ટેનિસ એલ્બો (Tennis Elbow): કારણો, લક્ષણો, સંપૂર્ણ સારવાર અને અસરકારક કસરતો
કોણીના દુખાવાની સમસ્યાઓ પૈકી ‘ટેનિસ એલ્બો’ (Tennis Elbow) એક અત્યંત સામાન્ય પરંતુ પીડાદાયક સ્થિતિ છે. મેડિકલ ભાષામાં તેને લેટરલ એપિકોન્ડાઇલાઈટિસ (Lateral Epicondylitis) કહેવામાં આવે છે. આ નામ સાંભળીને મોટાભાગના લોકોને એવું લાગે છે કે આ બીમારી માત્ર ટેનિસ રમતા ખેલાડીઓને જ થાય છે, પરંતુ વાસ્તવમાં આ એક ગેરસમજ છે. આ સમસ્યા એવા કોઈપણ વ્યક્તિને થઈ શકે છે જે પોતાના હાથ, કાંડા અને કોણીનો સતત અને પુનરાવર્તિત (repetitive) ઉપયોગ કરે છે.
આ વિસ્તૃત લેખમાં આપણે ટેનિસ એલ્બો શું છે, તેના લક્ષણો, કારણો, આધુનિક તબીબી સારવાર, ઘરેલુ ઉપચાર અને તેને મટાડવા માટેની કેટલીક શ્રેષ્ઠ ફિઝિયોથેરાપી કસરતો વિશે વિગતવાર ચર્ચા કરીશું.
ટેનિસ એલ્બો શું છે? (What is Tennis Elbow?)
આપણી કોણીના બહારના ભાગમાં એક હાડકું ઉપસેલું હોય છે, જેને ‘લેટરલ એપિકોન્ડાઈલ’ (Lateral Epicondyle) કહેવાય છે. આપણા કાંડા અને આંગળીઓને સીધી કરવા માટે અને પાછળની તરફ વાળવા માટે જે સ્નાયુઓ (Muscles) અને કંડરા (Tendons) જવાબદાર હોય છે, તે આ હાડકા સાથે જોડાયેલા હોય છે. આમાં સૌથી મુખ્ય સ્નાયુ Extensor Carpi Radialis Brevis (ECRB) છે.
જ્યારે આપણે કાંડા અને હાથનો વારંવાર એક જ પ્રકારનો ઉપયોગ કરીએ છીએ, ત્યારે આ સ્નાયુઓ અને તેના ટેન્ડનમાં નાના-નાના ચીરા (Micro-tears) પડે છે. આ માઇક્રો-ટિયર્સના કારણે ત્યાં સોજો આવે છે અને બળતરા થાય છે, પરિણામે કોણીના બહારના ભાગમાં તીવ્ર દુખાવો થાય છે. આ સ્થિતિને ટેનિસ એલ્બો કહે છે.
ટેનિસ એલ્બોના મુખ્ય લક્ષણો (Symptoms of Tennis Elbow)
ટેનિસ એલ્બોના લક્ષણો અચાનક નથી દેખાતા. તે ધીમે ધીમે વધે છે અને સમય જતાં પીડાદાયક બને છે. તેના મુખ્ય લક્ષણો નીચે મુજબ છે:
- કોણીની બહારની બાજુએ દુખાવો: આ સૌથી સામાન્ય લક્ષણ છે. કોણીના બહારના હાડકા પર અડવાથી પણ સખત દુખાવો થાય છે.
- દુખાવો ફેલાવો: કોણીથી શરૂ થઈને આ દુખાવો કાંડા અને આંગળીઓ સુધી (નીચેની તરફ) ફેલાય છે.
- પકડ નબળી પડવી (Weak Grip): હાથની પકડ ધીમે ધીમે નબળી પડે છે. દર્દીને હાથ મિલાવવામાં (Handshake), દરવાજાનો હેન્ડલ ફેરવવામાં અથવા તો ચાનો કપ પકડવામાં પણ મુશ્કેલી પડે છે.
- ચોક્કસ હલનચલન વખતે દુખાવો વધવો: જ્યારે કાંડું ઉપરની તરફ વાળવામાં આવે અથવા કોઈ વસ્તુને જોરથી પકડવામાં આવે ત્યારે દુખાવો એકદમ વધી જાય છે.
- સવારની જડતા: સવારે ઉઠ્યા પછી કોણી અને કાંડામાં જડતા (Stiffness) અનુભવાય છે.
ટેનિસ એલ્બો થવાના કારણો અને જોખમી પરિબળો (Causes and Risk Factors)
અગાઉ જણાવ્યું તેમ, માત્ર ટેનિસ રમવાથી જ આ સમસ્યા નથી થતી. આ સમસ્યા માટે નીચેના કારણો જવાબદાર હોઈ શકે છે:
૧. રોજિંદા કામકાજ (Occupational Hazards): જે વ્યવસાયમાં હાથ અને કાંડાનો સતત અને વજનદાર ઉપયોગ થતો હોય ત્યાં આ સમસ્યા વધુ જોવા મળે છે. ઉદાહરણ તરીકે:
- પ્લમ્બર અને સુથાર (સ્ક્રુડ્રાઈવરનો સતત ઉપયોગ કરવાથી)
- પેઇન્ટર્સ (પીંછી કે રોલર સતત ચલાવવાથી)
- કમ્પ્યુટર ઓપરેટર્સ અને IT પ્રોફેશનલ્સ (માઉસ અને કીબોર્ડના સતત ઉપયોગથી)
- રસોઈકામ કરતા લોકો કે ગૃહિણીઓ (રોટલી વણવી, શાકભાજી કાપવા, વજનદાર વાસણો ઉપાડવા)
- કસાઈ (Meat cutters) અને સંગીતકારો (ખાસ કરીને વાયોલિન કે ગિટાર વગાડનારા).
૨. ઉંમર (Age Factor): આ સમસ્યા સામાન્ય રીતે ૩૦ થી ૫૦ વર્ષની ઉંમરના લોકોમાં સૌથી વધુ જોવા મળે છે. ઉંમર વધવાની સાથે સ્નાયુઓ અને ટેન્ડનની સ્થિતિસ્થાપકતા ઘટે છે.
૩. ખોટી ટેકનિક (Improper Technique): રમતગમતમાં (જેમ કે ટેનિસ, બેડમિન્ટન, સ્ક્વોશ) રેકેટ પકડવાની ખોટી રીત અથવા ખોટા વજનવાળા રેકેટનો ઉપયોગ કરવાથી કોણી પર અસામાન્ય દબાણ આવે છે.
નિદાન કેવી રીતે થાય છે? (Diagnosis)
તમારા ડૉક્ટર (ઓર્થોપેડિક સર્જન અથવા ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ) ટેનિસ એલ્બોનું નિદાન કરવા માટે મુખ્યત્વે શારીરિક તપાસ (Physical Examination) કરે છે.
- ડૉક્ટર તમારી કોણી પર અલગ અલગ જગ્યાએ દબાણ આપીને દુખાવાની જગ્યા નક્કી કરશે.
- તેઓ તમને કાંડું, આંગળીઓ કે હાથને ચોક્કસ દિશામાં વાળવાનું કહેશે અને સામેથી દબાણ આપશે (Resistance test) જેથી જાણી શકાય કે કયા સ્નાયુમાં તકલીફ છે.
- એક્સ-રે (X-ray) અથવા એમઆરઆઈ (MRI): મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં આની જરૂર પડતી નથી, પરંતુ જો ડૉક્ટરને એમ લાગે કે દુખાવો આર્થરાઇટિસ (સંધિવા) અથવા ગરદનની નસ દબાવાને કારણે છે, તો તેઓ એક્સ-રે કે MRI ની સલાહ આપી શકે છે.
ટેનિસ એલ્બોની સંપૂર્ણ સારવાર (Treatment of Tennis Elbow)
ટેનિસ એલ્બોની સારવારને બે મુખ્ય ભાગમાં વહેંચી શકાય છે: બિન-સર્જિકલ (Non-Surgical) અને સર્જિકલ (Surgical). ૯૦% થી ૯૫% કિસ્સાઓમાં દર્દીઓ બિન-સર્જિકલ સારવારથી જ સંપૂર્ણપણે સાજા થઈ જાય છે.
A. બિન-સર્જિકલ સારવાર (Non-Surgical Treatment)
૧. આરામ (Rest): સારવારનું પહેલું પગથિયું આરામ છે. જે પ્રવૃત્તિઓથી કોણી પર દબાણ આવતું હોય અને દુખાવો થતો હોય, તે પ્રવૃત્તિઓ થોડા અઠવાડિયા માટે સંપૂર્ણપણે બંધ કરી દેવી જોઈએ.
૨. બરફનો શેક (Ice Therapy): કોણીના દુખાવાવાળા ભાગ પર દિવસમાં ૩ થી ૪ વખત ૧૫-૨૦ મિનિટ માટે બરફ ઘસવાથી કે આઈસ પેક લગાવવાથી સોજો અને બળતરામાં જલ્દી રાહત મળે છે. બરફને સીધો ચામડી પર લગાવવાને બદલે પાતળા કપડામાં વીંટીને લગાવવો.
૩. દવાઓ (Medications): દુખાવો અને સોજો ઓછો કરવા માટે ડૉક્ટર નોન-સ્ટીરોઇડલ એન્ટી-ઇન્ફ્લેમેટરી ડ્રગ્સ (NSAIDs) જેવી કે આઇબુપ્રોફેન (Ibuprofen), ડાઇક્લોફેનેક (Diclofenac) અથવા પેરાસિટામોલ આપી શકે છે. દુખાવાની જગ્યા પર લગાવવાની પેઈન કિલર જેલ (Ointment) પણ ઉપયોગી છે.
૪. ટેનિસ એલ્બો બ્રેસ અથવા પટ્ટો (Tennis Elbow Brace/Strap): આ એક ખાસ પ્રકારનો પટ્ટો હોય છે જે કોણીની બરાબર નીચે (Forearm પર) બાંધવામાં આવે છે. આ પટ્ટો સ્નાયુઓ પર આવતા દબાણને વહેંચી દે છે, જેનાથી ઈજાગ્રસ્ત ટેન્ડન પર સીધો ભાર આવતો નથી અને તેને રૂઝ આવવાનો સમય મળે છે.
૫. ફિઝિયોથેરાપી (Physiotherapy): ફિઝિયોથેરાપી ટેનિસ એલ્બોની સારવારમાં ગેમ-ચેન્જર સાબિત થાય છે. ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ દુખાવો ઘટાડવા માટે અલ્ટ્રાસાઉન્ડ થેરાપી (Ultrasound Therapy), લેસર થેરાપી (Laser) કે TENS મશીનનો ઉપયોગ કરે છે. આ ઉપરાંત સ્નાયુઓને મજબૂત કરવા માટે ચોક્કસ કસરતો કરાવે છે.
૬. ઇન્જેક્શન થેરાપી (Injection Therapies): જો દવા અને કસરતથી ફેર ન પડે તો ડૉક્ટર નીચે મુજબના ઇન્જેક્શનની સલાહ આપી શકે છે:
- સ્ટીરોઈડ ઇન્જેક્શન (Cortisone Injection): આ સોજો દૂર કરવા માટેની ખૂબ જ અસરકારક દવા છે જે સીધી કોણીમાં આપવામાં આવે છે. જોકે, તેનો વારંવાર ઉપયોગ ટાળવો જોઈએ કારણ કે તે લાંબા ગાળે સ્નાયુઓને નબળા પાડી શકે છે.
- PRP (Platelet-Rich Plasma) થેરાપી: આ એક આધુનિક સારવાર છે. આમાં દર્દીના પોતાના લોહીમાંથી પ્લેટલેટ્સ છૂટા પાડીને તેને ઈજાગ્રસ્ત ભાગમાં ઈન્જેક્ટ કરવામાં આવે છે. આનાથી કુદરતી રીતે રૂઝ આવવાની પ્રક્રિયા ઝડપી બને છે.
B. સર્જિકલ સારવાર (Surgical Treatment)
જો ૬ થી ૧૨ મહિનાની સતત બિન-સર્જિકલ સારવાર પછી પણ દુખાવામાં કોઈ જ રાહત ન મળે, તો જ ડૉક્ટર સર્જરીની સલાહ આપે છે.
- ઓપન સર્જરી (Open Surgery): આમાં કોણી પર નાનો કાપો મૂકીને ખરાબ થઈ ગયેલા સ્નાયુ/ટેન્ડનના ભાગને દૂર કરવામાં આવે છે અને તંદુરસ્ત સ્નાયુને હાડકા સાથે ફરી જોડવામાં આવે છે.
- આર્થ્રોસ્કોપિક સર્જરી (Arthroscopic Surgery): આ દૂરબીન વડે થતી સર્જરી છે જેમાં ખૂબ જ નાના કાપા મૂકવામાં આવે છે અને રિકવરી ઝડપી આવે છે.
ટેનિસ એલ્બો માટેની વિશેષ અને અસરકારક કસરતો (Exercises for Tennis Elbow)
દુખાવો થોડો ઓછો થાય ત્યારબાદ સ્નાયુઓને ફરીથી મજબૂત અને લવચીક (Flexible) બનાવવા માટે કસરતો કરવી અત્યંત આવશ્યક છે. નોંધ: આ કસરતો ધીમે ધીમે કરવી અને જો દુખાવો અસહ્ય થાય તો તરત અટકાવી દેવી.
૧. ફિસ્ટ ક્લેન્ચ (મુઠ્ઠી વાળવાની કસરત – Grip Strengthening):
- હાથની નબળી પડેલી પકડ સુધારવા માટે આ કસરત શ્રેષ્ઠ છે.
- ટેબલ પર હાથ રાખીને બેસો. હાથમાં એક નરમ સ્માઈલી બોલ (Stress ball) અથવા સ્પંજ લો.
- હવે ધીમે ધીમે પૂરી તાકાતથી બોલને દબાવો (મુઠ્ઠી વાળો).
- ૫ સેકન્ડ સુધી દબાવી રાખો અને પછી ધીમેથી છોડી દો.
- આવું ૧૦ થી ૧૫ વખત કરો. દિવસમાં બે વાર આ કસરત કરી શકાય.
૨. રિસ્ટ એક્સટેન્સર સ્ટ્રેચ (Wrist Extensor Stretch):
- આ કસરત ટેનિસ એલ્બો માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ સ્ટ્રેચિંગ કસરત છે.
- તમારા અસરગ્રસ્ત હાથને તમારી સામે ખભાની ઊંચાઈએ બિલકુલ સીધો રાખો (કોણી વાળવી નહીં).
- તમારી હથેળી જમીન તરફ હોવી જોઈએ.
- હવે તમારા બીજા હાથની મદદથી, અસરગ્રસ્ત હાથના પંજાને (કાંડામાંથી) નીચેની તરફ વાળો, જેથી આંગળીઓ જમીન તરફ જાય.
- તમને કોણી અને હાથના ઉપરના ભાગમાં ખેંચાણ અનુભવાશે. આ સ્થિતિમાં ૧૫ થી ૩૦ સેકન્ડ સુધી જાળવી રાખો.
- ધીમેથી હાથ સીધો કરો. આ પ્રક્રિયા ૩ થી ૫ વાર રિપીટ કરો.
૩. રિસ્ટ ફ્લેક્સર સ્ટ્રેચ (Wrist Flexor Stretch):
- તમારા હાથને સામેની તરફ સીધો રાખો, પરંતુ આ વખતે હથેળી આકાશ તરફ (ઉપર) રાખો.
- બીજા હાથની મદદથી તમારી આંગળીઓને પકડીને કાંડામાંથી નીચે અને પાછળની તરફ ખેંચો.
- હાથના નીચેના ભાગમાં ખેંચાણ અનુભવો. ૧૫ થી ૩૦ સેકન્ડ સુધી રોકાઈને પછી છોડી દો. આ પણ ૩ થી ૫ વાર કરો.
૪. ટુવાલ ટ્વિસ્ટ (Towel Twist):
- આ કસરતથી કાંડાની આસપાસના સ્નાયુઓ મજબૂત થાય છે.
- એક જાડો ટુવાલ (કે નેપકિન) લો અને તેને બંને હાથ વડે પકડો.
- તમારા બંને હાથ સીધા સામે રાખો.
- હવે જે રીતે આપણે ભીના કપડાં નીચોવતા હોઈએ તે જ રીતે ટુવાલને બંને દિશામાં નીચોવવાનો પ્રયાસ કરો.
- એક હાથ કાંડામાંથી ઉપર તરફ અને બીજો નીચે તરફ એમ વિરુદ્ધ દિશામાં ફેરવો.
- ૧૦ વાર આ પ્રક્રિયાનું પુનરાવર્તન કરો.
૫. વજન સાથે રિસ્ટ એક્સટેન્શન (Wrist Extension with Light Weight):
- એક ખુરશી પર બેસો. તમારો હાથ ટેબલ પર અથવા તમારા ઘૂંટણ પર એવી રીતે રાખો કે કાંડું કિનારીની બહાર લટકતું રહે.
- હાથમાં અડધો લિટર પાણીની બોટલ અથવા બહુ જ હળવું ડમ્બેલ (Dumbbell – ૧ કિલો) પકડો.
- હથેળી જમીન તરફ રાખો.
- હવે માત્ર કાંડાનો ઉપયોગ કરીને વજનને ધીમેથી ઉપરની તરફ ઉઠાવો.
- ઉપર પહોંચીને ૨ સેકન્ડ રોકાઓ અને પછી ધીમે ધીમે મૂળ સ્થિતિમાં નીચે લાવો.
- આ કસરતના ૧૦ રિપિટિશન કરો અને આવા ૩ સેટ કરો.
૬. વજન સાથે રિસ્ટ ફ્લેક્શન (Wrist Flexion with Light Weight):
- ઉપર મુજબની જ સ્થિતિમાં બેસો, પરંતુ આ વખતે તમારી હથેળી ઉપર (આકાશ તરફ) રાખવી.
- હાથમાં વજન પકડીને માત્ર કાંડાની મદદથી વજનને ઉપરની તરફ (તમારી તરફ) વાળો.
- ૨ સેકન્ડ હોલ્ડ કરો અને ધીમેથી નીચે લઈ જાવ.
- આના પણ ૧૦ રિપિટિશનના ૩ સેટ કરો.
૭. સુપિનેશન અને પ્રોનેશન (Supination and Pronation):
- હાથમાં હળવું વજન અથવા હથોડી (Hammer) પકડો.
- હાથને ટેબલ પર સપોર્ટ સાથે રાખો. કોણી ૯૦ ડિગ્રીના ખૂણે વળેલી હોવી જોઈએ.
- હવે કાંડાને ફેરવીને હથેળીને એકવાર જમીન તરફ (Pronation) અને એકવાર ઉપરની તરફ (Supination) લઈ જાવ.
- હલનચલન ખૂબ જ ધીમી અને નિયંત્રિત હોવી જોઈએ.
- બંને બાજુ ૧૦-૧૦ વાર કરો.
રોજિંદા જીવનમાં સાવચેતી અને બચાવ (Prevention and Precautions)
ટેનિસ એલ્બો મટી ગયા પછી અથવા તે ન થાય તે માટે આટલી બાબતોનું ધ્યાન રાખવું:
- વર્કસ્પેસ એર્ગોનોમિક્સ (Ergonomics): જો તમે કમ્પ્યુટર પર કામ કરતા હોવ તો કીબોર્ડ અને માઉસ એવી રીતે રાખો કે તમારા કાંડા અને કોણીને સપોર્ટ મળે. ટાઇપ કરતી વખતે કાંડા બિલકુલ સીધા રહેવા જોઈએ.
- યોગ્ય ટેકનિકનો ઉપયોગ: રમતગમતમાં યોગ્ય સાધનો વાપરો. ભારે અને મોટા ગ્રિપવાળા રેકેટનો ઉપયોગ ટાળો. જો તમે જિમ જતા હોવ તો વજન ઉપાડતી વખતે કાંડાને વાળવાને બદલે ન્યુટ્રલ (સીધા) રાખો.
- વચમાં આરામ લો: એકધારું કલાકો સુધી ટાઈપિંગ, પેઇન્ટિંગ કે કટીંગ કરવાને બદલે દર ૪૫-૫૦ મિનિટે ૫ મિનિટનો બ્રેક લો અને હાથને સ્ટ્રેચ કરો.
- વજન ઉપાડવાની રીત બદલો: કોઈ ભારે વસ્તુ ઉપાડતી વખતે હથેળી જમીન તરફ રાખવાને બદલે હથેળી આકાશ તરફ રહે (Underhand grip) તે રીતે વસ્તુઓ ઉપાડવાનો પ્રયાસ કરો. તેનાથી કોણીના બહારના સ્નાયુઓ પર વજન નહીં આવે.
આહાર અને પોષણ (Diet and Nutrition for Recovery)
કોઈપણ પ્રકારની ઇજામાંથી બહાર આવવા માટે પોષણયુક્ત આહાર જરૂરી છે.
- એન્ટી-ઇન્ફ્લેમેટરી આહાર: સોજો ઘટાડવા માટે ખોરાકમાં હળદર, આદુ, લસણ અને લીલા પાંદડાવાળા શાકભાજીનો વધુ ઉપયોગ કરો.
- ઓમેગા-૩ ફેટી એસિડ્સ: અખરોટ, અળસી (Flaxseeds), ચિયા સીડ્સ અને માછલીનું સેવન કરો. આ કુદરતી રીતે બળતરા ઘટાડે છે.
- વિટામિન C અને કોલાજન (Collagen): સ્નાયુઓ અને ટેન્ડનના રિપેરિંગ માટે વિટામિન C (ખાટા ફળો, આમળા, લીંબુ) ખૂબ જ જરૂરી છે, કારણ કે તે શરીરમાં કોલાજન બનાવવામાં મદદ કરે છે, જે ટેન્ડનનો મુખ્ય ઘટક છે.
નિષ્કર્ષ (Conclusion)
ટેનિસ એલ્બો એ કોઈ જીવલેણ બીમારી નથી, પરંતુ તે તમારી રોજિંદી પ્રવૃત્તિઓને ખરાબ રીતે પ્રભાવિત કરી શકે છે અને જીવનની ગુણવત્તા (Quality of life) ઘટાડી શકે છે. શરૂઆતના તબક્કે જ જો દુખાવાને અવગણવામાં ન આવે અને યોગ્ય આરામ સાથે બરફનો શેક કરવામાં આવે, તો આ સમસ્યા ઝડપથી કાબૂમાં આવી શકે છે.
