બાળકોમાં જડબાનો દુખાવો (TMJ) દાંત પીસવાની આદત અને ફિઝિયોથેરાપી
| |

બાળકોમાં જડબાનો દુખાવો (TMJ): દાંત પીસવાની આદત અને ફિઝિયોથેરાપી.

બાળકોમાં જડબામાં દુખાવો થવો ઘણી વખત માતા-પિતાને સામાન્ય દાંતના દુખાવા જેવો લાગે છે. પરંતુ કેટલીક પરિસ્થિતિમાં તેનું કારણ Temporomandibular Joint (TMJ) એટલે કે જડબાને ખોપરી સાથે જોડતો સાંધો હોઈ શકે છે. ખાસ કરીને ઊંઘ દરમિયાન દાંત પીસવાની અથવા ભીંસવાની આદતને કારણે જડબાના સ્નાયુઓ અને TMJ પર વધારાનો તાણ આવી શકે છે.

બાળકને જમતી વખતે દુખાવો, મોઢું ખોલવામાં મુશ્કેલી, જડબામાં ક્લિકિંગ અવાજ, કાનની આસપાસ દુખાવો અથવા સવારે ઊઠ્યા પછી જડબું ભારે લાગતું હોય તો તેને અવગણવું યોગ્ય નથી. યોગ્ય સમયે દંતચિકિત્સક, બાળરોગ નિષ્ણાત અથવા ફિઝિયોથેરાપિસ્ટનું મૂલ્યાંકન કરાવવાથી સમસ્યાનું કારણ શોધવામાં અને યોગ્ય સારવાર શરૂ કરવામાં મદદ મળી શકે છે.

TMJ શું છે?

TMJ એટલે Temporomandibular Joint. આ સાંધો કાનની આગળના ભાગમાં બંને બાજુ આવેલો હોય છે અને તેના કારણે આપણે મોઢું ખોલી-બંધ કરી શકીએ છીએ, ખોરાક ચાવી શકીએ છીએ તથા બોલી શકીએ છીએ.

આ સાંધાની આસપાસ અનેક સ્નાયુઓ, લિગામેન્ટ્સ અને અન્ય નરમ પેશીઓ હોય છે. જડબાની સતત ભીંસ, દાંત પીસવાની આદત, ઇજા, દાંતની સમસ્યા અથવા ચાવવાની ખોટી રીતને કારણે આ વિસ્તારમાં તાણ વધે તો TMJ સંબંધિત દુખાવો થઈ શકે છે.

બાળકોમાં TMJની સમસ્યા ઘણી વખત થોડા સમય માટે રહેતી હોય છે અને યોગ્ય કાળજીથી સુધરી શકે છે, પરંતુ સતત અથવા વધતો દુખાવો હોય તો તેનું કારણ તપાસવું જરૂરી છે.

બાળકોમાં TMJના દુખાવાના સામાન્ય લક્ષણો

બાળકમાં નીચેના લક્ષણોમાંથી એક અથવા વધુ જોવા મળી શકે છે:

  • જડબાની એક અથવા બંને બાજુ દુખાવો
  • મોઢું ખોલતી વખતે ક્લિક, પોપ અથવા ઘસારા જેવો અવાજ
  • મોઢું સંપૂર્ણપણે ખોલવામાં મુશ્કેલી
  • જમતી વખતે દુખાવો અથવા થાક
  • કઠણ ખોરાક ચાવવામાં તકલીફ
  • કાનની આગળ અથવા આસપાસ દુખાવો
  • સવારે ઊઠ્યા પછી જડબું કઠણ અથવા ભારે લાગવું
  • કપાળ અથવા કાનની આસપાસ માથાનો દુખાવો
  • ચહેરાના સ્નાયુઓમાં તાણ
  • દાંતની સંવેદનશીલતા અથવા ઘસારો
  • જડબું ક્યારેક અટકી જવું અથવા તેની હિલચાલમાં અસમાનતા

દરેક બાળકમાં બધા લક્ષણો જોવા મળે તે જરૂરી નથી.

દાંત પીસવાની આદત એટલે શું?

ઊંઘ દરમિયાન દાંતને એકબીજા સાથે ઘસવાની અથવા જોરથી ભીંસવાની આદતને Bruxism કહેવામાં આવે છે. કેટલાક બાળકોમાં આ ખાસ કરીને રાત્રે ઊંઘ દરમિયાન જોવા મળે છે અને માતા-પિતાને બાળકના દાંતમાંથી આવતો ઘસવાનો અવાજ સાંભળીને તેની જાણ થાય છે.

કેટલાક બાળકોમાં દિવસ દરમિયાન પણ દાંત ભીંસવાની ટેવ હોઈ શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, અભ્યાસ કરતી વખતે, મોબાઇલ અથવા ગેમ રમતી વખતે અથવા તણાવની સ્થિતિમાં બાળક અજાણતાં જ જડબું કસીને રાખી શકે છે.

હળવું અને સમયાંતરે થતું bruxism હંમેશા ગંભીર સમસ્યા સૂચવતું નથી. પરંતુ જો દાંતનો ઘસારો, જડબાનો દુખાવો, સ્નાયુઓમાં તાણ અથવા ઊંઘમાં ખલેલ જેવી સમસ્યાઓ હોય તો નિષ્ણાતની સલાહ લેવી જોઈએ.

બાળકોમાં દાંત પીસવાનું કારણ શું હોઈ શકે?

બાળકોમાં bruxismનું એક જ કારણ હોય એવું જરૂરી નથી. વિવિધ પરિબળો જવાબદાર હોઈ શકે છે.

1. માનસિક તણાવ

સ્કૂલનું કામ, પરીક્ષા, સામાજિક પરિસ્થિતિ, પરિવારના ફેરફારો અથવા અન્ય ચિંતા બાળકમાં તણાવ પેદા કરી શકે છે. કેટલાક બાળકો આ તણાવને દાંત ભીંસવા અથવા પીસવાથી વ્યક્ત કરે છે.

2. ઊંઘ સંબંધિત સમસ્યાઓ

ઊંઘની ગુણવત્તા ખરાબ હોય અથવા બાળકને ઊંઘ દરમિયાન શ્વાસ લેવામાં તકલીફ જેવી સમસ્યા હોય તો પણ bruxism સાથે સંબંધ હોઈ શકે છે. આવા કિસ્સામાં તબીબી મૂલ્યાંકન જરૂરી છે.

3. દાંત સંબંધિત સમસ્યાઓ

દાંતની ગોઠવણી, દાંતનો દુખાવો અથવા અન્ય dental સમસ્યાઓ જડબાની હિલચાલ અને ચાવવાની પદ્ધતિને અસર કરી શકે છે.

4. જડબાના સ્નાયુઓમાં વધારે તાણ

દિવસ દરમિયાન સતત જડબું કસીને રાખવું, ચ્યુઇંગ ગમ વધુ ચાવવી અથવા કઠણ ખોરાક વારંવાર ચાવવાથી પણ સ્નાયુઓ પર ભાર વધી શકે છે.

TMJની સમસ્યામાં ફિઝિયોથેરાપીની ભૂમિકા

TMJ સંબંધિત સમસ્યામાં ફિઝિયોથેરાપીનો મુખ્ય હેતુ દુખાવો ઘટાડવો, જડબાની હિલચાલ સુધારવી, સ્નાયુઓનું તાણ ઘટાડવું અને સામાન્ય કાર્યક્ષમતા પાછી લાવવી છે.

બાળકો માટે ફિઝિયોથેરાપી હંમેશા તેમની ઉંમર, લક્ષણો અને કારણ પ્રમાણે વ્યક્તિગત હોવી જોઈએ. બાળકને પુખ્ત વ્યક્તિ માટેની TMJ કસરતો પોતાની રીતે કરાવવી યોગ્ય નથી.

ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ જડબાની હિલચાલ, ચહેરા અને ગળાના સ્નાયુઓનું તાણ, posture તથા મોઢું ખોલવાની ક્ષમતા વગેરેનું મૂલ્યાંકન કરી શકે છે.

કઈ પ્રકારની ફિઝિયોથેરાપી કરવામાં આવી શકે?

1. Gentle jaw exercises

જરૂરિયાત પ્રમાણે બાળકને ધીમે ધીમે મોઢું ખોલવા અને બંધ કરવાની સરળ કસરતો શીખવવામાં આવી શકે છે. કસરત દરમિયાન દુખાવો વધવો ન જોઈએ.

2. Relaxation exercises

બાળકને જડબાને આરામની સ્થિતિમાં રાખવાનું શીખવવું મહત્વનું છે. સામાન્ય રીતે હોઠ હળવેથી બંધ, દાંત એકબીજાથી થોડા અલગ અને જીભ આરામદાયક સ્થિતિમાં રાખવાની તાલીમ આપવામાં આવી શકે છે.

3. સ્નાયુઓની હળવી મસાજ

ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ ચહેરા અને જડબાના સંબંધિત સ્નાયુઓમાં હળવી manual techniques અથવા massageનો ઉપયોગ કરી શકે છે. તેનો હેતુ સ્નાયુઓના વધેલા તાણને ઘટાડવાનો હોય છે.

4. Neck અને posture correction

ગરદન અને માથાની posture પણ જડબાની કાર્યપ્રણાલી સાથે સંબંધિત હોઈ શકે છે. લાંબા સમય સુધી મોબાઇલ અથવા ટેબ્લેટ તરફ માથું ઝુકાવીને બેસવાથી ગરદન અને ચહેરાના સ્નાયુઓમાં તાણ વધી શકે છે.

તેથી બાળકને સ્ક્રીન આંખોની નજીકની ઊંચાઈએ રાખવા, યોગ્ય રીતે બેસવા અને વારંવાર બ્રેક લેવા સમજાવવું ઉપયોગી છે.

5. Breathing અને relaxation training

જો બાળક તણાવને કારણે જડબું કસીને રાખતું હોય તો ઉંમરને અનુરૂપ ધીમી શ્વાસ લેવાની અને relaxation techniques શીખવવી મદદરૂપ બની શકે છે.

ઘરે માતા-પિતા શું કરી શકે?

બાળકમાં TMJનો દુખાવો હોય ત્યારે ઘરમાં કેટલીક સરળ કાળજી લઈ શકાય છે:

નરમ ખોરાક આપો: થોડા સમય માટે ખૂબ કઠણ અથવા વધારે ચાવવું પડે તેવો ખોરાક ઓછો આપવો.

ચ્યુઇંગ ગમ ટાળો: સતત ગમ ચાવવાથી જડબાના સ્નાયુઓ પર વધારાનો ભાર પડી શકે છે.

જડબું કસીને રાખે છે કે નહીં તે ધ્યાનમાં લો: બાળક અભ્યાસ કરતી વખતે અથવા સ્ક્રીન જોતી વખતે દાંત ભીંસે છે કે નહીં તે જુઓ.

ઊંઘની નિયમિતતા જાળવો: ઉંમરને અનુરૂપ પૂરતી અને નિયમિત ઊંઘ માટે વાતાવરણ બનાવવું.

તણાવ ઓછો કરો: બાળક સાથે વાતચીત કરો અને સ્કૂલ અથવા અન્ય બાબતો અંગે કોઈ ચિંતા હોય તો સમજવાનો પ્રયાસ કરો.

ગરમ અથવા ઠંડા પેકનો ઉપયોગ બાળકમાં પોતાની રીતે કરવાને બદલે નિષ્ણાતની સલાહ પ્રમાણે કરવો વધુ સલામત છે.

Mouth guard દરેક બાળકને જરૂરી છે?

દાંત પીસવાની સમસ્યામાં કેટલાક કિસ્સામાં દંતચિકિત્સક mouth guard અથવા અન્ય dental appliance અંગે વિચાર કરી શકે છે. પરંતુ દરેક બાળક માટે mouth guard જરૂરી નથી અને બજારમાંથી પોતાની રીતે કોઈ appliance ખરીદીને ઉપયોગ કરવો યોગ્ય નથી.

બાળકના દાંત, ઉંમર, jaw development અને bruxismની તીવ્રતા ધ્યાનમાં લઈને pediatric dentist અથવા dentist નિર્ણય લે તે વધુ યોગ્ય છે.

ક્યારે ડૉક્ટરની સલાહ લેવી?

નીચેની પરિસ્થિતિમાં બાળકનું મૂલ્યાંકન કરાવવું જોઈએ:

  • દુખાવો સતત રહે અથવા વધતો જાય
  • મોઢું ખોલવામાં નોંધપાત્ર મુશ્કેલી પડે
  • જડબું લોક થઈ જાય
  • જડબામાં વારંવાર પોપ અથવા ક્લિક સાથે દુખાવો થાય
  • દાંતમાં વધારે ઘસારો જોવા મળે
  • ખાવા-ચાવવામાં તકલીફ થાય
  • ચહેરા પર સોજો આવે
  • તાજેતરમાં જડબામાં ઇજા થઈ હોય
  • ઊંઘ દરમિયાન દાંત પીસવાનો અવાજ સતત સંભળાય
  • બાળકને ઊંઘ દરમિયાન શ્વાસ લેવામાં તકલીફ અથવા ભારે નસકોરાં જેવી સમસ્યા હોય

અચાનક ગંભીર દુખાવો, ઇજા પછી જડબું ખોલી ન શકવું અથવા ચહેરા પર નોંધપાત્ર સોજો હોય તો તાત્કાલિક તબીબી મૂલ્યાંકન જરૂરી છે.

કયા નિષ્ણાતનો સંપર્ક કરવો?

TMJની સમસ્યામાં ઘણી વખત એકથી વધુ નિષ્ણાતની જરૂર પડી શકે છે. Dentist અથવા pediatric dentist દાંત અને bite સંબંધિત કારણો તપાસી શકે છે. જરૂરિયાત મુજબ pediatrician અથવા અન્ય તબીબી નિષ્ણાત ઊંઘ અને અન્ય સંભવિત કારણોનું મૂલ્યાંકન કરી શકે છે.

જો સમસ્યામાં જડબાના સ્નાયુઓનું તાણ, movement અથવા posture મહત્વપૂર્ણ હોય તો TMJનો અનુભવ ધરાવતા ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ યોગ્ય rehabilitationમાં મદદ કરી શકે છે.

માતા-પિતાએ શું ન કરવું?

બાળકને દુખાવો હોવા છતાં જોરથી જડબું ખોલવાની કસરત કરાવવી નહીં. દુખાવો થાય ત્યારે જડબાને વારંવાર “ચેક” કરવા માટે વધારે ખોલવું પણ ટાળવું.

તે જ રીતે, દાંત પીસવાની સમસ્યાને માત્ર “ખરાબ ટેવ” કહીને બાળકને ઠપકો આપવો યોગ્ય નથી. ઘણી વખત બાળકને આ આદતની જાણ પણ હોતી નથી.

પોતાની રીતે painkiller, mouth guard અથવા કોઈ ખાસ dental treatment શરૂ કરવાને બદલે યોગ્ય નિષ્ણાતની સલાહ લેવી જોઈએ.

TMJ સમસ્યાથી બચવા માટેની કાળજી

બાળકોમાં જડબાના સ્વાસ્થ્ય માટે નાની ઉંમરથી કેટલીક સારી આદતો વિકસાવવી ઉપયોગી છે:

  • દાંત અને મોઢાની નિયમિત સફાઈ
  • નિયમિત dental check-up
  • ખૂબ લાંબા સમય સુધી ચ્યુઇંગ ગમ ન ચાવવું
  • નખ ચાવવાની અથવા પેન ચાવવાની આદત ટાળવી
  • મોબાઇલ વાપરતી વખતે યોગ્ય posture જાળવવું
  • પૂરતી ઊંઘ લેવી
  • બાળકમાં તણાવ હોય તો તેની સાથે ખુલ્લી વાતચીત કરવી
  • દાંત પીસવાની આદત દેખાય તો વહેલી તકે ધ્યાન આપવું
  • જડબાના દુખાવાને લાંબા સમય સુધી અવગણવો નહીં

નિષ્કર્ષ

બાળકોમાં TMJનો દુખાવો ઘણી વખત દાંત પીસવા અથવા જડબું ભીંસવાની આદત સાથે જોવા મળી શકે છે, પરંતુ દરેક કેસનું કારણ એકસરખું હોતું નથી. દાંતની સમસ્યા, તણાવ, ઊંઘની સમસ્યાઓ, જડબાના સ્નાયુઓમાં તાણ અને posture જેવા પરિબળો પણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે.

સૌથી મહત્વનું એ છે કે બાળકના લક્ષણોને ગંભીરતાથી સમજવામાં આવે અને કારણ શોધ્યા વગર માત્ર ઘરગથ્થુ ઉપચાર પર આધાર રાખવામાં ન આવે. Dentist અથવા pediatric dentist દ્વારા dental મૂલ્યાંકન અને જરૂરિયાત મુજબ TMJ ફિઝિયોથેરાપી બાળકને દુખાવો ઘટાડવા, જડબાની હિલચાલ સુધારવા અને સામાન્ય ચાવવાની પ્રવૃત્તિમાં પરત આવવામાં મદદ કરી શકે છે.

નોંધ: આ લેખ સામાન્ય આરોગ્ય માહિતી માટે છે. બાળકમાં સતત અથવા ગંભીર જડબાનો દુખાવો, જડબું લોક થવું, ઇજા અથવા ખાવા-ચાવવામાં મુશ્કેલી હોય તો યોગ્ય તબીબી અથવા દંતચિકિત્સકની તપાસ કરાવવી જરૂરી છે.

Similar Posts

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *