હાર્ટ સર્જરી (Bypass) પછી છાતી અને શ્વાસની કસરતોનું મહત્વ
હાર્ટ બાયપાસ સર્જરી (CABG – Coronary Artery Bypass Grafting) પછી દર્દી માટે માત્ર ઓપરેશન સફળ થવું પૂરતું નથી, પરંતુ શરીરને ફરીથી સામાન્ય પ્રવૃત્તિઓ માટે તૈયાર કરવું પણ એટલું જ મહત્વનું છે. સર્જરી પછી થોડા સમય માટે છાતીમાં દુખાવો, નબળાઈ, ઊંડો શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, કફ જમા થવો અથવા થાક લાગવો જેવી સમસ્યાઓ થઈ શકે છે. આ સમયગાળામાં ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ કરવામાં આવતી શ્વાસની કસરતો, છાતીની કસરતો અને ધીમે ધીમે શરૂ કરવામાં આવતી ફિઝિયોથેરાપી રિકવરીમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
આ કસરતો ફેફસાંને સારી રીતે ફુલાવવામાં, કફ બહાર કાઢવામાં, શ્વાસની ક્ષમતા સુધારવામાં અને લાંબા સમય સુધી પથારીમાં રહેવાને કારણે થતી જટિલતાઓનું જોખમ ઘટાડવામાં મદદ કરી શકે છે. જોકે, દરેક દર્દીની સ્થિતિ અલગ હોય છે, તેથી સર્જરી પછી કોઈપણ કસરત શરૂ કરતાં પહેલાં કાર્ડિયાક સર્જન, કાર્ડિયોલોજિસ્ટ અથવા ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહ લેવી જરૂરી છે.
બાયપાસ સર્જરી પછી શ્વાસની કસરતો શા માટે જરૂરી છે?
હાર્ટ સર્જરી દરમિયાન જનરલ એનેસ્થેશિયા અને વેન્ટિલેટરનો ઉપયોગ થાય છે. સર્જરી પછી દર્દી લાંબા સમય સુધી પથારીમાં રહેતો હોવાથી ફેફસાંની સંપૂર્ણ ક્ષમતાનો ઉપયોગ ઓછો થઈ શકે છે. પરિણામે ફેફસાંના કેટલાક ભાગોમાં હવા ઓછી પહોંચે અને કફ જમા થવાની શક્યતા વધી શકે છે.
શ્વાસની યોગ્ય કસરતો:
- ફેફસાંને વધુ સારી રીતે ફુલાવવામાં મદદ કરે છે.
- ઊંડો શ્વાસ લેવાની ક્ષમતા સુધારે છે.
- કફ અને સિક્રેશન બહાર કાઢવામાં મદદરૂપ થાય છે.
- ફેફસાંમાં હવા અને ઓક્સિજનનું વિનિમય સુધારવામાં મદદ કરે છે.
- છાતીમાં જકડાશ અથવા શ્વાસ લેવામાં થતી મુશ્કેલી ઘટાડવામાં મદદ કરી શકે છે.
- સર્જરી પછી ધીમે ધીમે સામાન્ય શારીરિક પ્રવૃત્તિ તરફ પાછા ફરવામાં મદદ કરે છે.
1. ડાયાફ્રેગ્મેટિક બ્રેધિંગ
આને પેટથી શ્વાસ લેવાની કસરત પણ કહેવામાં આવે છે. તેમાં છાતી કરતાં ડાયાફ્રેગ્મ એટલે કે પેટની નીચે આવેલ મુખ્ય શ્વાસપેશીનો વધુ ઉપયોગ થાય છે.
કેવી રીતે કરવી?
- પીઠને ટેકો આપીને આરામથી બેસો અથવા ડૉક્ટરની મંજૂરી હોય તો અર્ધસૂતી સ્થિતિમાં રહો.
- એક હાથ છાતી પર અને બીજો પેટ પર રાખો.
- નાકથી ધીમે અને ઊંડો શ્વાસ લો.
- શ્વાસ લેતી વખતે પેટ ઉપર આવતું અનુભવવું જોઈએ.
- થોડા સમય માટે આરામથી શ્વાસ રોકો.
- પછી હોઠ થોડા ભીંસીને ધીમે ધીમે મોઢાથી શ્વાસ બહાર કાઢો.
- થોડા શ્વાસ સામાન્ય રીતે લો અને ફરી કસરત કરો.
શરૂઆતમાં થોડી જ વાર કરવી અને પછી ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહ મુજબ ધીમે ધીમે પુનરાવર્તન વધારવું.
2. Incentive Spirometer નો ઉપયોગ
ઘણા દર્દીઓને બાયપાસ સર્જરી પછી Incentive Spirometer આપવામાં આવે છે. આ એક શ્વાસ લેવાનું ઉપકરણ છે, જે ઊંડો શ્વાસ લેવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે છે.
ઉપયોગની સામાન્ય રીત
- સીધા બેસો.
- ઉપકરણનો માઉથપીસ મોઢામાં યોગ્ય રીતે રાખો.
- સામાન્ય રીતે સૂચવ્યા મુજબ ધીમે અને ઊંડો શ્વાસ અંદર લો.
- ઉપકરણમાં દર્શાવાતી ગતિ અથવા સૂચકને નિયંત્રિત રાખવાનો પ્રયત્ન કરો.
- શ્વાસ થોડા સમય માટે રોક્યા બાદ ધીમે બહાર કાઢો.
- થોડા સામાન્ય શ્વાસ લીધા પછી ફરી કરો.
કેટલી વાર અને કેટલા સેટ કરવા તે સર્જરી પછીની સ્થિતિ પ્રમાણે તબીબી ટીમ નક્કી કરે છે. ખૂબ જ જોરથી અથવા ઝડપથી શ્વાસ ખેંચવાનો પ્રયાસ ન કરવો.
3. Supported Cough – સુરક્ષિત રીતે કફ બહાર કાઢવો
બાયપાસ સર્જરી પછી કફ બહાર કાઢતી વખતે છાતીમાં દુખાવો થઈ શકે છે. પરંતુ કફને દબાવી રાખવાથી ફેફસાંમાં સિક્રેશન જમા થઈ શકે છે.
કફ કરતી વખતે છાતીને હાથ અથવા નાની ગાદીથી હળવો સપોર્ટ આપવાથી અસ્વસ્થતા ઘટાડી શકાય છે. આ ટેકનિકને ઘણી વખત splinting તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
ધ્યાનમાં રાખવું
કફ કાઢતી વખતે અતિશય જોર ન કરવું. છાતીમાં સર્જિકલ ઘા હોય ત્યારે ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ અથવા નર્સ દર્દીને યોગ્ય રીત શીખવે તે વધુ સુરક્ષિત છે.
4. Thoracic Expansion Exercise
આ કસરતનો હેતુ છાતી અને ફેફસાંને ઊંડા શ્વાસ દ્વારા વિસ્તૃત કરવાનું છે.
- આરામથી બેસો.
- ખભા ઢીલા રાખો.
- નાકથી ધીમો ઊંડો શ્વાસ લો.
- ફેફસાંને શક્ય તેટલા આરામથી ફુલાવો.
- થોડા સેકન્ડ માટે શ્વાસ રોકો.
- પછી ધીમે શ્વાસ બહાર કાઢો.
- વચ્ચે સામાન્ય શ્વાસ લો.
સર્જરી પછી શરૂઆતમાં ઊંડો શ્વાસ લેતાં છાતીમાં ખેંચાણ અથવા હળવી અસ્વસ્થતા થઈ શકે છે. પરંતુ તીવ્ર અથવા વધતો દુખાવો થાય તો કસરત બંધ કરીને તબીબી સલાહ લેવી જોઈએ.
5. હળવી છાતી અને ખભાની મૂવમેન્ટ
બાયપાસ સર્જરીમાં ઘણી વખત છાતીના મધ્ય ભાગમાં incision હોય છે અને sternumની સારવાર કરવામાં આવે છે. તેથી શરૂઆતના સમયગાળામાં ખભા અને હાથની હલનચલન પણ માર્ગદર્શન મુજબ રાખવી જરૂરી છે.
ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહ મુજબ:
- ખભાને હળવેથી ઉપર-નીચે કરવું.
- ખભાને ધીમે આગળ-પાછળ હલાવવું.
- ગરદનની હળવી મૂવમેન્ટ કરવી.
- કોણી અને કાંડા હલાવવાં.
- હાથની આંગળીઓની મૂવમેન્ટ કરવી.
આ કસરતો શરીરમાં જકડાશ ઘટાડવામાં અને રોજિંદી હલનચલન જાળવવામાં મદદ કરી શકે છે.
6. Walking – રિકવરીનો મહત્વનો ભાગ
બાયપાસ પછી માત્ર શ્વાસની કસરતો પૂરતી નથી. ડૉક્ટરની મંજૂરી મળ્યા પછી ધીમે ધીમે ચાલવાનું શરૂ કરવું કાર્ડિયાક રિહેબિલિટેશનનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે.
શરૂઆતમાં હોસ્પિટલના રૂમમાં અથવા કોરિડોરમાં થોડું ચાલવાનું શરૂ કરવામાં આવે છે. પછી દર્દીની સહનશક્તિ પ્રમાણે અંતર અને સમય વધારવામાં આવે છે.
ચાલતી વખતે:
- ખૂબ ઝડપથી ન ચાલવું.
- વાત કરતાં શ્વાસ ચઢી જાય તો ગતિ ઘટાડવી.
- ચક્કર, છાતીમાં દુખાવો અથવા અસામાન્ય શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થાય તો તરત રોકાવું.
- હાર્ટ રિહેબિલિટેશન ટીમની સલાહ પ્રમાણે પ્રગતિ કરવી.
છાતીની સર્જરી પછી શું સાવચેતી રાખવી?
બાયપાસ સર્જરી પછી sternum અને આસપાસના tissues ને સાજા થવા માટે સમય જોઈએ છે. તેથી શરૂઆતના અઠવાડિયામાં ભારે વજન ઉઠાવવું, અચાનક જોર લગાવવું અથવા એવી પ્રવૃત્તિ કરવી જેમાં છાતી પર વધારે દબાણ પડે તે ટાળવું જોઈએ.
ખાસ કરીને:
- ભારે વજન ન ઉઠાવવું.
- હાથથી જોરથી ધક્કો મારવો કે ખેંચવું ટાળવું.
- પોતાની રીતે ભારે કસરત શરૂ ન કરવી.
- જમીન પરથી વસ્તુ ઉપાડતી વખતે યોગ્ય રીત અપનાવવી.
- ડ્રાઇવિંગ ક્યારે શરૂ કરવું તે સર્જન અથવા કાર્ડિયોલોજિસ્ટની સલાહથી નક્કી કરવું.
કસરત દરમિયાન કયા લક્ષણોને ગંભીરતાથી લેવા?
કસરત કરતી વખતે નીચેના લક્ષણોમાંથી કોઈ દેખાય તો કસરત બંધ કરીને તબીબી સલાહ લેવી જરૂરી છે:
- છાતીમાં દુખાવો અથવા દબાણ.
- અચાનક અથવા ગંભીર શ્વાસ લેવામાં તકલીફ.
- ચક્કર આવવું અથવા બેભાન થવાની લાગણી.
- અસામાન્ય ધબકારા.
- અતિશય નબળાઈ.
- ઠંડો પરસેવો.
- હોઠ અથવા ચહેરા પર અસામાન્ય વાદળીપણું.
- ઘાના વિસ્તારમાં અચાનક વધતો દુખાવો, સોજો અથવા સ્રાવ.
છાતીમાં તીવ્ર દુખાવો, ગંભીર શ્વાસની તકલીફ અથવા બેભાન થવા જેવી સ્થિતિમાં તાત્કાલિક ઇમરજન્સી તબીબી સહાય લેવી.
ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની ભૂમિકા
હાર્ટ બાયપાસ પછી ફિઝિયોથેરાપીનો હેતુ માત્ર કસરત કરાવવાનો નથી. દર્દીની સ્થિતિ પ્રમાણે સુરક્ષિત રીતે રિકવરી આગળ વધારવી તેનો મુખ્ય હેતુ છે.
ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ:
- શ્વાસની યોગ્ય ટેકનિક શીખવે છે.
- Incentive Spirometerનો યોગ્ય ઉપયોગ સમજાવે છે.
- કફ ક્લિયરન્સ માટેની ટેકનિક શીખવી શકે છે.
- બેડ મોબિલિટી અને ટ્રાન્સફર માટે માર્ગદર્શન આપે છે.
- ધીમે ધીમે ચાલવાની પ્રોગ્રેસન નક્કી કરવામાં મદદ કરે છે.
- ખભા અને શરીરની યોગ્ય મૂવમેન્ટ માટે કસરતો આપે છે.
- દર્દીની થાક અને શ્વાસની સ્થિતિ પ્રમાણે કસરતની તીવ્રતા ગોઠવે છે.
- Cardiac Rehabilitationના આગળના તબક્કા માટે માર્ગદર્શન આપે છે.
ઘરે રિકવરી દરમિયાન જીવનશૈલી
બાયપાસ સર્જરી પછી હૃદયને લાંબા ગાળે સ્વસ્થ રાખવા માટે જીવનશૈલીમાં પણ જરૂરી ફેરફારો કરવાના હોય છે.
આહાર
ઓછું મીઠું, સંતુલિત અને હૃદય માટે અનુકૂળ આહાર લેવો. શાકભાજી, ફળો, સંપૂર્ણ અનાજ, યોગ્ય પ્રમાણમાં પ્રોટીન અને હેલ્ધી ફેટ્સનો સમાવેશ કરવો. તળેલા અને વધુ ટ્રાન્સફેટવાળા ખોરાકનું સેવન ઘટાડવું.
ધૂમ્રપાન
ધૂમ્રપાન હૃદય અને રક્તવાહિનીઓ માટે ગંભીર જોખમકારક છે. જો દર્દી ધૂમ્રપાન કરે છે તો તેને છોડવા માટે તબીબી મદદ લેવી જોઈએ.
ઊંઘ અને આરામ
શરીરને સાજું થવા માટે પૂરતો આરામ જરૂરી છે. પરંતુ આખો દિવસ પથારીમાં રહેવાને બદલે ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ ધીમે ધીમે સક્રિય થવું જોઈએ.
દવાઓ
ડૉક્ટરે સૂચવેલી દવાઓ નિયમિત લેવી અને પોતાની રીતે દવા બંધ કે શરૂ ન કરવી.
નિષ્કર્ષ
હાર્ટ બાયપાસ સર્જરી પછીની રિકવરી એક પ્રક્રિયા છે, એક દિવસની ઘટના નથી. શ્વાસની કસરતો, છાતીની યોગ્ય મૂવમેન્ટ, કફ ક્લિયરન્સ, ધીમે ધીમે ચાલવું અને કાર્ડિયાક રિહેબિલિટેશન દર્દીને સુરક્ષિત રીતે સામાન્ય જીવન તરફ આગળ વધવામાં મદદ કરી શકે છે.
સર્જરી પછી કઈ કસરત ક્યારે અને કેટલી કરવી તે દરેક દર્દીની ઉંમર, સર્જરીનો પ્રકાર, હૃદયની કાર્યક્ષમતા, અન્ય બીમારીઓ અને સર્જરી પછીની સ્થિતિ પર આધારિત છે. તેથી ઇન્ટરનેટ પર જોઈને પોતાની રીતે કસરત શરૂ કરવાને બદલે કાર્ડિયોલોજિસ્ટ, કાર્ડિયાક સર્જન અને ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની વ્યક્તિગત સલાહ લેવી સૌથી સુરક્ષિત રીત છે.
યોગ્ય માર્ગદર્શન હેઠળ ધીમે ધીમે શ્વાસની ક્ષમતા, ચાલવાની સહનશક્તિ અને દૈનિક પ્રવૃત્તિઓમાં સુધારો લાવી શકાય છે અને લાંબા ગાળે હૃદય માટે સ્વસ્થ જીવનશૈલી વિકસાવી શકાય છે.
