એન્ડોર્ફિન રીલીઝ: હળવી કસરતો કુદરતી પેઇનકિલર (Painkiller) તરીકે કેવી રીતે કામ કરે છે?

પ્રસ્તાવના

આજના સમયમાં કમરનો દુખાવો, ગરદનનો દુખાવો, ઘૂંટણનો દુખાવો, માથાનો દુખાવો અને સ્નાયુઓમાં જકડાઈ જવા જેવી સમસ્યાઓ સામાન્ય બની ગઈ છે. લાંબા સમય સુધી બેસીને કામ કરવું, શારીરિક પ્રવૃત્તિનો અભાવ, માનસિક તણાવ, ઊંઘની અછત અને ખોટી જીવનશૈલી આ સમસ્યાઓમાં વધારો કરી શકે છે. દુખાવો થાય ત્યારે ઘણા લોકો તરત જ પેઇનકિલર દવાઓ લેવાનું પસંદ કરે છે. જોકે, દરેક પ્રકારના દુખાવા માટે માત્ર દવાઓ જ એકમાત્ર ઉપાય નથી. યોગ્ય માર્ગદર્શન હેઠળ કરવામાં આવતી હળવી કસરતો પણ દુખાવાને નિયંત્રિત કરવામાં મદદરૂપ બની શકે છે.

આ પ્રક્રિયામાં એન્ડોર્ફિન (Endorphins) નામના કુદરતી રસાયણોની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા છે. એન્ડોર્ફિન આપણા મગજ અને નર્વસ સિસ્ટમ દ્વારા ઉત્પન્ન થતા રસાયણો છે, જે દુખાવાની અનુભૂતિ ઘટાડવામાં અને મનને સારું અનુભવવામાં મદદ કરી શકે છે. તેથી ક્યારેક ચાલવું, હળવું સ્ટ્રેચિંગ કરવું અથવા શ્વાસની કસરત કરવી પણ શરીર અને મનને રાહત આપી શકે છે.

આ લેખમાં આપણે જાણીશું કે એન્ડોર્ફિન શું છે, તે કેવી રીતે કામ કરે છે, હળવી કસરતો દુખાવામાં કેવી રીતે મદદ કરે છે અને ફિઝિયોથેરાપી દ્વારા આ કુદરતી પ્રક્રિયાનો લાભ કેવી રીતે મેળવી શકાય છે.

1. એન્ડોર્ફિન શું છે?

એન્ડોર્ફિન શરીરમાં કુદરતી રીતે બનતા પેપ્ટાઇડ્સ છે, જે નર્વસ સિસ્ટમમાં સંદેશાવ્યવહારને અસર કરે છે. એન્ડોર્ફિન શબ્દનો અર્થ શરીરની અંદર ઉત્પન્ન થતા મોર્ફિન જેવી અસર ધરાવતા પદાર્થો એવો થાય છે. આ રસાયણો શરીરની કુદરતી પેઇન-મોડ્યુલેશન સિસ્ટમનો એક ભાગ છે.

જ્યારે આપણને ઈજા થાય છે, દુખાવો અનુભવાય છે અથવા આપણે શારીરિક પ્રવૃત્તિ કરીએ છીએ, ત્યારે શરીરની વિવિધ ન્યુરોકેમિકલ પ્રક્રિયાઓ સક્રિય થઈ શકે છે. એન્ડોર્ફિન આ પ્રક્રિયાઓમાં ભાગ ભજવીને દુખાવાની તીવ્રતા અને તણાવની અનુભૂતિ ઘટાડવામાં મદદ કરી શકે છે.

એન્ડોર્ફિન ઉપરાંત શરીરમાં એન્ડોકેનાબિનોઇડ્સ, સેરોટોનિન અને નોરએપિનેફ્રિન જેવા અન્ય રસાયણો પણ દુખાવાના નિયંત્રણ અને મૂડ પર અસર કરે છે. એટલે કસરત પછી મળતી રાહત માત્ર એક જ રસાયણને કારણે થતી નથી, પરંતુ તેમાં અનેક શારીરિક અને માનસિક પ્રક્રિયાઓનો ફાળો હોય છે.

એન્ડોર્ફિનના મુખ્ય ફાયદા

• દુખાવાની અનુભૂતિ ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.
• માનસિક તણાવ અને અસ્વસ્થતા ઘટાડવામાં સહાયક બની શકે છે.
• મૂડ સુધારવામાં અને હકારાત્મક લાગણી વધારવામાં મદદ કરી શકે છે.
• શારીરિક પ્રવૃત્તિ દરમિયાન થાક અને અસ્વસ્થતા સહન કરવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.
• નિયમિત કસરત કરવાની પ્રેરણા અને આત્મવિશ્વાસ વધારવામાં પરોક્ષ રીતે મદદ કરી શકે છે.

એન્ડોર્ફિન દરેક વ્યક્તિમાં એકસરખી માત્રામાં ઉત્પન્ન થાય અથવા દરેક પ્રકારના દુખાવામાં સમાન રાહત આપે એવું જરૂરી નથી.

2. એન્ડોર્ફિન કુદરતી પેઇનકિલર તરીકે કેવી રીતે કામ કરે છે?

દુખાવો માત્ર શરીરના કોઈ ભાગમાં થતી ઈજાનું પરિણામ નથી. દુખાવાના સંકેતો નસો દ્વારા કરોડરજ્જુ અને મગજ સુધી પહોંચે છે. ત્યારબાદ મગજ આ સંકેતોનું અર્થઘટન કરીને દુખાવાની અનુભૂતિ ઊભી કરે છે.

એન્ડોર્ફિન શરીરની કુદરતી પેઇન-કંટ્રોલ સિસ્ટમમાં ભાગ લઈને આ પ્રક્રિયાને પ્રભાવિત કરી શકે છે.

દુખાવાના સંકેતોનું નિયંત્રણ

એન્ડોર્ફિન મગજ અને કરોડરજ્જુમાં આવેલા ઓપિયોઇડ રિસેપ્ટર્સ સાથે જોડાઈને દુખાવાના સંકેતોની પ્રક્રિયાને અસર કરી શકે છે. પરિણામે કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં દુખાવો ઓછો અનુભવાય છે.

તણાવમાં ઘટાડો

માનસિક તણાવ લાંબા સમયથી ચાલતા દુખાવાને વધુ તીવ્ર બનાવી શકે છે. આરામદાયક કસરતો, ધીમું ચાલવું અને નિયંત્રિત શ્વાસ તણાવ ઘટાડવામાં મદદ કરી શકે છે. તેનાથી દુખાવા પ્રત્યે શરીરની પ્રતિક્રિયામાં પણ સુધારો થઈ શકે છે.

મૂડમાં સુધારો

દુખાવો લાંબા સમય સુધી રહે ત્યારે વ્યક્તિ નિરાશ, ચિંતિત અથવા થાકેલી અનુભવી શકે છે. નિયમિત શારીરિક પ્રવૃત્તિ મૂડ સુધારવામાં અને રોજિંદી પ્રવૃત્તિઓમાં ભાગ લેવાનો આત્મવિશ્વાસ વધારવામાં મદદ કરી શકે છે.

મહત્વપૂર્ણ વાત: એન્ડોર્ફિન દુખાવાને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરે છે, પરંતુ તે દરેક પ્રકારની ઈજા, સોજો અથવા બીમારીને દૂર કરતું નથી. તેથી કુદરતી પેઇનકિલર તરીકે કસરતનો અર્થ દવાઓ અથવા તબીબી સારવારનો સંપૂર્ણ વિકલ્પ એવો થતો નથી.

3. હળવી કસરતો કરવાથી શરીરમાં શું થાય છે?

જ્યારે આપણે હળવી કસરત કરીએ છીએ ત્યારે હૃદયના ધબકારા, શ્વાસની ગતિ અને સ્નાયુઓમાં રક્તપ્રવાહમાં ધીમે ધીમે વધારો થાય છે. શરીર કસરતને અનુરૂપ બનવા માટે અનેક જૈવિક પ્રક્રિયાઓ સક્રિય કરે છે.

નિયમિત શારીરિક પ્રવૃત્તિથી નીચેના લાભ મળી શકે છે:

1. રક્તપ્રવાહમાં સુધારો: સ્નાયુઓ સુધી ઓક્સિજન અને પોષક તત્ત્વો પહોંચાડવામાં મદદ મળે છે.
2. સ્નાયુઓની જકડાઈમાં ઘટાડો: હળવી હલનચલનથી લાંબા સમય સુધી સ્થિર રહેલા સ્નાયુઓને આરામ મળી શકે છે.
3. સાંધાઓની ગતિશીલતા: યોગ્ય રીતે કરવામાં આવતી કસરતો સાંધાની હલનચલન જાળવવામાં મદદરૂપ થાય છે.
4. દુખાવા પ્રત્યેની સંવેદનશીલતામાં સુધારો: નિયમિત કસરત કેટલાક લોકોને દુખાવા પ્રત્યે ઓછી સંવેદનશીલતા અનુભવવામાં મદદ કરી શકે છે.
5. ઊંઘ અને મૂડમાં સુધારો: નિયમિત પ્રવૃત્તિ ઊંઘની ગુણવત્તા અને માનસિક સ્વાસ્થ્યને ટેકો આપી શકે છે.

આ લાભો મેળવવા માટે ભારે કસરતો જ કરવી પડે એવું નથી. યોગ્ય સમયગાળા માટેની હળવી અને નિયમિત પ્રવૃત્તિ પણ સારો પ્રારંભ બની શકે છે.

4. એન્ડોર્ફિન અને કુદરતી પેઇન મેનેજમેન્ટ માટે 7 હળવી કસરતો

નોંધ: નીચેની કસરતો સામાન્ય માર્ગદર્શન માટે છે. તમારી ઈજા, ઉંમર અને શારીરિક ક્ષમતા પ્રમાણે કસરત પસંદ કરવી.

1. ધીમે ચાલવું (Walking)

ચાલવું સૌથી સરળ અને સરળતાથી અપનાવી શકાય તેવી શારીરિક પ્રવૃત્તિ છે. તે હૃદયના સ્વાસ્થ્ય, સ્નાયુઓની કામગીરી, મૂડ અને સામાન્ય શારીરિક ક્ષમતા સુધારવામાં મદદ કરે છે.

કેવી રીતે કરવું?

• શરૂઆતમાં 5થી 10 મિનિટ ધીમે ચાલો.
• આરામદાયક જૂતાં પહેરો અને સમતળ રસ્તો પસંદ કરો.
• શ્વાસ સામાન્ય રહે તે ગતિ જાળવો.
• શરીર અનુકૂળ થાય તેમ સમય ધીમે ધીમે વધારો.

ચાલવાથી દરેક પ્રકારનો દુખાવો મટી જશે એવું નથી, પરંતુ ઘણા લોકોમાં નિયમિત ચાલવું દુખાવાના સંચાલન માટે ઉપયોગી બને છે.

2. ગરદનનું હળવું સ્ટ્રેચિંગ (Neck Stretching)

લાંબા સમય સુધી મોબાઇલ અથવા કમ્પ્યુટરનો ઉપયોગ કરવાથી ગરદનના સ્નાયુઓમાં જકડાઈ અનુભવાઈ શકે છે. હળવું સ્ટ્રેચિંગ ગરદનની ગતિશીલતા જાળવવામાં મદદ કરી શકે છે.

કેવી રીતે કરવું?

• ખુરશી પર સીધા બેસો.
• માથાને ધીમેથી એક બાજુ નમાવો.
• ખભાને ઉપર ન ચડાવો.
• 10થી 15 સેકન્ડ આરામદાયક સ્થિતિમાં રહો.
• બીજી બાજુ પણ આ રીતે કરો.

દરેક બાજુ 2થી 3 વાર કરી શકાય છે. માથું જોરથી ફેરવવું કે ખેંચવું નહીં. હાથમાં ઝણઝણાટી, ચક્કર અથવા દુખાવો વધે તો બંધ કરો.

3. ખભાની ગોળાકાર હલનચલન (Shoulder Rolls)

ખભા અને ગરદનની આસપાસના સ્નાયુઓમાં તણાવ હોય ત્યારે આ હળવી કસરત ઉપયોગી થઈ શકે છે.

રીત:

• સીધા બેસો અથવા ઊભા રહો.
• બંને ખભાને ધીમેથી ઉપર, પાછળ અને નીચે ફેરવો.
• પછી વિરુદ્ધ દિશામાં ફેરવો.
• દરેક દિશામાં 8થી 10 વાર કરો.

આ કસરત ખભાની હલનચલન જાળવવામાં અને લાંબા સમય સુધી એક જ સ્થિતિમાં રહેવાથી થતી જકડાઈ ઘટાડવામાં મદદરૂપ બની શકે છે.

4. ડાયાફ્રેગ્મેટિક બ્રિધિંગ (Diaphragmatic Breathing)

ધીમો અને નિયંત્રિત શ્વાસ તણાવ ઘટાડવા તથા શરીરને આરામની સ્થિતિમાં લાવવામાં મદદ કરી શકે છે. આ કસરત ખાસ કરીને તણાવ સાથે વધતા દુખાવામાં સહાયક બની શકે છે.

કેવી રીતે કરવું?

• આરામથી સૂઈ જાઓ અથવા ખુરશી પર બેસો.
• એક હાથ છાતી પર અને બીજો પેટ પર રાખો.
• નાકથી ધીમે શ્વાસ લો અને પેટને હળવેથી ઊંચું થવા દો.
• ધીમે ધીમે શ્વાસ બહાર કાઢો.
• 2થી 5 મિનિટ સુધી આરામથી ચાલુ રાખો.

શ્વાસ રોકવાની જરૂર નથી. ચક્કર આવે તો સામાન્ય રીતે શ્વાસ લો અને કસરત બંધ કરો.

5. ખુરશી પરથી ઊભા થવાની કસરત (Sit-to-Stand)

આ કસરત પગના સ્નાયુઓની શક્તિ અને રોજિંદી હલનચલનની ક્ષમતા સુધારવામાં મદદ કરી શકે છે.

રીત:

• મજબૂત ખુરશી પર બેસો.
• પગને જમીન પર સ્થિર રાખો.
• જરૂર પડે તો હાથનો ટેકો લઈને ધીમેથી ઊભા થાઓ.
• ફરીથી નિયંત્રણ સાથે બેસો.
• શરૂઆતમાં 5 વાર કરો.

ઘૂંટણમાં વધારે દુખાવો, તાજેતરની સર્જરી અથવા સંતુલનની સમસ્યા હોય તો ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહ પ્રમાણે ફેરફાર કરો.

6. હળવી પીઠની ગતિશીલતા (Pelvic Tilts)

કેટલાક લોકોને કમરની હળવી જકડાઈમાં પેલ્વિક ટિલ્ટ કસરતથી આરામ મળી શકે છે.

રીત:

• પીઠ પર સૂઈ જાઓ અને ઘૂંટણ વાળો.
• પેટના સ્નાયુઓને હળવેથી સક્રિય કરો.
• કમરના નીચેના ભાગને ધીમેથી મેટ તરફ દબાવો.
• 3થી 5 સેકન્ડ પછી આરામ કરો.
• 8થી 10 વાર પુનરાવર્તન કરો.

જો પગમાં દુખાવો ફેલાય, સુનકાર વધે અથવા કસરતથી લક્ષણો વધે તો બંધ કરો અને યોગ્ય મૂલ્યાંકન કરાવો.

7. હળવું યોગ અને સ્ટ્રેચિંગ

હળવું યોગ, શરીરની જાગૃતિ અને નિયંત્રિત હલનચલન લવચીકતા, સંતુલન તથા માનસિક આરામમાં મદદ કરી શકે છે.

શરૂઆતમાં સરળ આસનો પસંદ કરો અને શરીરની મર્યાદાઓનું ધ્યાન રાખો. દરેક આસન દરમિયાન આરામદાયક રીતે શ્વાસ લો. જોરથી વળવું, શરીરને અતિશય ખેંચવું અથવા દુખાવો સહન કરીને આસન ચાલુ રાખવું યોગ્ય નથી.

5. શું કસરત કરવાથી તરત જ એન્ડોર્ફિન રીલીઝ થાય છે?

કસરત દરમિયાન અને ત્યારબાદ શરીરમાં વિવિધ રસાયણોની પ્રવૃત્તિ બદલાઈ શકે છે. જોકે, એન્ડોર્ફિનનું સ્તર કેટલું વધશે તે કસરતનો પ્રકાર, સમયગાળો, તીવ્રતા, વ્યક્તિની શારીરિક સ્થિતિ અને અન્ય પરિબળો પર આધારિત છે.

કેટલાક લોકોને કસરત પછી તરત જ હળવાશ, આનંદ અથવા દુખાવામાં ઘટાડો અનુભવાય છે. અન્ય લોકોને આ અનુભવ થવામાં થોડો સમય લાગી શકે છે. દરેક વ્યક્તિએ કસરત પછી ખાસ પ્રકારની ખુશી અથવા “રનર્સ હાઈ” અનુભવવો જરૂરી નથી.

તેથી એન્ડોર્ફિન મેળવવા માટે ખૂબ ભારે કસરત કરવી કે શરીરને થકવી નાખવું જરૂરી નથી. તમારી ક્ષમતા પ્રમાણેની નિયમિત પ્રવૃત્તિ પર ધ્યાન આપવું વધુ મહત્વનું છે.

6. કયા પ્રકારના દુખાવામાં હળવી કસરતો મદદરૂપ થઈ શકે છે?

યોગ્ય મૂલ્યાંકન અને માર્ગદર્શન હેઠળ કસરત નીચેની પરિસ્થિતિઓમાં દુખાવાના સંચાલન માટે ઉપયોગી બની શકે છે:

• કમરનો દુખાવો: યોગ્ય હલનચલન અને સ્નાયુઓની ક્ષમતા વધારવામાં મદદ કરી શકે છે.
• ગરદનનો દુખાવો: હળવી ગતિશીલતા અને સ્ટ્રેચિંગથી જકડાઈમાં રાહત મળી શકે છે.
• ઘૂંટણનો દુખાવો: યોગ્ય રીતે પસંદ કરેલી શક્તિ વધારતી કસરતો સાંધાની કાર્યક્ષમતા સુધારી શકે છે.
• સ્નાયુઓનો તણાવ: હળવી હલનચલન અને આરામની પદ્ધતિઓ મદદરૂપ થઈ શકે છે.
• લાંબા સમયથી ચાલતો દુખાવો: ધીમે ધીમે વધારવામાં આવતી કસરત શરીરની કાર્યક્ષમતા અને દુખાવાનો સામનો કરવાની ક્ષમતા સુધારી શકે છે.

ફાઇબ્રોમાયાલ્જિયા અને કેટલાક અન્ય લાંબા ગાળાના દુખાવાના રોગોમાં પણ વ્યક્તિની ક્ષમતા પ્રમાણેની કસરત ઉપયોગી થઈ શકે છે. જોકે, શરૂઆતમાં ઓછી તીવ્રતા રાખવી અને જરૂરી હોય ત્યારે નિષ્ણાતની મદદ લેવી જરૂરી છે.

7. ફિઝિયોથેરાપીમાં એન્ડોર્ફિન અને કસરતનું મહત્વ

ફિઝિયોથેરાપીનો હેતુ માત્ર દુખાવો ઓછો કરવાનો નથી, પરંતુ વ્યક્તિને ફરીથી સુરક્ષિત રીતે હલનચલન કરવા, સ્નાયુઓની શક્તિ વધારવા અને રોજિંદા કાર્યો સ્વતંત્ર રીતે કરવા સક્ષમ બનાવવાનો પણ છે.

ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ દર્દીની સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરીને યોગ્ય કસરતો નક્કી કરે છે. તેમાં સ્ટ્રેચિંગ, શક્તિ વધારતી કસરતો, ચાલવાની તાલીમ, સંતુલન કસરતો અને શ્વાસની તકનીકોનો સમાવેશ થઈ શકે છે.

ફિઝિયોથેરાપીના મુખ્ય ફાયદા:

1. વ્યક્તિને અનુકૂળ કસરતોની પસંદગી.
2. કસરત કરવાની સાચી રીત અને યોગ્ય સ્થિતિનું માર્ગદર્શન.
3. સ્નાયુઓની શક્તિ, લવચીકતા અને કાર્યક્ષમતામાં સુધારો.
4. દુખાવાના ડરથી થતી બિનજરૂરી હલનચલનની મર્યાદા ઘટાડવામાં મદદ.
5. લાંબા ગાળે સ્વતંત્ર રીતે પ્રવૃત્તિઓ કરવાની ક્ષમતા વિકસાવવી.

યાદ રાખો કે ફિઝિયોથેરાપીમાં મળતી રાહત માત્ર એન્ડોર્ફિનને કારણે જ નથી થતી. કસરત, શિક્ષણ, ધીમે ધીમે પ્રવૃત્તિ વધારવી, આત્મવિશ્વાસ અને નર્વસ સિસ્ટમમાં થતા ફેરફારો સહિત અનેક પરિબળો તેમાં ફાળો આપે છે.

8. કસરત કરતી વખતે કઈ સાવચેતી રાખવી?

કસરત સ્વાસ્થ્ય માટે ફાયદાકારક છે, પરંતુ ખોટી રીતે અથવા જરૂર કરતાં વધારે કરવાથી દુખાવો વધી શકે છે.

• શરૂઆતમાં ઓછા સમય અને ઓછી તીવ્રતાથી કસરત કરો.
• દુખાવો સહન કરીને કસરત ચાલુ ન રાખો.
• શરીરને પૂરતો આરામ આપો અને ઊંઘનું ધ્યાન રાખો.
• પાણી પૂરતું પીઓ અને યોગ્ય પોષણ લો.
• લાંબા સમયથી દુખાવો હોય તો પોતાની રીતે કસરતો પસંદ કરવાને બદલે ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહ લો.
• ડૉક્ટરે આપેલી દવાઓ પોતાની રીતે બંધ ન કરો.

જો દુખાવો અચાનક અને ખૂબ તીવ્ર હોય, ગંભીર ઈજા થઈ હોય, તાવ સાથે દુખાવો થતો હોય, છાતીમાં દુખાવો કે શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થાય તો તાત્કાલિક તબીબી મદદ લો. પીઠના દુખાવા સાથે પેશાબ અથવા મળ પર નિયંત્રણ ગુમાવવું, જાંઘોની વચ્ચેના ભાગમાં સુનકાર અથવા પગમાં ઝડપથી વધતી નબળાઈ હોય તો ઇમરજન્સી તપાસ જરૂરી છે.

9. રોજિંદા જીવનમાં કુદરતી પેઇન મેનેજમેન્ટ માટે સરળ નિયમો

એન્ડોર્ફિન અને અન્ય કુદરતી પેઇન-મોડ્યુલેશન પ્રક્રિયાઓને ટેકો આપવા માટે રોજિંદી જીવનશૈલીમાં કેટલાક સરળ ફેરફારો કરી શકાય છે.

• દરરોજ તમારી ક્ષમતા પ્રમાણે ચાલવાની ટેવ પાડો.
• લાંબા સમય સુધી એક જ સ્થિતિમાં ન બેસો; સમયાંતરે ઊભા થઈને હળવું હલનચલન કરો.
• ઊંઘનો નિયમિત સમય જાળવો.
• માનસિક તણાવ ઘટાડવા માટે ધીમા શ્વાસ, ધ્યાન અથવા આરામની પદ્ધતિઓ અપનાવો.
• તમારી ક્ષમતા પ્રમાણે ધીમે ધીમે કસરતનો સમય વધારો.
• દુખાવો વારંવાર થાય અથવા દૈનિક જીવનમાં અડચણ ઊભી કરે તો તેનું કારણ જાણવા નિષ્ણાતની સલાહ લો.

સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે એક દિવસ ખૂબ કસરત કરીને પછી ઘણા દિવસો આરામ કરવા કરતાં, નિયમિત અને અનુકૂળ પ્રવૃત્તિ જાળવવી વધુ ઉપયોગી બની શકે છે.

નિષ્કર્ષ

એન્ડોર્ફિન આપણા શરીરની કુદરતી દુખાવા-નિયંત્રણ પ્રણાલીનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. હળવી કસરતો, ચાલવું, સ્ટ્રેચિંગ, શ્વાસની કસરતો અને યોગ્ય યોગ શરીરના મૂડ, ગતિશીલતા અને દુખાવાના સંચાલનને ટેકો આપી શકે છે. જોકે, કસરત પછી મળતી રાહત માત્ર એન્ડોર્ફિનને કારણે જ હોય એવું નથી; તેમાં નર્વસ સિસ્ટમ, માનસિક સ્થિતિ અને શરીરની અન્ય જૈવિક પ્રક્રિયાઓ પણ સામેલ છે.

દુખાવામાં રાહત મેળવવા માટે શરીરને સંપૂર્ણ આરામ આપવો હંમેશા જરૂરી નથી; યોગ્ય પ્રકારની હલનચલન પણ પુનઃપ્રાપ્તિનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ બની શકે છે. તમારી શારીરિક ક્ષમતા પ્રમાણે હળવી કસરતથી શરૂઆત કરો, ધીમે ધીમે નિયમિતતા વિકસાવો અને જરૂર પડે ત્યારે ફિઝિયોથેરાપિસ્ટનું માર્ગદર્શન લો. કસરતને દવાઓનો સંપૂર્ણ વિકલ્પ ન માનો, પરંતુ યોગ્ય સારવાર અને સ્વસ્થ જીવનશૈલી સાથે દુખાવાના સંચાલનના એક ઉપયોગી ભાગ તરીકે અપનાવો.