ફેક્ચર પછી પ્લાસ્ટર ખુલે ત્યારે જકડાયેલા સાંધાને કેવી રીતે ખોલવા?
ફ્રેક્ચર થયા પછી હાડકું યોગ્ય રીતે જોડાય તે માટે ઘણા દર્દીઓને કેટલાક અઠવાડિયા સુધી પ્લાસ્ટર અથવા કાસ્ટ રાખવું પડે છે. આ સમયગાળા દરમિયાન હાથ કે પગનો સંબંધિત સાંધો લાંબા સમય સુધી એક જ સ્થિતિમાં રહે છે. પરિણામે પ્લાસ્ટર ખોલ્યા પછી સાંધામાં જકડાણ, દુખાવો, સોજો, સ્નાયુઓમાં નબળાઈ અને હલનચલનમાં ઘટાડો અનુભવાય તે સામાન્ય છે.
પરંતુ પ્લાસ્ટર ખોલ્યા પછી સાંધો તરત જ સંપૂર્ણ રીતે ચાલવા લાગશે એવી અપેક્ષા રાખવી યોગ્ય નથી. યોગ્ય સમયે શરૂ કરેલી હળવી કસરત, ધીમે-ધીમે વધારાતી દૈનિક પ્રવૃત્તિ અને જરૂર પડે ત્યારે ફિઝિયોથેરાપી દ્વારા સાંધાની મૂવમેન્ટ તથા સ્નાયુની શક્તિ ફરી મેળવી શકાય છે.
પ્લાસ્ટર ખોલ્યા પછી સાંધો કેમ જકડાઈ જાય છે?
પ્લાસ્ટર દરમિયાન અસરગ્રસ્ત સાંધાની મૂવમેન્ટ ખૂબ ઓછી થઈ જાય છે. શરીરને હાડકું જોડવા માટે સ્થિરતા જરૂરી હોવાથી સાંધાને હલાવવામાં આવતો નથી. આ દરમિયાન:
- સાંધાની આસપાસના સ્નાયુઓ નબળા પડે છે.
- ટેન્ડન અને અન્ય સોફ્ટ ટિશ્યૂમાં લવચીકતા ઘટી શકે છે.
- સાંધાની મૂવમેન્ટની રેન્જ ઓછી થાય છે.
- લાંબા સમય સુધી સ્થિર રહેવાથી દુખાવો અને જકડાણ થઈ શકે છે.
- હાથ કે પગનો ઉપયોગ ઓછો થવાથી કાર્યક્ષમતા ઘટે છે.
- પ્લાસ્ટર દૂર કર્યા પછી સોજો પણ થોડા સમય માટે વધી શકે છે.
આથી પ્લાસ્ટર ખોલ્યા પછી હાથ અથવા પગ “ભારે”, “કડક” અથવા “અજીબ” લાગવો સામાન્ય બાબત હોઈ શકે છે.
પ્લાસ્ટર ખોલ્યા પછી તરત શું કરવું?
સૌપ્રથમ તમારા ઓર્થોપેડિક ડૉક્ટરે હાડકું કેટલું જોડાયું છે અને કેટલું વજન અથવા દબાણ આપી શકાય તે અંગે આપેલી સૂચનાઓનું પાલન કરવું જોઈએ.
ફ્રેક્ચરનો પ્રકાર, હાડકાનું સ્થાન, સર્જરી થઈ છે કે નહીં, પ્લેટ-સ્ક્રૂ મૂકવામાં આવ્યા છે કે નહીં અને હાડકું કેટલું સાજું થયું છે તેના આધારે કસરત અને વજન આપવાની રીત અલગ હોય છે.
પ્લાસ્ટર ખોલ્યા પછી સામાન્ય રીતે નીચેની બાબતો મહત્વપૂર્ણ છે:
- સાંધાને ધીમે-ધીમે હલાવવો.
- કસરત દરમિયાન હળવો ખેંચાવ સહન કરી શકાય, પરંતુ તીવ્ર દુખાવો ન કરવો.
- શરૂઆતમાં ઓછી રેપિટિશનથી શરૂઆત કરવી.
- એકસાથે વધારે કસરત કરવાને બદલે દિવસ દરમિયાન ટૂંકા સેશન કરવાં.
- ડૉક્ટરની મંજૂરી વગર ભારે વજન ન ઉઠાવવું.
- જરૂર પડે તો ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની દેખરેખ હેઠળ રિહેબિલિટેશન શરૂ કરવું.
પ્લાસ્ટર ઉતર્યા પછી શરૂઆતમાં થતો હળવો દુખાવો અથવા અસ્વસ્થતા સામાન્ય હોઈ શકે છે, પરંતુ કસરત પછી દુખાવો લાંબા સમય સુધી વધારે રહે તો કસરતની માત્રા ઘટાડવી જોઈએ.
જકડાયેલા સાંધા માટે કઈ કસરતો કરી શકાય?
કસરત ફ્રેક્ચરના સ્થાન પ્રમાણે બદલાય છે. નીચે સામાન્ય ઉદાહરણો આપવામાં આવ્યા છે. તમારી ઈજા પ્રમાણે ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ યોગ્ય કસરત પસંદ કરી શકે છે.
1. Finger Opening-Closing Exercise
જો હાથ અથવા કાંડા પાસે ફ્રેક્ચર થયું હોય તો આ સરળ કસરત ઉપયોગી બની શકે છે.
રીત:
- હાથને આરામથી સીધો રાખો.
- આંગળીઓને ધીમે-ધીમે મુઠ્ઠીમાં વાળો.
- ત્યારબાદ આંગળીઓને શક્ય તેટલી સીધી અને ખુલ્લી કરો.
- ફરીથી મુઠ્ઠી બનાવો.
શરૂઆતમાં 5–10 વાર કરી શકાય છે અને મૂવમેન્ટ સરળ બનતી જાય તેમ ધીમે-ધીમે વધારો કરી શકાય છે. કાંડા અથવા હાથની ઇજામાં આવી કસરતો દિવસમાં ઘણી વખત કરવાની સલાહ આપવામાં આવે છે.
2. Wrist Bending Exercise
કાંડા માટે:
- હાથનો આગળનો ભાગ ટેબલ પર રાખો.
- કાંડાને ધીમે-ધીમે ઉપર વાળો.
- પાછો સામાન્ય સ્થિતિમાં લાવો.
- ત્યારબાદ નીચે તરફ ધીમે-ધીમે વાળો.
મૂવમેન્ટને જોરથી ધકેલવાને બદલે ઉપલબ્ધ રેન્જમાં ધીમે-ધીમે વધારવી જોઈએ.
3. Wrist Side-to-Side Movement
કાંડાને જમણી અને ડાબી તરફ ધીમે હલાવો.
આ કસરત ખાસ કરીને કાંડા અને હાથની મૂવમેન્ટ સુધારવામાં મદદ કરી શકે છે.
4. Forearm Rotation
કોણીને શરીરની નજીક રાખીને:
- હથેળી ઉપર તરફ રાખો.
- ધીમે-ધીમે હથેળીને નીચે ફેરવો.
- ફરી ઉપર ફેરવો.
આ કસરત forearm અને wristની rotation સુધારવામાં મદદ કરે છે.
5. Elbow Bend and Straighten
જો હાથમાં ફ્રેક્ચર થયું હોય અને કોણી પણ લાંબા સમય સુધી સ્થિર રહી હોય તો:
- હાથને સીધો રાખો.
- ધીમે-ધીમે કોણી વાળો.
- શક્ય હોય ત્યાં સુધી આરામદાયક રીતે વાળો.
- પછી ધીમે-ધીમે સીધો કરો.
મૂવમેન્ટ દરમિયાન હળવો ખેંચાવ થઈ શકે છે, પરંતુ તીવ્ર અથવા ચુભતો દુખાવો થાય તો રોકાઈ જવું જોઈએ.
6. Ankle Movement
પગના ઘૂંટણ નીચે અથવા પગના ફ્રેક્ચર પછી પ્લાસ્ટર ઉતારવામાં આવ્યું હોય તો ડૉક્ટરની મંજૂરી મુજબ:
- પગની આંગળીઓને હલાવો.
- પગનો પંજો ઉપર-નીચે કરો.
- પગને અંદર અને બહાર ધીમે ફેરવો.
- જરૂર પ્રમાણે હળવી ankle mobility કસરતો કરો.
એન્કલ ફ્રેક્ચર પછી શરૂઆતમાં નાની માત્રામાં કસરત અને વચ્ચે આરામ કરવો વધુ યોગ્ય છે.
Warm Water Exerciseથી શું ફાયદો થઈ શકે?
કેટલાક હાથ અને કાંડા સંબંધિત કેસમાં ગરમ પાણીમાં હાથ રાખીને હળવી મૂવમેન્ટ કરવાથી જકડાણ અને અસ્વસ્થતા ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે. NHSની wrist fracture guidanceમાં પણ ગરમ પાણીમાં હાથ ભીંજવીને કસરત કરવાથી stiffness અને painમાં રાહત મળી શકે હોવાનું જણાવાયું છે.
પરંતુ તાજી સર્જરી, ખુલ્લો ઘા, ચામડીની સમસ્યા અથવા ઇન્ફેક્શન હોય તો ગરમ પાણીનો ઉપયોગ કરતા પહેલાં તબીબી સલાહ લેવી જરૂરી છે.
સોજો ઓછો કરવા માટે શું કરવું?
પ્લાસ્ટર ખોલ્યા પછી સોજો થવો સામાન્ય હોઈ શકે છે. હાથમાં ફ્રેક્ચર હોય તો આરામ દરમિયાન હાથને શરીરના હૃદયના સ્તરથી ઊંચો રાખવાથી સોજો ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે.
પગના ફ્રેક્ચરમાં પણ આરામ વખતે પગને યોગ્ય રીતે ઊંચો રાખવો અને ડૉક્ટરે જણાવેલી વજન મૂકવાની મર્યાદાનું પાલન કરવું મહત્વપૂર્ણ છે.
ફિઝિયોથેરાપીની ભૂમિકા
જો પ્લાસ્ટર ખોલ્યા પછી સાંધો ખૂબ જકડાયેલો હોય, તો ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ દર્દીની મૂવમેન્ટ, સ્નાયુની શક્તિ, દુખાવો, સોજો અને દૈનિક પ્રવૃત્તિ કરવાની ક્ષમતા તપાસી શકે છે.
જરૂર પ્રમાણે સારવારમાં:
- Range of Motion exercises
- Stretching
- Muscle strengthening
- Joint mobility techniques
- Soft-tissue techniques
- Balance training
- Walking training
- Functional exercises
- Home exercise program
નો સમાવેશ થઈ શકે છે.
ફિઝિયોથેરાપીનો મુખ્ય હેતુ માત્ર સાંધો “ખોલવાનો” નથી, પરંતુ સાંધાની મૂવમેન્ટ, સ્નાયુની શક્તિ, સંતુલન અને રોજિંદા કામ કરવાની ક્ષમતા ધીમે-ધીમે પાછી લાવવાનો છે.
કસરત કરતી વખતે કઈ ભૂલો ન કરવી?
જોરથી સાંધો ખેંચવો નહીં
“જેટલું વધારે ખેંચશો તેટલું જલદી સાંધો ખુલશે” એવું જરૂરી નથી. જોરથી ખેંચવાથી સોફ્ટ ટિશ્યૂમાં ઇજા થઈ શકે છે.
ભારે વજનથી શરૂઆત ન કરવી
પ્લાસ્ટર ખોલાયું એટલે હાડકું અને સ્નાયુ સંપૂર્ણપણે પહેલાની જેમ મજબૂત થઈ ગયા એવું માનવું યોગ્ય નથી. ભારે વસ્તુ ઉઠાવવાથી રિકવરીમાં વિલંબ થઈ શકે છે.
લાંબું સેશન ન કરવું
એક જ વખતમાં ખૂબ કસરત કરવાથી દુખાવો અને સોજો વધી શકે છે. ટૂંકા અને નિયમિત સેશન વધુ વ્યવહારુ હોઈ શકે છે.
દુખાવાને અવગણવો નહીં
હળવો ખેંચાવ અથવા અસ્વસ્થતા થઈ શકે છે, પરંતુ તીવ્ર, ચુભતો અથવા સતત વધતો દુખાવો સામાન્ય કસરતનો ભાગ માનવો નહીં.
રોજિંદા કામમાં સાંધાનો ઉપયોગ કેવી રીતે વધારવો?
પ્લાસ્ટર ખોલ્યા પછી સંપૂર્ણ આરામ કરવાને બદલે, ડૉક્ટરની મંજૂરી મુજબ હળવી રોજિંદી પ્રવૃત્તિઓ ધીમે-ધીમે શરૂ કરવી મદદરૂપ બની શકે છે.
ઉદાહરણ તરીકે હાથના ફ્રેક્ચરમાં:
- કપ પકડવો
- કપડાંના બટન લગાવવાનો પ્રયાસ
- લખવું
- પુસ્તકના પાનાં ફેરવવા
- વાળ ઓળવા
- હળવું ઘરકામ
જેમ કે પ્રવૃત્તિઓ મૂવમેન્ટ પાછી મેળવવામાં મદદ કરી શકે છે, પરંતુ શરૂઆતમાં ભારે વસ્તુઓ અથવા પુનરાવર્તિત ભારે કામ ટાળવું જોઈએ
સાંધો કેટલા સમયમાં સામાન્ય થઈ શકે?
દરેક દર્દીની રિકવરી અલગ હોય છે. ફ્રેક્ચરનું સ્થાન, ઉંમર, ફ્રેક્ચરની ગંભીરતા, સર્જરી, પ્લાસ્ટરનો સમયગાળો, સોજો, સ્નાયુની નબળાઈ અને કસરતની નિયમિતતા જેવા અનેક પરિબળો અસર કરે છે.
કેટલાક દર્દીઓમાં મૂવમેન્ટ થોડા અઠવાડિયામાં ઝડપથી સુધરે છે, જ્યારે અન્ય દર્દીઓમાં સંપૂર્ણ મૂવમેન્ટ મેળવવામાં વધુ સમય લાગી શકે છે. કાંડા જેવી કેટલીક ઇજાઓમાં સોજો અને stiffness ઘણા મહિના સુધી ધીમે-ધીમે સુધરી શકે છે.
તેથી પ્લાસ્ટર ખોલ્યા પછી થોડા દિવસમાં સાંધો સંપૂર્ણ ન ખૂલે તો ગભરાવાની જરૂર નથી. પરંતુ સતત સુધારો થતો રહે તે મહત્વનું છે.
ક્યારે તરત ડૉક્ટરને બતાવવું?
નીચેના લક્ષણો હોય તો માત્ર ઘરકસરત પર આધાર રાખવાને બદલે ડૉક્ટર અથવા ફ્રેક્ચર ક્લિનિકનો સંપર્ક કરવો:
- દુખાવો સતત વધી રહ્યો હોય.
- અચાનક વધારે સોજો આવે.
- આંગળીઓ અથવા પગની આંગળીઓમાં સુનકાર આવે.
- ઝણઝણાટી અથવા સંવેદનામાં ઘટાડો થાય.
- આંગળીઓનો રંગ વાદળી અથવા અસામાન્ય દેખાય.
- સાંધો હલાવવો અશક્ય બને.
- તીવ્ર અથવા સતત દુખાવો રહે.
- ઘા અથવા સર્જરીના સ્થળે લાલાશ, ગરમી અથવા પ્રવાહી આવે.
- કસરત પછી દુખાવો લાંબા સમય સુધી વધારે રહે.
- ઘણા અઠવાડિયા બાદ પણ મૂવમેન્ટ અને કાર્યક્ષમતામાં નોંધપાત્ર સુધારો ન થાય.
કાસ્ટ દરમિયાન પણ વધારે દુખાવો, સોજો, સુનકાર, ઝણઝણાટી અથવા આંગળીઓ હલાવવામાં મુશ્કેલી હોય તો તાત્કાલિક તબીબી સલાહ જરૂરી છે.
અંતમાં
ફ્રેક્ચર પછી પ્લાસ્ટર ખોલ્યા બાદ સાંધામાં જકડાણ થવું ઘણીવાર શરીરની સામાન્ય રિકવરી પ્રક્રિયાનો ભાગ છે. લાંબા સમય સુધી સાંધો સ્થિર રહેવાને કારણે સ્નાયુઓ નબળા પડે છે અને મૂવમેન્ટ ઘટે છે. તેથી પ્લાસ્ટર ખોલ્યા પછી ધીમી અને નિયમિત કસરત, યોગ્ય વજન આપવું, રોજિંદી હળવી પ્રવૃત્તિ અને જરૂર પડે ત્યારે ફિઝિયોથેરાપી ખૂબ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે કસરત ઉતાવળથી નહીં પરંતુ ધીમે-ધીમે કરવી. “દુખે ત્યાં સુધી જોરથી ખેંચવું” યોગ્ય રીત નથી. ફ્રેક્ચરનું હાડકું પૂરતું સાજું થયું છે કે નહીં અને ક્યારે કઈ કસરત શરૂ કરવી તે અંગે ઓર્થોપેડિક ડૉક્ટર અથવા ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહને પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ.
યોગ્ય રિહેબિલિટેશનથી ધીમે-ધીમે સાંધાની મૂવમેન્ટ, સ્નાયુની શક્તિ અને રોજિંદા જીવનની કાર્યક્ષમતા પાછી મેળવી શકાય છે.
