યુરિક એસિડ વધવાથી થતા ગાઉટ (Gout) ના દુખાવામાં ડાયેટ કંટ્રોલ કેવી રીતે કરવો?

પ્રસ્તાવના

આજના સમયમાં અનિયમિત જીવનશૈલી, ખાવા-પીવાની ખોટી આદતો, વધતું વજન અને કેટલીક શારીરિક સમસ્યાઓને કારણે યુરિક એસિડ વધવાની સમસ્યા જોવા મળે છે. જ્યારે લોહીમાં યુરિક એસિડનું પ્રમાણ વધારે થાય છે અને તેના સ્ફટિકો સાંધામાં જમા થવા લાગે છે, ત્યારે ગાઉટ (Gout) નામનો એક પ્રકારનો સાંધાનો સોજો અને દુખાવો થતો રોગ થઈ શકે છે. તેમાં ખાસ કરીને પગના અંગૂઠાના સાંધામાં અચાનક તીવ્ર દુખાવો, લાલાશ, સોજો અને ગરમાવો અનુભવાય છે. ક્યારેક પગની ઘૂંટી, ઘૂંટણ, કાંડા અને હાથના સાંધાઓ પણ અસરગ્રસ્ત થઈ શકે છે.

ગાઉટની સારવારમાં દવાઓની સાથે યોગ્ય આહાર, પૂરતું પાણી, વજનનું નિયંત્રણ અને નિયમિત શારીરિક પ્રવૃત્તિ મહત્વપૂર્ણ છે. જોકે, માત્ર ડાયેટથી દરેક દર્દીમાં યુરિક એસિડ સામાન્ય થઈ જાય એવું નથી. કેટલાક લોકોને યુરિક એસિડ ઘટાડવા અને ગાઉટના હુમલા અટકાવવા માટે લાંબા સમય સુધી દવાઓની જરૂર પડે છે.

આ લેખમાં આપણે જાણીશું કે ગાઉટમાં કયા ખોરાક ખાવા જોઈએ, કયા ખોરાક મર્યાદિત રાખવા જોઈએ અને રોજિંદા જીવનમાં કઈ આહારની આદતો અપનાવવી જોઈએ.

1. ગાઉટ અને યુરિક એસિડ વચ્ચે શું સંબંધ છે?

યુરિક એસિડ શરીરમાં પ્યુરિન (Purine) નામના પદાર્થના વિઘટનથી બને છે. પ્યુરિન શરીરના કોષોમાં કુદરતી રીતે હોય છે અને કેટલાક ખોરાકમાં પણ જોવા મળે છે. સામાન્ય રીતે કિડની લોહીમાંથી યુરિક એસિડને ગાળીને પેશાબ દ્વારા બહાર કાઢે છે.

જ્યારે શરીરમાં યુરિક એસિડ વધારે બને અથવા કિડની તેને પૂરતા પ્રમાણમાં બહાર ન કાઢી શકે, ત્યારે તેનું સ્તર વધી શકે છે. કેટલાક લોકોમાં આ વધેલું યુરિક એસિડ સાંધામાં સોય જેવા નાના સ્ફટિકો બનાવે છે. આ સ્ફટિકો સોજો અને તીવ્ર દુખાવો પેદા કરે છે.

મહત્વપૂર્ણ વાત: યુરિક એસિડ વધેલું હોય એટલે દરેક વ્યક્તિને ગાઉટ થાય જ એવું નથી. તેવી જ રીતે, ગાઉટના હુમલા દરમિયાન માત્ર યુરિક એસિડના એક રિપોર્ટથી રોગનું નિદાન હંમેશાં થઈ શકતું નથી. ડૉક્ટર લક્ષણો, તપાસ અને જરૂર પડે તો અન્ય ટેસ્ટના આધારે નિદાન કરે છે.

2. ગાઉટમાં ડાયેટ કંટ્રોલ કેમ જરૂરી છે?

યોગ્ય આહાર ગાઉટના સંચાલનમાં અનેક રીતે મદદરૂપ બને છે.

• શરીરમાં યુરિક એસિડનું પ્રમાણ નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરે છે.
• વારંવાર ગાઉટના હુમલા થવાનું જોખમ ઘટાડવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.
• વધારાનું વજન ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.
• બ્લડ પ્રેશર, ડાયાબિટીસ અને હૃદય સંબંધિત જોખમોનું સંચાલન કરવામાં મદદ કરે છે.
• કિડનીના સ્વાસ્થ્ય માટે ઉપયોગી જીવનશૈલી વિકસાવવામાં મદદ કરે છે.

પરંતુ આહારને દવાઓનો વિકલ્પ માનવો નહીં. ખાસ કરીને વારંવાર ગાઉટના હુમલા થતા હોય અથવા યુરિક એસિડ ઘણું વધારે હોય, તો તબીબી સારવાર જરૂરી છે.

3. ગાઉટમાં કયા ખોરાક ખાવા જોઈએ

(1) દૂધ, દહીં અને અન્ય ઓછી ચરબીવાળા ડેરી ઉત્પાદનો

ઓછી ચરબીવાળું દૂધ, સાદું દહીં અને મર્યાદિત પ્રમાણમાં પનીર જેવા ખોરાક સંતુલિત આહારનો ભાગ બની શકે છે. ખાસ કરીને ઓછી ચરબીવાળાં ડેરી ઉત્પાદનો યુરિક એસિડના નિયંત્રણ માટે મદદરૂપ થઈ શકે છે.

• સવારે એક ગ્લાસ ઓછી ચરબીવાળું દૂધ લઈ શકાય.
• બપોરના ભોજનમાં સાદું દહીં સામેલ કરી શકાય.
• વધુ પડતી ખાંડવાળી લસ્સી, મિલ્કશેક અને મીઠી ફ્લેવર્ડ દહીં ટાળવા.

(2) તાજાં ફળો

સફરજન, નારંગી, જામફળ, પપૈયું, સ્ટ્રોબેરી અને અન્ય તાજાં ફળો વિટામિન, ખનિજ અને ફાઇબર આપે છે. ફળોમાં કુદરતી ખાંડ હોય છે, પરંતુ આખું ફળ ખાવું સામાન્ય રીતે વધુ યોગ્ય છે, કારણ કે તેમાં ફાઇબર પણ મળે છે.

• રોજના આહારમાં વિવિધ તાજાં ફળો સામેલ કરો.
• ફળોનો રસ પીવાને બદલે આખું ફળ ખાવાની ટેવ પાડો.
• ફળના નામે વધારે ખાંડવાળા પેકેટબંધ જ્યુસ કે શરબતનું સેવન ન કરો.

(3) શાકભાજી

દૂધી, તુરીયા, ભીંડા, ગાજર, કાકડી, ટામેટાં, કોબીજ અને અન્ય વિવિધ શાકભાજી રોજિંદા આહાર માટે સારા વિકલ્પો છે.

પાલક, વટાણા અને અન્ય કેટલીક શાકભાજીમાં પ્યુરિન હોય છે, પરંતુ શાકભાજીમાં રહેલા પ્યુરિનને કારણે સામાન્ય રીતે ગાઉટનું જોખમ વધે છે એવું માનવામાં આવતું નથી. તેથી માત્ર આ કારણસર તમામ લીલાં શાકભાજી બંધ કરવાની જરૂર નથી.

(4) અનાજ અને આખા ધાન્ય

ઘઉંની રોટલી, ઓટ્સ, દલિયા, જવ અને યોગ્ય પ્રમાણમાં ભાત ખાઈ શકાય છે. શક્ય હોય ત્યાં સુધી ફાઇબરયુક્ત આખા ધાન્ય પસંદ કરો.

ગુજરાતી ભોજનમાં રોટલી, શાક, દાળ અને દહીંનું સંતુલિત મિશ્રણ યોગ્ય વિકલ્પ બની શકે છે. જોકે ભાત કે રોટલીનું પ્રમાણ વ્યક્તિની શારીરિક પ્રવૃત્તિ, વજન અને ડાયાબિટીસ જેવી સમસ્યાઓને અનુરૂપ હોવું જોઈએ.

(5) વનસ્પતિ આધારિત પ્રોટીન

મગ, મસૂર, ચણા, રાજમા, વાલ અને અન્ય કઠોળમાં પ્રોટીન, ફાઇબર તથા અનેક પોષક તત્ત્વો હોય છે. ગાઉટના દર્દીઓએ માત્ર પ્યુરિનની ચિંતાથી તમામ કઠોળ બંધ કરવાની જરૂર નથી.

યોગ્ય માત્રામાં કઠોળ, દાળ અને સોયા આધારિત ખોરાક લઈ શકાય છે. કિડનીની બીમારી હોય તો પ્રોટીન અને પોટેશિયમનું પ્રમાણ ડૉક્ટર અથવા ડાયટિશિયનની સલાહથી નક્કી કરવું.

(1) લાલ માંસ અને અંગોના માંસથી દૂર રહો

બકરાનું માંસ, બીફ અને અન્ય લાલ માંસનું વધારે સેવન યુરિક એસિડ વધવા સાથે સંકળાયેલું હોઈ શકે છે. ખાસ કરીને લીવર, કિડની અને અન્ય આંતરિક અંગોના માંસમાં પ્યુરિનનું પ્રમાણ વધારે હોય છે.

ગાઉટની સમસ્યા હોય તો આવા ખોરાક ટાળવા અથવા ખૂબ મર્યાદિત રાખવા યોગ્ય છે. માંસના સૂપ, ગાઢ ગ્રેવી અને માંસમાંથી બનાવેલા એક્સ્ટ્રેક્ટનું વધુ સેવન પણ ટાળો.

(2) અમુક માછલી અને સીફૂડ મર્યાદિત કરો

સારડીન, એન્ચોવી, કેટલીક અન્ય માછલીઓ તથા ઝીંગા, શેલફિશ અને કેટલાક અન્ય સીફૂડમાં પ્યુરિનનું પ્રમાણ વધારે હોઈ શકે છે.

દરેક માછલી સમાન નથી અને માછલીમાં પોષક તત્ત્વો પણ હોય છે. તેથી સંપૂર્ણપણે બધાં જ સીફૂડ પર પ્રતિબંધ મૂકવાને બદલે વ્યક્તિગત તબીબી સલાહ અનુસાર પસંદગી અને માત્રા નક્કી કરવી.

(3) દારૂ અને બીયર ટાળો

દારૂ યુરિક એસિડના ઉત્પાદન અને શરીરમાંથી તેના નિકાલને અસર કરી શકે છે. બીયર ખાસ કરીને ગાઉટના હુમલાનું જોખમ વધારી શકે છે.

• ગાઉટનો હુમલો ચાલતો હોય ત્યારે દારૂ ન પીવો.
• વારંવાર હુમલા થતા હોય તો દારૂ સંપૂર્ણપણે ટાળવો શ્રેષ્ઠ વિકલ્પ બની શકે છે.
• દારૂને બદલે પાણી અથવા ખાંડ વગરનાં પીણાં પસંદ કરો.

(4) ઠંડાં પીણાં અને વધારે ખાંડવાળા પદાર્થો

કોલ્ડ ડ્રિંક્સ, એનર્જી ડ્રિંક્સ, વધારે ખાંડવાળાં પેકેટબંધ જ્યુસ, શરબત અને મીઠાઈઓનું વધારે સેવન ટાળવું જોઈએ. ખાસ કરીને ફ્રુક્ટોઝથી મીઠાં બનાવેલાં પીણાં યુરિક એસિડ વધવા સાથે સંકળાયેલાં છે.

મીઠાઈ, બિસ્કિટ, કેક અને અન્ય પ્રોસેસ્ડ ખોરાકનું સેવન પણ મર્યાદિત રાખો.

(5) ક્રેશ ડાયેટ અને લાંબો ઉપવાસ ટાળો

ઝડપથી વજન ઘટાડવા માટે ભૂખ્યા રહેવું, અતિશય ઉપવાસ કરવો અથવા ખૂબ જ ઓછી કેલરીવાળો આહાર લેવો યોગ્ય નથી. આવી પદ્ધતિઓથી યુરિક એસિડમાં ફેરફાર થઈ શકે છે અને ગાઉટનો હુમલો ઉશ્કેરાઈ શકે છે.

વજન ઘટાડવાનું હોય તો ધીમે ધીમે અને સંતુલિત આહાર દ્વારા ઘટાડવું વધુ યોગ્ય છે.

5. ગાઉટમાં પાણી કેટલું પીવું જોઈએ?

શરીરમાં પાણીની ઊણપ એટલે કે ડિહાઇડ્રેશન ગાઉટના હુમલાનું એક કારણ બની શકે છે. પૂરતું પાણી પીવાથી શરીરમાં પ્રવાહીનું સંતુલન જાળવવામાં અને કિડનીના સામાન્ય કાર્યને ટેકો આપવામાં મદદ મળે છે.

• દિવસ દરમિયાન નિયમિત અંતરે પાણી પીતા રહો.
• ગરમીમાં અથવા પરસેવો વધારે થતો હોય ત્યારે પ્રવાહીની જરૂરિયાત વધી શકે છે.
• ખાંડ વગરનું પાણી મુખ્ય પીણું રાખો.
• પેશાબનો રંગ સતત ઘાટો રહેતો હોય તો પાણીની જરૂરિયાતનું મૂલ્યાંકન કરો.

ઘણા પુખ્ત વયના લોકો માટે દિવસમાં આશરે 2 લિટર જેટલું પાણી એક વ્યવહારુ શરૂઆતનું પ્રમાણ હોઈ શકે છે, પરંતુ દરેક વ્યક્તિની જરૂરિયાત અલગ હોય છે. હૃદયની નિષ્ફળતા, કિડનીની ગંભીર બીમારી અથવા ડૉક્ટરે પ્રવાહી મર્યાદિત કરવાની સલાહ આપી હોય તો પોતાની રીતે પાણીનું પ્રમાણ વધારશો નહીં.

6. ગાઉટ માટે એક દિવસનો ગુજરાતી ડાયેટ પ્લાન

નીચેનો નમૂનો સામાન્ય સ્વસ્થ પુખ્ત વ્યક્તિ માટે છે. તમારી ઉંમર, વજન, દવાઓ, ડાયાબિટીસ અને કિડનીની સ્થિતિ અનુસાર તેમાં ફેરફાર કરવો જરૂરી છે.

સમય	ભોજનનો વિકલ્પ
સવારે ઊઠ્યા પછી	એક ગ્લાસ પાણી
નાસ્તો	ઓટ્સ અથવા શાકભાજીનો પૌંઆ, સાથે સાદું દૂધ
મધ્યસવાર	એક આખું ફળ, જેમ કે સફરજન અથવા જામફળ
બપોરે	રોટલી, શાક, મગની દાળ અને સાદું દહીં
સાંજે	ખાંડ વગરની ચા અથવા પાણી સાથે મર્યાદિત પ્રમાણમાં શેકેલા ચણા
રાત્રે	રોટલી અથવા યોગ્ય પ્રમાણમાં ભાત, શાક અને દાળ
સૂતા પહેલાં	ભૂખ લાગે તો જરૂરિયાત અનુસાર થોડું દૂધ

આ પ્લાનમાં લાલ માંસ, અંગોના માંસ, દારૂ અને ખાંડવાળાં પીણાંનો સમાવેશ નથી. દાળ અને કઠોળનું પ્રમાણ પણ વ્યક્તિની સહનશક્તિ અને અન્ય બીમારીઓને અનુરૂપ રાખવું.

7. ગાઉટમાં વજન નિયંત્રણ અને કસરતનું મહત્વ

વધારાનું વજન ગાઉટ સાથે સંકળાયેલું છે. જો વજન વધારે હોય તો ધીમે ધીમે વજન ઘટાડવાથી આરોગ્યને લાભ થઈ શકે છે. જોકે, ઝડપથી વજન ઘટાડવું અથવા અતિશય કસરત કરવી ટાળવી જોઈએ.

સામાન્ય સ્થિતિમાં નીચેની પ્રવૃત્તિઓ મદદરૂપ થઈ શકે છે:

• નિયમિત હળવું ચાલવું.
• શરીરની ક્ષમતા અનુસાર સાયકલ ચલાવવી.
• હળવી સ્ટ્રેચિંગ અને સાંધાની ગતિ જાળવવાની કસરતો કરવી.
• લાંબા સમય સુધી બેસી રહેવાને બદલે સમયાંતરે હલનચલન કરવું.

પરંતુ ગાઉટનો તીવ્ર હુમલો હોય ત્યારે દુખતા સાંધા પર વજન મૂકવું, લાંબું ચાલવું અથવા જોરદાર કસરત કરવી નહીં. આરામ કરો, પગને શક્ય હોય તો ઊંચો રાખો અને કપડામાં લપેટેલો ઠંડો પેક 15–20 મિનિટ માટે લગાવી શકાય છે. ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ સારવાર લો.

8. ગાઉટની સારવારમાં દવાઓની ભૂમિકા

માત્ર આહાર બદલવાથી દરેક દર્દીનું યુરિક એસિડ નિયંત્રણમાં આવે એવું નથી. વારંવાર ગાઉટના હુમલા થતા હોય, સાંધામાં યુરિક એસિડના સ્ફટિકોના ગાંઠ જેવા થોપા બન્યા હોય અથવા અન્ય જોખમો હોય, તો ડૉક્ટર યુરિક એસિડ ઘટાડતી દવાઓ આપી શકે છે.

કેટલાક દર્દીઓમાં એલોપ્યુરિનોલ જેવી દવાઓનો ઉપયોગ થાય છે. દવાની પસંદગી, માત્રા અને સારવારનો સમયગાળો ડૉક્ટર નક્કી કરે છે. આવી દવાઓ પોતાની રીતે શરૂ કે બંધ કરવી નહીં.

ગાઉટના હુમલા વખતે દુખાવો અને સોજો ઘટાડવા માટે પણ દવાઓની જરૂર પડી શકે છે. સારવાર દરમિયાન લોહીમાં યુરિક એસિડનું સ્તર તપાસવું અને ડૉક્ટર દ્વારા નક્કી કરેલા લક્ષ્ય સુધી પહોંચવું મહત્વપૂર્ણ છે.

ખાસ સાવચેતી: સાંધામાં પહેલી વાર અચાનક તીવ્ર દુખાવો અને સોજો થાય, અથવા સાથે તાવ આવે, તો તાત્કાલિક તબીબી તપાસ કરાવો. ક્યારેક સાંધામાં ચેપ પણ આવાં લક્ષણો આપી શકે છે.

નિષ્કર્ષ

યુરિક એસિડ વધવાથી થતા ગાઉટના દુખાવામાં યોગ્ય ડાયેટ કંટ્રોલ ખૂબ ઉપયોગી છે. સંતુલિત ગુજરાતી ભોજન, દૂધ અને દહીં જેવા ઓછી ચરબીવાળા ડેરી ઉત્પાદનો, તાજાં ફળો, વિવિધ શાકભાજી, પૂરતું પાણી અને યોગ્ય વજન જાળવવાની ટેવ અપનાવવી જોઈએ. બીજી તરફ, અંગોના માંસ, વધુ પડતા લાલ માંસ, અમુક સીફૂડ, દારૂ અને ખાંડવાળાં પીણાંથી દૂર રહેવું અથવા તેમનું સેવન મર્યાદિત કરવું જોઈએ.

યાદ રાખો કે ગાઉટનું યોગ્ય નિયંત્રણ એટલે માત્ર ખોરાક પર પ્રતિબંધ નહીં, પરંતુ યોગ્ય આહાર, નિયમિત તબીબી સારવાર અને સ્વસ્થ જીવનશૈલીનું સંયોજન. યોગ્ય માર્ગદર્શનથી ગાઉટના હુમલાનું જોખમ ઘટાડી શકાય છે અને દૈનિક જીવનની ગુણવત્તા સુધારી શકાય છે.