ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન પગમાં આવતા સોજા ઘટાડવાની સરળ રીતો.

ગર્ભાવસ્થા સ્ત્રીના જીવનનો ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ તબક્કો છે. આ સમય દરમિયાન શરીરમાં હોર્મોનલ અને શારીરિક ફેરફારો ઝડપથી થાય છે. વજન વધવું, કમરનો દુખાવો, થાક, ઊંઘમાં ફેરફાર અને પગ તથા પગની ઘૂંટીમાં સોજો આવવો જેવી સમસ્યાઓ ઘણી ગર્ભવતી મહિલાઓમાં જોવા મળે છે.

પગમાં આવતો હળવો સોજો સામાન્ય રીતે ગર્ભાવસ્થાના અંતિમ મહિનાઓમાં વધુ જોવા મળે છે. ખાસ કરીને દિવસના અંતે અથવા લાંબા સમય સુધી ઊભા રહ્યા પછી પગ ભારે લાગવા અને પગની ઘૂંટી આસપાસ સોજો જોવા મળી શકે છે.

પરંતુ સોજો ઘટાડવા માટે યોગ્ય જીવનશૈલી, હળવી કસરત, પૂરતું પાણી, યોગ્ય આરામ અને પગની સ્થિતિમાં ફેરફાર ખૂબ ઉપયોગી બની શકે છે. આ લેખમાં ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન પગમાં સોજો કેમ આવે છે, તેને ઘટાડવાની સરળ રીતો અને ક્યારે તબીબી સલાહ લેવી જોઈએ તેની વિગતવાર માહિતી આપવામાં આવી છે.

ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન પગમાં સોજો કેમ આવે છે?

ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન શરીરમાં લોહી અને અન્ય પ્રવાહીનું પ્રમાણ વધે છે. આ વધારાનું પ્રવાહી માતા અને બાળકની જરૂરિયાતો પૂરી કરવામાં મદદ કરે છે. તેના કારણે શરીરના નીચેના ભાગમાં, ખાસ કરીને પગ અને પગની ઘૂંટીમાં થોડું પ્રવાહી એકઠું થઈ શકે છે.

જેમ જેમ ગર્ભાશયનું કદ વધે છે તેમ તે પેટની અંદરની કેટલીક રક્તવાહિનીઓ પર દબાણ કરી શકે છે. પરિણામે પગમાંથી લોહીનું હૃદય તરફ પાછું ફરવાનું થોડું ધીમું થઈ શકે છે અને પગમાં પ્રવાહી એકઠું થવાથી સોજો આવી શકે છે.

આ ઉપરાંત નીચેના કારણો પણ સોજો વધારી શકે છે:

• લાંબા સમય સુધી ઊભા રહેવું
• લાંબા સમય સુધી એક જ સ્થિતિમાં બેસવું
• ગરમ અને ભેજવાળું હવામાન
• વધુ મીઠું લેવુ
• શારીરિક પ્રવૃત્તિનો અભાવ
• ગર્ભાવસ્થામાં વધતું શરીરનું વજન
• દિવસના અંતે થતો થાક

1. પગને ઊંચા રાખીને આરામ કરો

પગમાં સોજો ઘટાડવાની સૌથી સરળ રીતોમાંથી એક છે પગને થોડા સમય માટે ઊંચા રાખીને આરામ કરવો.

સોફા અથવા પથારી પર આરામ કરતી વખતે પગની નીચે તકિયો રાખી શકાય છે. શક્ય હોય તો પગને હૃદયના સ્તરથી થોડા ઊંચા રાખવાથી પગમાં એકઠું થયેલું પ્રવાહી પાછું ઉપર જવામાં મદદ મળી શકે છે.

દિવસમાં ઘણી વખત 15થી 20 મિનિટ માટે પગને ઊંચા રાખીને આરામ કરવો ઉપયોગી બની શકે છે.

2. લાંબા સમય સુધી એક જ સ્થિતિમાં ન રહો

ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન સતત લાંબો સમય ઊભા રહેવું અથવા બેસી રહેવું ટાળવું જોઈએ.

જો તમારું કામ લાંબા સમય સુધી ઊભા રહેવાનું હોય તો વચ્ચે વચ્ચે થોડું બેસીને આરામ કરો. જો તમે લાંબા સમય સુધી બેસીને કામ કરો છો તો દર 30થી 60 મિનિટે થોડું ઊભા થઈને ચાલો.

આનાથી પગમાં રક્ત પરિભ્રમણ જાળવવામાં મદદ મળી શકે છે.

3. હળવું ચાલવું

ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન, જો તમારા ડૉક્ટરે ચાલવાની મનાઈ ન કરી હોય, તો હળવું ચાલવું ખૂબ ઉપયોગી થઈ શકે છે.

દરરોજ તમારી ક્ષમતા અને તબીબી સ્થિતિ અનુસાર થોડું ચાલવાથી પગના સ્નાયુઓ સક્રિય રહે છે અને રક્ત પરિભ્રમણ સુધારવામાં મદદ મળે છે.

એકસાથે લાંબું ચાલવાની જગ્યાએ દિવસ દરમિયાન ટૂંકા સમય માટે ઘણી વખત ચાલવું પણ યોગ્ય વિકલ્પ છે.

ચાલતી વખતે અસ્વસ્થતા, ચક્કર, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ અથવા દુખાવો થાય તો કસરત બંધ કરીને તબીબી સલાહ લેવી જોઈએ.

4. પગ અને પગની ઘૂંટીની હળવી કસરતો

પગની ઘૂંટીની સરળ હલનચલન લાંબા સમય સુધી બેસવું પડે ત્યારે કરી શકાય છે.

એન્કલ પંપ

ખુરશી પર આરામથી બેસો અને પગને થોડો આગળ રાખો.

પગના પંજાને પોતાની તરફ ખેંચો અને પછી ધીમે ધીમે આગળની તરફ દબાવો.

આ હલનચલન 10થી 15 વખત ધીમેથી કરી શકાય છે.

એન્કલ સર્કલ

પગને થોડો ઊંચો રાખીને પગની ઘૂંટીથી ધીમે ધીમે ગોળ ફેરવો. પછી વિરુદ્ધ દિશામાં ફેરવો.

આ કસરત ખૂબ જ હળવી હોવી જોઈએ. જો દુખાવો કે અસ્વસ્થતા થાય તો તેને બંધ કરો.

ગર્ભાવસ્થામાં કોઈપણ નવી કસરત શરૂ કરતા પહેલાં ગાયનેકોલોજિસ્ટ અથવા ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહ લેવી યોગ્ય છે.

5. પૂરતું પાણી પીવો

ઘણી મહિલાઓને સોજો દેખાય ત્યારે પાણી ઓછું પીવાની ભૂલ થાય છે. પરંતુ સામાન્ય રીતે પૂરતું પાણી પીવું શરીરના હાઇડ્રેશન માટે જરૂરી છે.

પાણીનું પ્રમાણ વ્યક્તિની તબિયત, હવામાન, શારીરિક પ્રવૃત્તિ અને ડૉક્ટરની સલાહ પર આધાર રાખે છે.

જો કોઈ ખાસ તબીબી કારણસર પ્રવાહીનું પ્રમાણ મર્યાદિત કરવાની સલાહ આપવામાં આવી હોય તો તમારા ડૉક્ટરની સૂચનાનું પાલન કરો.

6. ખોરાકમાં મીઠાનું પ્રમાણ સંતુલિત રાખો

વધુ મીઠું શરીરમાં પ્રવાહી જાળવી રાખવામાં ફાળો આપી શકે છે. તેથી ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન ખૂબ વધારે મીઠાવાળા અને પેકેટવાળા ખોરાકનું સેવન ઘટાડવું યોગ્ય છે.

ચિપ્સ, પેકેટવાળા નાસ્તા, ઇન્સ્ટન્ટ નૂડલ્સ, ખૂબ મીઠા અથાણા અને પ્રોસેસ્ડ ફૂડનું પ્રમાણ મર્યાદિત રાખી શકાય છે.

પરંતુ મીઠું સંપૂર્ણપણે બંધ કરવું યોગ્ય નથી, સિવાય કે તમારા ડૉક્ટરે ખાસ સલાહ આપી હોય.

7. આરામદાયક અને યોગ્ય ફૂટવેર પહેરો

ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન પગનું કદ અથવા આકાર થોડો બદલાઈ શકે છે. તેથી ખૂબ ટાઇટ જૂતાં પહેરવાથી પગમાં અસ્વસ્થતા વધી શકે છે.

આ સમય દરમિયાન:

• આરામદાયક અને યોગ્ય સાઇઝના જૂતાં પસંદ કરો.
• પગને પૂરતો સપોર્ટ આપતા ફૂટવેર પહેરો.
• લાંબા સમય સુધી ઊંચી હીલવાળા જૂતાં ટાળો.
• પગમાં દબાણ અથવા ઘસારો થાય તેવા ફૂટવેરથી દૂર રહો.

8. ખૂબ ગરમીથી બચો

ગરમ હવામાનમાં પગનો સોજો વધુ દેખાઈ શકે છે. શક્ય હોય ત્યાં સુધી ખૂબ ગરમ વાતાવરણમાં લાંબો સમય ઊભા રહેવાનું ટાળો.

હળવા, ઢીલા અને હવામાં સરળતાથી પસાર થઈ શકે તેવા કપડાં પહેરો અને શરીરને પૂરતું હાઇડ્રેટ રાખો.

9. પગની હળવી મસાજ

કેટલીક મહિલાઓને પગની ખૂબ હળવી મસાજથી આરામ મળી શકે છે. જોકે ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન મસાજ ખૂબ જ સાવધાનીપૂર્વક કરવી જોઈએ.

પગ પર ખૂબ જોરથી દબાણ ન કરવું. ખાસ કરીને જો એક પગમાં અચાનક સોજો, દુખાવો, ગરમી અથવા લાલાશ હોય તો મસાજ ન કરવી અને તબીબી સલાહ લેવી.

પ્રશિક્ષિત પ્રિનેટલ ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ અથવા યોગ્ય તાલીમ ધરાવતા નિષ્ણાત પાસેથી માર્ગદર્શન મેળવવું વધુ સુરક્ષિત છે.

10. લાંબી મુસાફરી દરમિયાન પગ હલાવતા રહો

ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન લાંબા સમય સુધી કાર, બસ, ટ્રેન અથવા વિમાનમાં બેસવું પડે ત્યારે પગમાં સોજો વધી શકે છે.

મુસાફરી દરમિયાન શક્ય હોય ત્યારે નિયમિત વિરામ લો, થોડું ચાલો અને બેઠા બેઠા પગની ઘૂંટી તથા પંજાની હળવી હલનચલન કરો.

લાંબી મુસાફરી અથવા કમ્પ્રેશન સ્ટોકિંગ્સ અંગે તમારા ડૉક્ટરની સલાહ લેવી યોગ્ય છે, ખાસ કરીને જો તમને રક્તના ગંઠાવા સંબંધિત જોખમ હોય.

11. સૂતી વખતે યોગ્ય સ્થિતિ રાખો

ગર્ભાવસ્થાના આગળના તબક્કામાં આરામદાયક બાજુની સ્થિતિમાં સૂવું ઘણી મહિલાઓ માટે અનુકૂળ રહે છે. પગ વચ્ચે અને જરૂર મુજબ પેટને સપોર્ટ આપવા માટે તકિયાનો ઉપયોગ કરી શકાય છે.

ઊંઘ દરમિયાન આરામદાયક સ્થિતિ જાળવવી અને શરીર પર અનાવશ્યક દબાણ ન આવે તેનું ધ્યાન રાખવું મહત્વપૂર્ણ છે.

તમારા ગર્ભાવસ્થાના તબક્કા અને વ્યક્તિગત તબીબી સ્થિતિ પ્રમાણે સૂવાની યોગ્ય સ્થિતિ માટે ગાયનેકોલોજિસ્ટની સલાહ લો.

12. કમ્પ્રેશન સ્ટોકિંગ્સ વિશે ડૉક્ટરની સલાહ લો

કેટલીક ગર્ભવતી મહિલાઓમાં પગના સોજા અથવા લાંબા સમય સુધી ઊભા રહેવાના કારણે કમ્પ્રેશન સ્ટોકિંગ્સ ઉપયોગી થઈ શકે છે.

પરંતુ દરેક વ્યક્તિ માટે તેની જરૂરિયાત અથવા યોગ્ય પ્રકાર એકસરખો નથી. તેથી ડૉક્ટર અથવા ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહ વગર પોતાની રીતે ખૂબ ટાઇટ કમ્પ્રેશન ગારમેન્ટનો ઉપયોગ ન કરવો.

કઈ બાબતો ટાળવી જોઈએ?

પગનો સોજો ઓછો કરવા માટે કેટલીક બાબતો ટાળવી મહત્વપૂર્ણ છે:

• લાંબા સમય સુધી એક જ સ્થિતિમાં ઊભા ન રહેવું
• સતત લાંબા સમય સુધી પગ નીચે લટકાવીને ન બેસવું
• ખૂબ ટાઇટ જૂતાં અથવા મોજાં ન પહેરવા
• અતિશય મીઠાવાળા પેકેટ ફૂડનું સેવન ન કરવું
• ડૉક્ટરની સલાહ વગર મૂત્રવર્ધક દવા ન લેવી
• ખૂબ જોરદાર પગની મસાજ ન કરવી
• પોતાની રીતે ભારે કસરત શરૂ ન કરવી

ક્યારે પગનો સોજો ગંભીર સંકેત હોઈ શકે?

ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન હળવો અને ધીમે ધીમે વધતો પગનો સોજો સામાન્ય હોઈ શકે છે. પરંતુ નીચેના લક્ષણો જોવા મળે તો તેને સામાન્ય સોજો માનીને અવગણવો નહીં:

• અચાનક અથવા ખૂબ ઝડપથી સોજો વધવો
• ચહેરા અથવા હાથમાં અચાનક સોજો આવવો
• ખૂબ જ તીવ્ર માથાનો દુખાવો
• આંખો સામે ધૂંધળું દેખાવું અથવા ચમકારા દેખાવા
• ઉપરના પેટમાં, ખાસ કરીને જમણી બાજુ દુખાવો
• એક જ પગમાં અચાનક વધારે સોજો
• એક પગમાં દુખાવો, ગરમી અથવા લાલાશ
• શ્વાસ લેવામાં અચાનક તકલીફ
• છાતીમાં દુખાવો
• ચક્કર અથવા બેભાન થવાની લાગણી

આવા લક્ષણો હોય તો તાત્કાલિક તબીબી મૂલ્યાંકન જરૂરી છે.

ફિઝિયોથેરાપીની ભૂમિકા

ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન ફિઝિયોથેરાપી માત્ર કમર અથવા પીઠના દુખાવા માટે જ ઉપયોગી નથી. યોગ્ય રીતે કરવામાં આવેલી પ્રિનેટલ ફિઝિયોથેરાપી શરીરની મુદ્રા, સ્નાયુઓની શક્તિ, ગતિશીલતા, શ્વાસ અને રોજિંદી પ્રવૃત્તિઓમાં આરામ જાળવવામાં મદદ કરી શકે છે.

ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ તમારી ગર્ભાવસ્થાના તબક્કા અને શારીરિક સ્થિતિ પ્રમાણે હળવી કસરતો, પગની મૂવમેન્ટ, પોઝિશનિંગ અને રોજિંદી પ્રવૃત્તિઓ માટે સલામત માર્ગદર્શન આપી શકે છે.

નિષ્કર્ષ

ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન પગ અને પગની ઘૂંટીમાં હળવો સોજો ઘણી મહિલાઓમાં જોવા મળતી સામાન્ય સમસ્યા છે. પગને ઊંચા રાખીને આરામ કરવો, લાંબા સમય સુધી એક જ સ્થિતિમાં ન રહેવું, યોગ્ય પ્રમાણમાં પાણી પીવું, સંતુલિત આહાર લેવો, હળવું ચાલવું અને સલામત પગની કસરતો કરવી જેવી સરળ બાબતો સોજાની અસ્વસ્થતા ઘટાડવામાં મદદ કરી શકે છે.

પરંતુ દરેક ગર્ભાવસ્થા અલગ હોય છે. ખાસ કરીને અચાનક વધેલો સોજો, એક જ પગમાં સોજા સાથે દુખાવો અથવા સોજા સાથે માથાનો દુખાવો, દ્રષ્ટિમાં ફેરફાર, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ જેવા લક્ષણો હોય તો ઘરગથ્થુ ઉપાય પર આધાર રાખવાને બદલે તાત્કાલિક ગાયનેકોલોજિસ્ટનો સંપર્ક કરવો જરૂરી છે.

સુરક્ષિત ગર્ભાવસ્થા માટે નિયમિત પ્રેગ્નન્સી ચેકઅપ, યોગ્ય પોષણ, પૂરતો આરામ અને તબીબી નિષ્ણાતના માર્ગદર્શન હેઠળ શારીરિક પ્રવૃત્તિ સૌથી મહત્વપૂર્ણ છે.