ન્યુમોનિયા કે કોવિડ પછી ફેફસાં નબળા પડ્યા હોય તો શ્વાસની કસરતો

ન્યુમોનિયા અથવા કોવિડ-19 જેવી શ્વસનતંત્રની ગંભીર બીમારીમાંથી સાજા થયા પછી ઘણા લોકોને થોડા સમય સુધી શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, ઝડપથી થાક લાગવો, સતત ઉધરસ, છાતીમાં ભાર, ચાલતી વખતે હાંફ ચડવો અથવા અગાઉની સરખામણીમાં ઓછી સહનશક્તિ અનુભવાઈ શકે છે. ફેફસાંમાં થયેલી સોજા અને ચેપમાંથી સંપૂર્ણપણે સાજા થવામાં સમય લાગી શકે છે. ન્યુમોનિયા પછી ઉધરસ અને શ્વાસની તકલીફ કેટલાક અઠવાડિયા સુધી રહી શકે છે, જ્યારે ગંભીર COVID-19 પછી રિકવરીમાં અઠવાડિયા કે મહિના લાગી શકે છે.

આવી સ્થિતિમાં યોગ્ય આરામ, પોષણ, ધીમે-ધીમે શારીરિક પ્રવૃત્તિ વધારવી અને જરૂરી હોય ત્યારે ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ અથવા પલ્મોનરી રિહેબિલિટેશન નિષ્ણાતની દેખરેખ હેઠળ શ્વાસની કસરતો ખૂબ ઉપયોગી બની શકે છે. જોકે દરેક વ્યક્તિ માટે કસરતની યોગ્યતા અને તીવ્રતા અલગ હોય છે.

ન્યુમોનિયા કે કોવિડ પછી શ્વાસ લેવામાં તકલીફ કેમ થઈ શકે?

ન્યુમોનિયા અથવા COVID-19 દરમિયાન ફેફસાં અને શ્વાસનળીમાં સોજો થઈ શકે છે. ગંભીર ચેપમાં ફેફસાંની કાર્યક્ષમતા થોડા સમય માટે ઘટી શકે છે. સાથે સાથે લાંબા સમય સુધી પથારીમાં રહેવાને કારણે શરીરના શ્વાસના સ્નાયુઓ અને સમગ્ર શરીરની સહનશક્તિ પણ ઘટી શકે છે.

આ કારણે ચેપ દૂર થઈ ગયા પછી પણ વ્યક્તિને:

• થોડું ચાલવાથી હાંફ ચડવો
• ઊંડો શ્વાસ લેવામાં મુશ્કેલી
• સતત અથવા વારંવાર ઉધરસ
• છાતીમાં ભાર અથવા અસ્વસ્થતા
• ઝડપથી થાક લાગવો
• સીડીઓ ચઢવામાં મુશ્કેલી
• શારીરિક પ્રવૃત્તિ કરવાની ક્ષમતા ઘટવી

જેવી તકલીફ થઈ શકે છે. દરેક દર્દીની રિકવરીનો સમય અલગ હોય છે.

શ્વાસની કસરતોના મુખ્ય ફાયદા

શ્વાસની કસરતોનો હેતુ માત્ર “ફેફસાં મજબૂત” કરવાનો નથી. તે શ્વાસ લેવાની રીત સુધારવા, ડાયાફ્રામનો ઉપયોગ વધારવા, શ્વાસ પર નિયંત્રણ મેળવવા અને હાંફ ચડવાની લાગણીને સંભાળવામાં મદદ કરી શકે છે. American Lung Association મુજબ belly breathing અને pursed-lip breathing જેવી ટેકનિકો શ્વાસને વધુ કાર્યક્ષમ બનાવવામાં મદદ કરી શકે છે.

નિયમિત અને યોગ્ય રીતે કરવામાં આવતી કસરતોના સંભવિત ફાયદા:

1. ઊંડો અને નિયંત્રિત શ્વાસ લેવામાં મદદ.
2. ડાયાફ્રામના ઉપયોગમાં સુધારો.
3. શ્વાસ લેતી વખતે શરીરમાં અનાવશ્યક તાણ ઘટાડવામાં મદદ.
4. હાંફ ચડતી વખતે શ્વાસને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ.
5. દૈનિક પ્રવૃત્તિ દરમિયાન શ્વાસની સહનશક્તિ વધારવામાં મદદ.
6. ધીમે-ધીમે શારીરિક પ્રવૃત્તિ શરૂ કરવામાં આત્મવિશ્વાસ વધારવો.

1. ડાયાફ્રેમેટિક અથવા બેલી બ્રિધિંગ

આ સૌથી સરળ શ્વાસ કસરતોમાંની એક છે.

કેવી રીતે કરવી?

• આરામથી પીઠ પર સૂવો અથવા ખુરશી પર સીધા બેસો.
• ખભા અને ગરદનને ઢીલા રાખો.
• એક હાથ છાતી પર અને બીજો પેટ પર રાખો.
• નાકથી ધીમે શ્વાસ લો.
• શ્વાસ લેતી વખતે પેટ થોડું બહાર આવે તેવો પ્રયત્ન કરો.
• હવે ધીમે-ધીમે મોઢાથી શ્વાસ છોડો.
• છાતી કરતાં પેટની હિલચાલ પર ધ્યાન આપો.

શરૂઆતમાં 5 મિનિટ સુધી આ કસરત કરી શકાય છે. American Lung Association પણ belly breathingનો 5–10 મિનિટનો અભ્યાસ સૂચવે છે.

2. પર્સ્ડ-લિપ બ્રિધિંગ

હાંફ ચડતી વખતે શ્વાસને ધીમો અને નિયંત્રિત કરવામાં આ ટેકનિક ઉપયોગી બની શકે છે.

કઈ રીતે કરવી?

• ખુરશી પર આરામથી બેસો.
• નાકથી ધીમે શ્વાસ લો.
• હવે હોઠને એવી રીતે ગોઠવો જાણે મીણબત્તી બુઝાવવાની હોય.
• હોઠ વચ્ચેથી ધીમે અને લાંબો શ્વાસ બહાર કાઢો.
• શ્વાસ છોડવાનો સમય શ્વાસ લેવાના સમય કરતાં થોડો લાંબો રાખો.
• ખભા ઉપર ન ખેંચો.

આ કસરત શ્વાસને નિયંત્રિત કરવામાં અને હાંફ ચડવાની લાગણી સંભાળવામાં મદદ કરી શકે છે

3. કંટ્રોલ્ડ બ્રિધિંગ

જો શ્વાસ ઝડપથી ચાલવા લાગે અથવા હળવી હાંફ ચડે ત્યારે controlled breathing મદદરૂપ થઈ શકે છે.

• શાંત સ્થિતિમાં બેસો.
• ખભા ઢીલા રાખો.
• એક હાથ પેટ પર રાખો.
• ધીમે નાકથી શ્વાસ લો.
• પેટને હળવું ઊંચું થવા દો.
• ધીમે શ્વાસ છોડો.
• થોડો સમય સામાન્ય રીતે શ્વાસ લો અને ફરી શરૂ કરો.

આ ટેકનિક દિવસ દરમિયાન ઘણી વખત થોડા સમય માટે પ્રેક્ટિસ કરી શકાય છે. (

4. ડીપ બ્રિધિંગ એક્સરસાઇઝ

ન્યુમોનિયા પછી કેટલીક વ્યક્તિઓ માટે deep breathing exercises રિકવરીનો ભાગ બની શકે છે.

• સીધા બેસો.
• નાકથી ધીમે અને આરામથી ઊંડો શ્વાસ લો.
• ક્ષમતા મુજબ થોડા સમય માટે શ્વાસ રોકો, પરંતુ અસ્વસ્થતા થાય એટલો લાંબો સમય નહીં.
• મોઢાથી ધીમે શ્વાસ બહાર કાઢો.
• થોડા સામાન્ય શ્વાસ પછી ફરી કરો.

સામાન્ય રીતે આરામની સ્થિતિમાં થોડા deep breathsનો સેટ કરી શકાય છે. કેટલીક હોસ્પિટલ માર્ગદર્શિકાઓ ન્યુમોનિયા પછી 5–10 ઊંડા શ્વાસ લઈને પછી જરૂર હોય તો cough અથવા huff કરવાની રીત જણાવે છે, ખાસ કરીને કફ/ફ્લેગ્મ સાફ કરવામાં મદદ માટે.

5. હફ કફ ટેકનિક

જો ફેફસાંમાં કફ અથવા ફ્લેગ્મ રહેતું હોય તો માત્ર જોરથી વારંવાર ઉધરસ કરવાને બદલે huffing જેવી ટેકનિક કેટલીક વ્યક્તિઓમાં ઉપયોગી થઈ શકે છે.

• આરામથી બેસો.
• મધ્યમ ઊંડો શ્વાસ લો.
• મોઢું ખુલ્લું રાખીને “હા…” જેવી રીતે શ્વાસ ઝડપથી બહાર કાઢો.
• આને 1–2 વખત કરો.
• ત્યારબાદ જરૂર હોય તો સામાન્ય ઉધરસ કરો.

જો કફ વધારે હોય, છાતીમાં દુખાવો હોય અથવા શ્વાસ ખૂબ ચડે તો આ ટેકનિક જાતે કરવાની જગ્યાએ ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ પાસેથી યોગ્ય રીત શીખવી વધુ સુરક્ષિત છે.

6. શ્વાસની કસરત સાથે ચાલવાનું આયોજન

માત્ર શ્વાસની કસરતો પૂરતી નથી. શરીરની સમગ્ર સહનશક્તિ પાછી મેળવવા માટે ધીમે-ધીમે walking જેવી હળવી પ્રવૃત્તિ ઉમેરવી જરૂરી બની શકે છે.

શરૂઆતમાં:

થોડું ચાલવું → આરામ → ફરી થોડું ચાલવું

આ રીતે પોતાની ક્ષમતા પ્રમાણે activity વધારી શકાય છે. ગંભીર બીમારી પછી શરીરને અચાનક ભારે કસરત આપવાને બદલે gradual progression મહત્વપૂર્ણ છે. ન્યુમોનિયા પછી light exercise અને deep breathing recoveryમાં મદદ કરી શકે છે.

કસરત કરતી વખતે શું ધ્યાન રાખવું?

શ્વાસની કસરત કરતી વખતે “વધુ એટલે વધુ સારું” એવું માનવું યોગ્ય નથી.

• કસરત પહેલાં અને પછી શરીરને થોડો આરામ આપો.
• ખૂબ ઝડપથી શ્વાસ ન લો.
• ખભા, ગરદન અને ચહેરાને ઢીલા રાખો.
• ચક્કર આવે તો તરત કસરત બંધ કરો.
• છાતીમાં દુખાવો થાય તો કસરત બંધ કરો.
• અસામાન્ય રીતે શ્વાસ ખૂબ ચડે તો આરામ કરો અને તબીબી સલાહ લો.
• જો ડૉક્ટરે oxygen આપ્યું હોય તો તેની સલાહ પ્રમાણે જ તેનો ઉપયોગ કરો.
• પોતાની સ્થિતિ પ્રમાણે કસરતની તીવ્રતા નક્કી કરો.

જો તમને પહેલેથી હૃદય અથવા ફેફસાંની બીમારી હોય, લાંબા સમયથી શ્વાસની તકલીફ હોય અથવા COVID-19 પછી લાંબા સમયથી લક્ષણો રહેતા હોય, તો કસરત શરૂ કરતાં પહેલાં ડૉક્ટર અથવા ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહ લેવી યોગ્ય છે. Pulmonary rehabilitationમાં વ્યક્તિને પોતાની સ્થિતિ પ્રમાણે કસરત અને activity management શીખવવામાં આવે છે.

કઈ ભૂલો ટાળવી?

1. અચાનક ભારે કસરત શરૂ કરવી

બીમારી પછી શરીરની ક્ષમતા ઓછી હોઈ શકે છે. શરૂઆતથી જ દોડવું, ભારે વજન ઉઠાવવું અથવા લાંબો સમય કસરત કરવી યોગ્ય નથી.

2. હાંફ ચડ્યા છતાં કસરત ચાલુ રાખવી

હળવો શ્વાસ વધે તે અલગ બાબત છે, પરંતુ વધારે હાંફ, ચક્કર, છાતીમાં દુખાવો અથવા નબળાઈને અવગણવી નહીં.

3. ધૂમ્રપાન ચાલુ રાખવું

ધૂમ્રપાન ફેફસાંની રિકવરીને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે અને ફરીથી શ્વસનતંત્રની સમસ્યાનું જોખમ વધારી શકે છે. ન્યુમોનિયા પછી ધૂમ્રપાન ટાળવું મહત્વપૂર્ણ છે.

4. પૂરતો આરામ ન લેવો

રિકવરી દરમિયાન શરીરને ઊર્જાની જરૂર હોય છે. વધારે કામ કરીને થાક વધારવાને બદલે activity અને rest વચ્ચે સંતુલન રાખવું જરૂરી છે.

શ્વાસની કસરત ઉપરાંત શું કરવું?

ફેફસાંની રિકવરી માટે સમગ્ર જીવનશૈલી મહત્વપૂર્ણ છે.

પૂરતું પાણી: યોગ્ય hydration કફને પાતળો રાખવામાં મદદ કરી શકે છે.

પૌષ્ટિક આહાર: પ્રોટીન, ફળો, શાકભાજી અને અન્ય પોષક તત્ત્વો ધરાવતો સંતુલિત આહાર શરીરની રિકવરીમાં મદદ કરે છે.

સારી ઊંઘ: પૂરતી ઊંઘ અને આરામ શરીરને પુનઃસ્થાપિત થવામાં મદદ કરે છે.

ધૂમ્રપાનથી દૂર રહો: ફેફસાંની તંદુરસ્તી માટે આ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.

ધીમે-ધીમે activity વધારો: એક જ દિવસમાં જૂની ક્ષમતા મેળવવાનો પ્રયાસ ન કરો.

ક્યારે તરત ડૉક્ટરની સલાહ લેવી?

ન્યુમોનિયા અથવા COVID પછી શ્વાસની તકલીફ ધીમે-ધીમે સુધરવાને બદલે વધતી જાય તો તેને સામાન્ય રિકવરી માનીને અવગણવી નહીં.

ખાસ કરીને નીચેના લક્ષણોમાં તાત્કાલિક તબીબી મદદ જરૂરી બની શકે છે:

• શ્વાસ લેવામાં ખૂબ જ મુશ્કેલી
• બોલવામાં પણ શ્વાસ ચઢવો
• હોઠ અથવા ચહેરો વાદળી/ભૂખરો દેખાવા
• છાતીમાં તીવ્ર અથવા સતત દુખાવો
• લોહીવાળી ઉધરસ
• અચાનક ગૂંચવણ અથવા બેભાન થવું
• તાવ ફરીથી આવવો
• અગાઉ કરતાં શ્વાસની તકલીફ ઝડપથી વધવી

ગંભીર શ્વાસની તકલીફ અથવા વાદળી પડતા હોઠ જેવા લક્ષણો emergency હોઈ શકે છે. (nhs.uk)

ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની ભૂમિકા

ન્યુમોનિયા અથવા COVID પછી જો દર્દીને લાંબા સમય સુધી હાંફ, નબળાઈ અથવા exercise intolerance રહેતી હોય તો કાર્ડિયોપલ્મોનરી/પલ્મોનરી રિહેબિલિટેશનમાં તાલીમ ધરાવતા ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ મદદ કરી શકે છે.

ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ દર્દીની સ્થિતિ પ્રમાણે:

• breathing patternનું મૂલ્યાંકન
• ડાયાફ્રેમેટિક breathing
• pursed-lip breathing
• chest mobility exercises
• airway clearance techniques
• walking અથવા endurance training
• posture correction
• energy conservation
• ધીમે-ધીમે exercise progression

જેમ કે કાર્યક્રમ બનાવી શકે છે. Pulmonary rehabilitationનો મુખ્ય હેતુ વ્યક્તિને ઓછા હાંફ સાથે વધુ સક્રિય બનવામાં મદદ કરવાનો છે

અંતમાં

ન્યુમોનિયા કે COVID પછી ફેફસાં અને શરીરને સંપૂર્ણ રીતે સામાન્ય થવામાં સમય લાગી શકે છે. તેથી માત્ર એકાદ દિવસ શ્વાસની કસરત કરીને તરત પરિણામની અપેક્ષા રાખવાને બદલે નિયમિત, યોગ્ય અને ધીમે-ધીમે વધારેલી કસરત વધુ મહત્વપૂર્ણ છે.

Belly breathing, pursed-lip breathing, controlled breathing અને યોગ્ય deep-breathing techniques શ્વાસની રીત સુધારવામાં અને હાંફને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરી શકે છે. સાથે પૂરતો આરામ, પૌષ્ટિક આહાર, hydration, ધૂમ્રપાનથી દૂર રહેવું અને ધીમે-ધીમે walking શરૂ કરવી રિકવરીનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે.

પરંતુ દરેક દર્દીની સ્થિતિ અલગ હોય છે. ખાસ કરીને ગંભીર COVID, ICUમાં દાખલ થવાનો ઇતિહાસ, સતત ઓક્સિજનની જરૂરિયાત, હૃદય/ફેફસાંની જૂની બીમારી અથવા સતત શ્વાસની તકલીફ હોય તો ડૉક્ટર અને ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની વ્યક્તિગત સલાહ વગર કસરતનો કાર્યક્રમ શરૂ ન કરવો.

નોંધ: આ લેખ સામાન્ય શૈક્ષણિક માહિતી માટે છે. તે વ્યક્તિગત નિદાન અથવા તબીબી સારવારનો વિકલ્પ નથી.