારવારની મુખ્ય પદ્ધતિ
વર્ષ ૧૯૮૦ માં ડૉ. જ્હોન એપ્લી (Dr. John Epley) દ્વારા એક ક્રાંતિકારી પદ્ધતિ વિકસાવવામાં આવી, જેને આજે આપણે ‘એપ્લી મેન્યુવર’ તરીકે ઓળખીએ છીએ. આ કોઈ દવા કે સર્જરી નથી, પરંતુ માથાની અને શરીરની સ્થિતિ બદલવાની એક ચોક્કસ અને યાંત્રિક કસરત છે.
આ પદ્ધતિ કેવી રીતે કામ કરે છે?
એપ્લી મેન્યુવરનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય અર્ધવર્તુળાકાર નહેરમાં ફસાયેલા અને ભટકી રહેલા સ્ફટિકોને (Crystals) ગુરુત્વાકર્ષણ બળનો ઉપયોગ કરીને પાછા તેમની મૂળ જગ્યાએ (યુટ્રિકલમાં) પહોંચાડવાનો છે, જ્યાં તેઓ કોઈ નુકસાન પહોંચાડી શકતા નથી અને સમય જતાં શરીર દ્વારા શોષાઈ જાય છે.
આ પદ્ધતિની સફળતાનો દર ૮૦% થી ૯૦% જેટલો ઊંચો છે, અને મોટાભાગે માત્ર એક જ કે બે સિટિંગમાં દર્દીને ચક્કરમાંથી સંપૂર્ણ મુક્તિ મળી જાય છે.
એપ્લી મેન્યુવર કરવાની પદ્ધતિ (Step-by-Step Guide)
ચેતવણી: પ્રથમ વખત આ પ્રક્રિયા હંમેશા તાલીમ પામેલા ડૉક્ટર કે ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ પાસે જ કરાવવી જોઈએ. ખોટી રીતે કરવાથી સ્ફટિકો બીજી નહેરમાં જઈ શકે છે અને સમસ્યા વકરી શકે છે.
અહીં ઉદાહરણ તરીકે, આપણે ધારી લઈએ છીએ કે દર્દીને જમણા કાનમાં સમસ્યા છે. (જો ડાબા કાનમાં સમસ્યા હોય, તો પ્રક્રિયા તેની વિરુદ્ધ દિશામાં થશે).
સ્ટેપ ૧: બેઠેલી સ્થિતિ (Starting Position)
- દર્દીને પથારી અથવા તપાસ ટેબલ પર સીધા બેસાડવામાં આવે છે.
- પથારી પર એક ઓશીકું એવી રીતે રાખવામાં આવે છે કે જ્યારે દર્દી પાછળ સૂવે ત્યારે ઓશીકું તેના ખભાની નીચે આવે અને માથું સહેજ પાછળ તરફ નમેલું રહે.
- હવે દર્દીનું માથું ૪૫ ડિગ્રી જમણી તરફ ફેરવવામાં આવે છે (જે કાનમાં સમસ્યા છે તે તરફ).
સ્ટેપ ૨: પાછળ સૂવું (The Drop)
- માથું જમણી તરફ જ રાખીને, દર્દીને ઝડપથી પીઠ પર સુવડાવી દેવામાં આવે છે.
- ખભા ઓશીકા પર હોવા જોઈએ અને માથું ઓશીકાની પાછળ, પથારીની સપાટીથી લગભગ ૨૦-૩૦ ડિગ્રી નીચે લટકતું હોવું જોઈએ. (માથું હજુ પણ ૪૫ ડિગ્રી જમણી તરફ વળેલું હોવું જોઈએ).
- આ સ્થિતિમાં આવતા જ દર્દીને જોરદાર ચક્કર આવશે. ડૉક્ટર દર્દીને આંખો ખુલ્લી રાખવા કહેશે.
- જ્યાં સુધી ચક્કર સંપૂર્ણપણે બંધ ન થાય (સામાન્ય રીતે ૩૦ થી ૬૦ સેકન્ડ), ત્યાં સુધી દર્દીને આ જ સ્થિતિમાં પકડી રાખવામાં આવે છે. આ સમય દરમિયાન સ્ફટિકો નહેરમાં નીચેની તરફ ખસે છે.
સ્ટેપ ૩: માથું બીજી બાજુ ફેરવવું (The Head Turn)
- દર્દીના માથાને ઉંચુ કર્યા વિના (માથું પાછળ લટકતું જ રહેવું જોઈએ), ધીમેથી અને સાવધાનીપૂર્વક માથું ૯૦ ડિગ્રી ડાબી તરફ ફેરવવામાં આવે છે. (એટલે કે હવે માથું ડાબી બાજુ ૪૫ ડિગ્રી પર હશે).
- ફરીથી, આ સ્થિતિમાં ૩૦ થી ૬૦ સેકન્ડ (અથવા ચક્કર શમે ત્યાં સુધી) રોકાવું. આનાથી સ્ફટિકો નહેરના આગલા વળાંકમાં પહોંચી જાય છે.
સ્ટેપ ૨: શરીરને ફેરવવું (The Roll)
- હવે દર્દીને તેના આખા શરીરને ડાબી તરફ પડખું ફેરવવા માટે કહેવામાં આવે છે.
- શરીરની સાથે માથું પણ એટલું ફેરવવાનું છે કે દર્દીનું નાક જમીન તરફ (લગભગ ૧૩૫ ડિગ્રીના એંગલ પર) હોય. (દર્દી ફ્લોર તરફ જોઈ રહ્યો હોય તેવી સ્થિતિ).
- આ સમય દરમિયાન પણ થોડા ચક્કર આવી શકે છે. ફરીથી અહીં ૩૦ થી ૬૦ સેકન્ડ માટે રોકાવું. આ સ્ટેપમાં સ્ફટિકો નહેરમાંથી બહાર નીકળીને યુટ્રિકલની નજીક પહોંચી જાય છે.
સ્ટેપ ૫: બેઠા થવું (Sitting Up)
- માથાને ડાબી તરફ અને નીચે તરફ ઝુકેલું રાખીને જ, દર્દીને ધીમે ધીમે પથારીની ડાબી બાજુથી પગ નીચે લટકાવીને સીધા બેસવાની સ્થિતિમાં લાવવામાં આવે છે.
- બેઠા થયા પછી માથું સીધું કરવામાં આવે છે. આ અંતિમ તબક્કા સાથે સ્ફટિકો સુરક્ષિત રીતે યુટ્રિકલમાં પાછા પડી જાય છે અને મગજને ખોટા સંકેતો મળવાનું બંધ થઈ જાય છે.
- દર્દીને થોડીવાર માટે સીધા બેસી રહેવાનું કહેવામાં આવે છે, કારણ કે અચાનક સંતુલન બદલાવાથી થોડી અસ્થિરતા અનુભવાઈ શકે છે.
પ્રક્રિયા પછી લેવાની સાવચેતીઓ (Post-Maneuver Precautions)
એપ્લી મેન્યુવર કર્યા પછી, સ્ફટિકો ફરીથી નહેરમાં ન જતા રહે તે માટે અમુક સાવચેતીઓ રાખવી અત્યંત આવશ્યક છે. જો કે, આધુનિક અભ્યાસો કહે છે કે હવે કડક નિયમોની જરૂર નથી, પરંતુ મોટાભાગના ડૉક્ટરો પ્રક્રિયાના ૨૪ થી ૪૮ કલાક સુધી નીચેની બાબતોનું પાલન કરવાની સલાહ આપે છે:
૧. માથું સીધું રાખો: આગામી ૪૮ કલાક સુધી માથું શક્ય તેટલું સીધું રાખો. ઉપર છત તરફ જોવાનું (જેમ કે આંખમાં ડ્રોપ્સ નાખવા) કે નીચે જમીન તરફ જોવાનું (જેમ કે જૂતાની દોરી બાંધવા) ટાળો.
૨. સૂતી વખતે સાવધાની: રાત્રે સૂતી વખતે બે કે ત્રણ ઓશીકાનો ઉપયોગ કરો, જેથી માથું ૪૫ ડિગ્રીના ખૂણે ઊંચું રહે. બિલકુલ સપાટ સૂવાનું ટાળો.
૩. પડખું ફરવાનું ટાળો: જે કાનમાં સમસ્યા હતી, તે પડખે સૂવાનું ટાળો. સીધા છત્તા (પીઠ પર) અથવા સારા કાન તરફ પડખું ફરીને સૂઈ શકો છો.
૪. અચાનક હલનચલન ન કરો: માથાને અચાનક અને ઝડપથી ફેરવવાનું ટાળો. કોઈ સ્પોર્ટ્સ કે જીમની કસરતો થોડા દિવસ માટે બંધ રાખો.
૫. ડેન્ટિસ્ટ કે હેર ડ્રેસર પાસે ન જાવ: થોડા દિવસો માટે એવી જગ્યાઓ ટાળો જ્યાં તમારે લાંબા સમય સુધી માથું પાછળ ઢાળીને બેસવું પડે.
જો એપ્લી મેન્યુવર કામ ન કરે તો? (Alternatives)
મોટાભાગના દર્દીઓને ૧ કે ૨ એપ્લી મેન્યુવર સેશન પછી રાહત મળી જાય છે. પરંતુ જો ચક્કર ચાલુ રહે, તો તેના નીચે મુજબના કારણો હોઈ શકે છે:
- સ્ફટિકો એક કરતાં વધુ નહેરોમાં ફસાયેલા હોઈ શકે છે.
- સ્ફટિકો આડી નહેરમાં (Horizontal canal) ફસાયેલા હોઈ શકે છે, જેના માટે એપ્લીની જગ્યાએ ‘લેમ્પર્ટ રોલ’ (Lempert BBQ Roll) નામની બીજી પ્રક્રિયા કરવી પડે છે.
- સ્ફટિકો નહેરમાં ખૂબ જ જડબેસલાક ચોંટેલા હોય, તો સેમોન્ટ મેન્યુવર (Semont Maneuver) અથવા અન્ય વાઇબ્રેશનલ થેરાપીનો ઉપયોગ થાય છે.
- વર્ષો સુધી જો કસરતોથી પણ ફરક ન પડે (જે ભાગ્યે જ ૧% કિસ્સાઓમાં થાય છે), તો અંતિમ વિકલ્પ તરીકે સર્જરી (Canal plugging) કરવામાં આવે છે.
ડૉક્ટરનો તાત્કાલિક સંપર્ક ક્યારે કરવો? (Red Flags)
યાદ રાખો, બધા જ ચક્કર BPPV હોતા નથી. ચક્કર આવવા એ મગજની કોઈ ગંભીર બીમારીનું લક્ષણ પણ હોઈ શકે છે (જેમ કે બ્રેઈન સ્ટ્રોક કે ટ્યુમર). જો તમને ચક્કરની સાથે નીચેનામાંથી કોઈ પણ લક્ષણ દેખાય, તો તરત જ ઇમરજન્સી મેડિકલ સહાય મેળવવી:
- માથામાં ભયંકર અને અસહ્ય દુખાવો થવો (જે પહેલાં ક્યારેય ન થયો હોય).
- આંખે બે-બે દેખાવું (Double vision) અથવા દ્રષ્ટિ ગુમાવવી.
- બોલવામાં તકલીફ પડવી (Slurred speech) અથવા અવાજ બદલાઈ જવો.
- હાથ કે પગમાં નબળાઈ કે ખાલી ચડી જવી (Paralysis).
- સાંભળવાની શક્તિમાં અચાનક ઘટાડો થવો કે કાનમાં સતત અવાજ આવવા (Tinnitus).
- સતત ઉલટીઓ થવી જે દવાથી પણ કંટ્રોલ ન થતી હોય.
- તાવ આવવો.
- ચાલતી વખતે ભયંકર અસ્થિરતા અને વારંવાર પડી જવું.
જીવનશૈલી અને ખોરાક (Lifestyle and Diet)
BPPV ના દર્દીઓએ પોતાની જીવનશૈલીમાં કેટલાક સકારાત્મક ફેરફારો કરવા જોઈએ:
- વિટામિન ડી અને કેલ્શિયમ: ડોક્ટરની સલાહ મુજબ વિટામિન D3 અને કેલ્શિયમના રિપોર્ટ કરાવી, જરૂરી સપ્લિમેન્ટ્સ લેવા. યોગ્ય તડકો લેવો. આનાથી સ્ફટિકો મજબૂત બને છે અને વારંવાર છૂટા પડતા અટકે છે.
- હાઇડ્રેશન: શરીરમાં પાણીની કમી (Dehydration) ન થવા દો. પૂરતું પાણી પીઓ, કારણ કે આંતરિક કાનના પ્રવાહીનું સંતુલન જાળવવા માટે પાણી જરૂરી છે.
- તણાવ (Stress) મુક્તિ: ચક્કર આવવાનો ડર વ્યક્તિને સતત તણાવ અને ચિંતામાં (Anxiety) રાખે છે. યોગ, પ્રાણાયામ અને ધ્યાન (Meditation) કરવાથી મગજ શાંત રહે છે અને રિકવરી ઝડપી બને છે.
- દારૂ અને કેફીન મર્યાદિત કરો: આલ્કોહોલ અને વધુ પડતી ચા-કોફી આંતરિક કાનના પ્રવાહી પર નકારાત્મક અસર કરી શકે છે.
નિષ્કર્ષ (Conclusion)
વર્ટિગો અથવા BPPV એ ખૂબ જ ડરામણી અને અસ્વસ્થ કરી દેનારી સ્થિતિ છે, પરંતુ સૌથી મોટી રાહતની વાત એ છે કે તે સંપૂર્ણપણે સાધ્ય (Treatable) છે. એપ્લી મેન્યુવર (Epley Maneuver) એ વિજ્ઞાન અને ગુરુત્વાકર્ષણના સિદ્ધાંતોનો અદભુત ઉપયોગ કરતી એક સરળ, પીડારહિત અને અત્યંત અસરકારક પદ્ધતિ છે, જે ગણતરીની મિનિટોમાં દર્દીને ભયંકર ચક્કરમાંથી મુક્ત કરી શકે છે.
